Кіріспе

"Мускетон" операциясы – Екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық-норвегиялық коммандолық шабуылдың кодовое атауы. Операция 1942 жылдың 11-21 қыркүйегі аралығында Норвегиядағы неміс басқаруындағы Гломфьорд электр стансасына қарсы жүргізілді. Шабуылға No. 2 коммандосынан екі офицер мен сегіз сарбаз, сондай-ақ Арнайы операциялар басқармасына қарасты Норвегия Қарулы күштерінен елден қуылған екі адам қатысты. Су асты қайығымен Солтүстік теңізді кешіп, Норвегияға жеткен коммандостар стансаға шабуыл жасап, оны зақымдады, нәтижесінде станса соғыс аяқталғанға дейін жабылды. Неміс іздеу тобынан жасыру үшін коммандостар екі топқа бөлінді. Төрт адамнан тұратын бір топ Швецияға жетіп, кейін Ұлыбританияға қайтарылды. Екінші топ тұтқындалды; бір адам жараларынан көз жұмды, ал қалған жетісі Германияға жеткізіліп, сұраққа тартылып, содан кейін Заксенхаузен концлагерінде атылды.

Өмірбаян

1940 жылы британдық экспедициялық корпусы Дюнкерктен «Динамо» операциясы кезінде эвакуацияланғаннан кейін премьер-министр Уинстон Черчилль немістерге зиян келтіру және британдықтардың рухын көтеру үшін күш жинап, жабдықтауға шақырды. Черчилль Біріккен штабтар басшыларына Германия басып алған Еуропаға қарсы шабуыл жоспарларын ұсынуды бұйырды: «Олар жау жағалауында үрейлі билік орната алатын, арнайы даярланған, «аңшы» класындағы әскерлермен дайын болуы керек». №2 командосы – британдық армияның командос бөлімшесі. Бастапқы №2 командосы, басқа командос бөлімшелерінен өзгеше, британдық еріктілерден құрылды және бастапқыда парашюттік бөлімше ретінде құрылуы тиіс еді. 1940 жылдың 22 маусымында №2 командосы парашюттік міндеттерге берілді, ал 21 қарашада 11-ші арнайы әуе күштері батальоны, соңынан 1-ші парашюттік батальон болып қайта аталды. 11-ші арнайы әуе күштері батальоны деп қайта аталғаннан кейін, екінші №2 командосы құрылды. Олардың алғашқы операциясы – 1941 жылдың желтоқсанында Вагсоға жасалған шабуылда (Operation Archery) №3 командосына екі топтың көмектесуі, содан кейін 1942 жылдың наурыз айында Сент-Назаирге жасалған шабуыл болды. №2 командосының қатысуымен келесі операция – «Мускетун» операциясы. Мақсаты – Нарвиктің оңтүстігінде орналасқан, аймақтағы алюминий зауытын қуатпен қамтамасыз ететін Гломфьорд электр стансасын жою еді. Гломфьорд электр стансасы 1918 жылы Гломфьордтың соңында, теңізге тік түсетін үстіртте салынған. Станса үш ғимараттан тұрды: ең ұзыны – машиналар залы, ортаңғы ғимаратта басқару бөлмесі мен кеңселер орналасқан, ал соңғы ғимарат үш қабатты және «аппараттар үйі» деп аталды. Бұл ішкі көлдерден таудан төмен түсетін екі су құбырымен қуат алатын су электр стансасы еді. Алюминий зауытынан басқа, станса жергілікті ауылдарды да қуатпен қамтамасыз етті.

Миссия

No 2 бөлімнен 2 офицер мен 8 сарбаз, сондай-ақ Норвегия Тәуелсіз ротасынан 2 норвегиялық старшина, Арнайы операциялар басқармасының құрамында, "Мускетун" операциясы үшін таңдалды. Рейдті Канаданың Онтарио штатынан келген капитан Грейм Блэк және оның орынбасары капитан Джозеф Хоутон басқарды. No 2 бөлімінен басқа сарбаздар: роталық сержант-майоры Миллер Смит, сержант Ричард О'Брайен, бомбардиер Уильям Чадли және сарбаздар Джон Фейркло, Сирил Абрам, Эрик Кертис, Реджинальд Макехэм және Фред Тригг. Норвегиялық екі старшина – Ерлинг Джупдрает және Сверре Гранлунд. Норвегияға аттанғанға дейін команда Шотландиядағы үлкен поместьеде екі апта дайындықтан өтті. Жоспарлау кезінде коммандостарды рейдтен кейін Short Sunderland дидропланымен алу жоспарланған, бірақ ұшаққа қауіп туғандықтан миссия алдында бұл жоспар тоқтатылды. Команда бейтарап Швецияға қарай жол тартатын болды. Әрбір сарбазға арнайы жабдықтар берілді, оның ішінде Норвегия мен Швецияның жібек картасы, Ресейдің күріш қағазынан жасалған картасы және норвегиялық крона банкноттары. Олар сонымен қатар екі компас (әрбір жағаға тігілген), пила ағашы, айқас пышағы және Colt M1911 тапаншасын алып жүрді. Капитан Хоутонмен бірге тек үнсіздендірілген Sten мылтығы ғана алынып келді.

Теңіз арқылы өту

Түнгі теңіз арқылы шабуылшыларды тасымалдау үшін, командир Квервилльдің басқаруымен, Ерақы француз флотына тиесілі француз су асты кемесі "Юнон" пайдаланылды. "Юнон" силуэті бойынша неміс су асты кемесіне (U-бот) ұқсағандықтан таңдалды, егер су бетінде байқалса, бұл артықшылық берер еді. Су асты кемесі 1942 жылдың 11 қыркүйегінде сағат 11:40-та Оркней аралдарынан шығып, британдық суларда және "Thunderbolt" кемелерінің сүйемелдеуімен жолға шықты.

