Кіріспе

Таулы және қиын жерлердегі әскери операциялар. Тау соғысы немесе альпілік соғыс – тауларда немесе осыған ұқсас қиын жерлердегі соғыс. Бұл терминге жер бедерінің, қауіп-қатерлердің, соғыс және қиын жерлер арқылы қозғалыс факторларының әсеріне түсетін әскери операциялар, сондай-ақ осы жағдайлардағы және ортадағы әскери күштер қолданатын стратегиялар мен тактикалар кіреді. Тау жоталары стратегиялық маңызы бар, себебі олар көбінесе табиғи шекара қызметін атқарады және Голан биіктіктері сияқты су көзінің бастауы болуы мүмкін. Таулы жердегі жаудың дайындалған бекінісіне шабуыл жасау, әдетте, жазық жердегі соғысқа қарағанда шабуылдаушы әскерлердің қорғанушыларға қарағанда көп болуын қажет етеді. Таулар найзағай, қатты жел, тас құлау, қар көшкіні, қар қаптамасы, мұз, суық және мұздықтар сияқты табиғи қауіптерді ұсынады; осы тұрғыдан алғанда, бұл суық ауа райындағы соғысқа ұқсас болуы мүмкін. Жалпы, бетегелі жер және әскерлер мен материалдардың баяу қозғалысы жауынгерлер үшін қосымша қауіп тудырады. Көтерілу, күшейту және тік беткейлерге, тіпті үйір малдың жете алмайтын жерлерге медициналық эвакуация жасау үшін зор күш-жігер жұмсалады.

Екінші Пуникалық соғыс

218 ж.б.д. (DXXXVI AUC) Карфаген армиясының қолбасшысы Ганнибал Римді Италия түбегінің солтүстігінен шабуылдау арқылы жаулау мақсатында әскерлерін, атты әскерін және африкалық пілдерін Альп таулары арқылы жүргізді. Рим үкіметі Альп тауларын болашақ басқыншылар үшін қауіпсіз табиғи кедергі деп есептегендіктен, оған немқұрайлы қарады. 218 ж.б.д. желтоқсанда Карфаген әскерлері солтүстікте рим әскерлерін пілдерді пайдалана отырып жеңді. Көптеген пілдер Еуропаның суық ауа райы мен оған тән аурулардың салдарынан қырылды. Ганнибалдың әскері Италияда рим әскерлерімен 15 жыл бойы соғысты, бірақ Римді жаулап алуға қол жеткізе алмады. Карфаген ақырында 202 ж.б.д. Солтүстік Африкадағы Зама қаласында римдік генерал Сципион Африкандықтан жеңілді (DLII AUC).

Ерте тарих

Тау соғысы термині орта ғасырларда пайда болған деп есептеледі, себебі Еуропа монархиялары Альп тауларында швейцариялық әскерлермен күресуде қиындыққа тап болды. Швейцариялықтар кішігірім топтарда шайқасып, үлкен, қимылсыз армияға қарсы тиімді ұстанымдар алды. Осыған ұқсас шабуыл және қорғаныс тактикасын кейін партизандар, партизандық отрядтар және жалдамалы әскерлер де қолданды. Олар шабуылдан кейін тауларда жасырынып, регулярлы әскердің қарсы шабуыл жасауын қиындатты. Наполеон Бонапарттың Италиядағы жорығы, Суворовтың Италия және Швейцария экспедициясы, сондай-ақ 1809 жылғы Тироль көтерілісінде тау соғысы маңызды рөл атқарды. Тау соғысының тағы бір мысалы – 1817 жылы генерал Хосе де Сан Мартин басқарған Аргентина Анд армиясының (lang es) Анд тауларын басып өтуі. Олардың біріккен дивизиясы 5000 метрден биік тауларға көтерілді. Кавказ соғысы – XIX ғасырдағы Ресей империясы мен Солтүстік Кавказ халықтары арасындағы қақтығыс, олар Кавказды Ресейдің жаулап алуына қарсылық көрсетті. Ауғанстанға британдықтардың алғашқы жорығы 1842 жылы апатқа ұшырады, 16 000 британдық әскер мен олармен бірге болғандар Һинд Куш таулары арқылы Үндістанға қайтып келе жатқанда қырғынға ұшырады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыста таулы жердегі соғыстар қайтадан маңызға ие болды, сол кезде соғысқа қатысқан елдердің кейбіреулерінде сынақтан өтпеген таулы дивизиялары болды. Аустрия-Мажарстан қорғанысы Юлиан Альптері мен Доломиттердегі жердің артықшылықтарын пайдаланып, итальяндық шабуылдарды тойтарды, онда аяздану мен қар көшкіні оқтан да қауіпті болды. 1918 жылдың жазында Италия майданында Сан-Матео шайқасы болды, бұл соғыс кезіндегі ең биік билікте өткен шайқас еді. 1914 жылдың желтоқсанында Османлы жоғары қолбасшысы Энвер-паша 95 000–190 000 әскермен Кавказдағы орыстарға қарсы тағы бір шабуылға шықты. Қыстың ортасында таулардағы орыс бекіністеріне тікелей шабуыл жасауды талап еткен Энвер өз күштерінің 86% жоғалтты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған тау соғысына Нарвик шайқасы, Кавказ шайқасы, Кокода жолындағы науқан, Атту шайқасы, «Рентьер» операциясы, «Гантлет» операциясы, «Энкор» операциясы және Гонконг шайқасындағы британдық қорғаныс жатады. Нарвик шайқасында немістерге қарсы қолданылған бір тұзақ тактикасы – шашыраңқы бұрылыстарды пайдалану болды. Қорғаушылар өздерін олардың үстінде орналастырып, шабуылшылар өздеріне параллель төменгі белгілі бір нүктеге жеткенде оқ атып жіберетін. Бұл шабуылдаушыларды: шегінуге; от астында қалуға; немесе тауға басқа жолмен көтерілуге мәжбүрлейтін. Бұл тактика алдын ала жоспарланған немесе кері шегінетін күштермен қолданылуы мүмкін. Тағы бір тактика – «көтеріле шабуыл» болды. Шабуылдаушылар жаудың жоғары орналасқан позицияларын жерден, нашар ауа райы немесе нашар көріну арқасында анықтап алатын. Жеңіл машиналық мылтық (LMG) тобы жаудың биік позициясына алыстан от ашып, қалған сарбаздардың біртіндеп алға жылжуына мүмкіндік беретін қорғаныс ұсынатын. Кашмир – әлемдегі ең биік тау тізбегі Гималайда орналасқан. 1947 жылғы Үнді-Пакистан соғысы кезінде екі ел арасындағы алғашқы қақтығыстар екеуі де әлемдегі ең биік биіктікте, тіпті қатты суықта да күресуге дайын еместігін көрсетті. 1962 жылғы Қытай-Үндістан соғысы кезінде осы аймақта Үндістан мен Қытай арасында жаңа қақтығыс басталды. Каргил соғысынан кейін Үндістан армиясы тауларда артиллерияны қолдану бойынша мамандандырылған оқудан өтті, себебі баллистикалық снарядтардың сипаттамалары теңіз деңгейінен өзгеше болады.