Шабуыл

Су асты кемесі фьордтың түбіне қонды, қараңғы түскен соң сағат 21:15-те су бетіне шығып, командаларды моторлы қайықпен жағаға түсірді. Жағаға жеткен соң, олар қайықты тастар мен мүктердің астына жасырып, таулар арқылы Гломфьордқа бет алды, Svartisen-ге ешкім байқамай жетті. Хоутон және норвегиялық Гранлунд алдын ала барды, топ тауға көтерілуге кіріспес бұрын аймақты таныстыру үшін. Бір кезде олар шыңға жету үшін тік тік тас бетін кесіп өтуге мәжбүр болды. Командалар өздерінің болуына күдік туғанын білмеді. Неміс топографиялық тобы сол аймақта болды, ал оның командирі, лейтенант Вильгельм Деhne, Гломфьордтың үстінде белгісіз адамдарды байқады. Кейін ол Player's сигареттерінің бірнеше бумасын және лагерьдің қалдықтарын тапты. Командалар үшін сәттілікке қарай, оның Гломфьордқа қайту жолы оны электр стансасын қарап тұрған жаңа лагерьден алыс өткізді. Қалған тоғыз команда электр стансасының арт жағына бет алды; жетісі машиналар залына кірді, екеуі күзетте қалды. Электр стансасындағы командалар немістердің басқару бөлмесінен шығып кеткенін және тек норвегиялық инженердің ғана жұмыс істеп жатқанын анықтады. Сержант Смит пен қатардағы Fairclough электр стансасындағы машиналардың арасына жарылғыш заттарды орнатуға міндеттелді, ал қалған командалар норвегиялық жұмысшылардың жұмыс істеп, ұйықтаған жерін анықтады. Жұмысшылар жиналып, стансадан 1 шақырымнан астам (2 км) ұзындықтағы кіру туннелі арқылы кетуге бұйрық берілді, бұл станция мен фьордтағы ауылдар арасындағы жалғыз құрлық жолы болды. Туннельге жақындағанда, Гранлунд бір неміс күзетшісін өлтірді, ал екіншісі туннельден қашып, дабыл беру үшін жүгірді. Неміс күштерінің келуін кешіктіру үшін командалар туннельдің ішіне түтін бомбаларын тастады. Осы уақытқа дейін станциядағы командалар екі турбина мен генераторларға 10 минуттық кешіктіру механизмі бар пластикалық жарылғыш заттарды орнатты. Брюс Блэкпен соңғы сөйлескен британдық адам болды; 1942 жылдың 13 қазанында олар Берлиндегі SS Рейхскаупссіздік бас басқармасының (RSHA) штаб-пәтеріне әкелінді, онда оларды Gruppenführer Генрих Мюллер бірінен соң бірі сұраққа тартып алды. Олар Берлинде 22 қазанға дейін болды, содан кейін оларды Заксенхаузен концлагеріне алып кетті. Келесі күні, 23 қазанда, олар мойнынан атып өлтіріліп, денелері өртелді. Бұл командалар 1942 жылдың 18 қазанында Адольф Гитлер шығарған «Командалық бұйрық» бойынша өлген алғашқылар болды, ол барлық ұсталған командаларды өлім жазасына кесуді талап етті. Қызыл Крестке берілген ресми неміс мәлімдемесінде жеті адам қашып, қайта ұсталмаған делінген.

Салдары

Рейд үлкен жетістік деп есептелді, себебі соғыс аяқталғанға дейін электр станциясы жабылуы мүмкін болды. Ұлыбританияға оралғаннан кейін О'Брайенге "Ерекше көзге көргендігі үшін" медалі, ал Тригг пен Фэрклоуға әскери медальдар табысталды. Гранлунд 1943 жылғы ақпан айында, "Қарға" операциясы аясында, норвегиялық суасты қайығы Норвегия жағалауында батып кеткен кезде бір британдық және төрт норвегиялық коммандоспен бірге қаза тапты. Тригг Италияда қаза тауып, Кассино ескерткішіне жерленген; О'Брайен мен Фэрклоу соғыстан аман қалды. 1945 жылғы 15 қарашада Блэкке "Құрметті қызмет ордені" берілді, ал Хоутонға 1942 жылғы 22 қарашаға дейін кері күшпен әскери крест табысталды. Блэк пен Хоутон және "Мускетун" операциясының қалған бес адамы Саксенхаузен концлагерінің ескерткіш тақтасында және Бруквуд ескерткіш алаңында мәңгі есте қалды. Бруквуд ескерткіші – Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан және қабірі белгісіз британдық және Достастық әскерлерінің ерлер мен әйелдеріне арналған. Норвегиядағы неміс қолбасшысы, генерал-оберст Николаус фон Фалькенхорст соғыстан кейін тұтқындалып, "Коммандос бұйрығын" орындаудағы рөлі үшін британдық әскери сотында сотталды. Оның қол астындағы күштерге коммандос рейдтерінде тұтқынға алынған адамдарды өлтіруге немесе соғыс тұтқындарын Sicherheitsdienst (SD) -ке өлім үшін тапсыруға шақыруында кінәлі деп танылды, ол өлім жазасына кесілді, бірақ кейін мүкімілігі өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырылды. 1953 жылы босатылып, 1968 жылы қайтыс болды.