Фолкленд соғысы

Фолкленд соғысының көп бөлігі Фолкленд аралдарындағы жартылай арктикалық жағдайлардағы төбелерде өтті. Дегенмен, соғыстың бастапқы кезеңінде Оңтүстік Джорджияның суық таулы аралында әскери қақтығыс болды, онда британдық экспедиция басып алған Аргентина күштерін ығыстыруға тырысты. Оңтүстік Джорджия – периантарктикалық арал, және қақтығыс оңтүстік қысында болғандықтан, Альпілік жағдайлар дерлік теңіз деңгейіне дейін сақталды. Операция (коды «Параке») ерекше болды, себебі ол ұзақ қашықтықтағы десанттық операция, арктикалық және тау соғысының элементтерін біріктірді. Оған бірнеше кеме, арнайы күштер тобы және тікұшақтар жұмылдырылды.

Ауғанстандағы соғыс

Тарих бойы, әсіресе 1979 жылдан бері Ауғанстан аумағында көптеген таулы соғыс операциялары жүргізілді. 2001 жылы Ауғанстанға коалициялық күштер басып кіргеннен бастап, олар негізінен Кунар және Нуристан провинцияларының шығысында болды. Кунар және шығыс Нуристан стратегиялық маңызға ие, себебі бұл аймақ Ауғанстанға басты шабуыл жолы болып табылады, және бүлікшілер Пәкістанмен шекараның көптеген жерлерінен провинцияларға кіріп, кең өзен аңғарларының желісіне қол жеткізе алады. Ауғанстанның осы бөлігінде (Шығыс аймақтық командасы) АҚШ әскері таулы соғыстың гибридтік стилін қабылдады, онда халық күрес ошағының басты факторы ретінде қарастырылады. Көтерілісшілікке қарсы күрес кезінде аумақты басып алу және ұстап тұру, азаматтық құрбандарды болдырмаудан кем маңызды. Көтерілісшілікке қарсы күрестің басты мақсаты – көтерілісшілерді әскери жолмен жеңуге емес, халықтың қолдауын алу арқылы үкіметтің заңдылығын нығайту. Кунар мен Нуристан провинцияларында көтерілісшілікке қарсы ілімді іске асыру қиындықтарға толы болды. Шығыс Ауғанстанның сирек қоныстанған таулы аймақтарында стратегиялық сарапшылар классикалық таулы соғыстың негізгі қағидасы – биік жерді бақылауды ұстануды жақтады. Олардың пікірінше, егер көтерілісшілікке қарсы күрес жүргізуші жауға биік жерді беруге рұқсат берсе, бүлікшілер еркіндікпен шабуылдай алады. Кунар мен Нуристан провинцияларында АҚШ әскерлері халықтың жүрегін жеңуге бағытталған гибридтік көтерілісшілікке қарсы соғыс стилін және биік жерді басып алу мен ұстап тұруға негізделген таулы соғыстың әдістерін жалғастырды.

Оқыту

Тау әскерлерін даярлауға жұмсалатын қаржылық шығындар, оларды тек осындай жерде шайқасуға дайындалған армиялардың ғана құрамына енгізуге мүмкіндік береді. Тау соғысы жаттығулары ауыр және көптеген елдерде бұл дайындық арнайы күштер немесе коммандос сияқты элиталық бөлімшелердің ғана құзыретінде болады, олар өз міндеттерінің бір бөлігі ретінде, мысалы, Корольдік теңіз жаяу әскерлері сияқты қиын жағдайдағы шайқасқа дайын болуы керек. Кәдімгі бөлімшелер де кейде осы сияқты жаттығулардан өтуі мүмкін.