Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Малави саясаткері (1932–2023)
оның ұлы, Малави дипломаты
Malawian politician (1932–2023)
his son, the Malawian diplomat
Джон Зенус Унгапаке Тембо (14 қыркүйек 1932 – 27 қыркүйек 2023) – Малави саясаткері, Малави Конгресс партиясының (МКП) президенті қызметін жылдар бойы атқарған. Тембо Малавидің орталық бөлігіндегі Дедза ауданынан шыққан және кәсібі бойынша мұғалім болған. 2013 жылдың тамызында МКП президенті лауазымынан босатылды.
John Zenus Ungapake Tembo (14 September 1932 – 27 September 2023) was a Malawian politician who served for years as President of the Malawi Congress Party (MCP). Tembo comes from the Dedza District in central Malawi, and he was a teacher by profession. He was replaced as President of the MCP in August 2013.
Ерте мансап
Тембо 1932 жылғы 14 қыркүйекте Орталық аймақтағы Дедза ауданында дүниеге келді. Оның әкесі Зенус Унгапаке Тембо Орталық Африка Пресвитериан шіркеуінің (CCAP) пасторы болды. Ол бірнеше бастауыш мектепті бітірген соң, Блантайр орта мектебіне түсті. Кейін Лесотодағы Рим университетіне (сонымен қатар Пий XII колледжі деп те аталады) оқуға қабылданды және 1958 жылы саяси философия бойынша бакалавр дәрежесін алды. Ол Дедза орта мектебінде қысқа ғана уақыт мұғалім болып жұмыс істеді, содан кейін 1958 жылы Доуа ауданындағы Роберт Блейк орта мектебінде екі жыл оқытты. 1960 жылы, доктор Банда Ганадан елге оралып, британдық отаршылдықтан тәуелсіздік күресін бастағаннан кейін екі жыл өткен соң, Тембо Дедза Оңтүстік сайлау округінен парламент депутаты болып сайланды. Тембо 1961 жылы Ньясалендтің заң шығару жиналысына сайланды, бұл елдің тәуелсіздік алып, Малави Республикасы болып құрылуына үш жыл қалған кез еді. Тәуелсіздік алғаннан кейін ол Малавидің екінші қаржы министрі болды, Генри Филлипстің (кейін сэр Генри Филлипс) орнын басты, ал бұл лауазымға үміткер ретінде Дундузу Чизиза қарастырылған (Чизиза 1962 жылы автокөлік апатында қаза тапты). Джон Тембо 1964 жылғы жақсы білінетін Кабинеттік дағдарыста отставкаға кетпеген жалғыз министр болды, одан кейін президенттің ең жақын серіктерінің көпшілігі, оның саясатына қарсылық танытқаннан кейін елден қашып кетті. (Чинуа Ачебе "Халық адамы" романында өзінің басты кейіпкері «Басты Нанганы» бейнелеу үшін белгілі бір африкалық елдің парламенттік мәжілістерінен (Hansards) алынған нақты жағдайды пайдаланғанын мойындайды, ол «ресми министрді» қуып шығарған парламенттегі қарсыласы болды, ол жақында отставкаға кеткен еді.)
Tembo was born in Dedza District, Central Region on 14 September 1932. His father, Zenus Ungapake Tembo, was a minister of the Church of Central African Presbyterian (CCAP). He attended several primary schools before graduating to Blantyre Secondary School. He later went to study at the University of Roma (also known as Pius XII College) in Lesotho, graduating in 1958 with a Bachelor of Arts in political philosophy. He had a brief stint as a teacher at Dedza Secondary School and later taught for two years at Robert Blake Secondary School in the central region district of Dowa in 1958. In 1960, two years after Dr. Banda's arrival in the country from Ghana to lead the independence struggle from British colonial rule, Tembo was invited to take up a parliamentary seat in Dedza South constituency. Tembo was elected to the legislative assembly of Nyasaland in 1961, three years before the country gained its independence and became the Republic of Malawi. He was the second Minister of Finance in Malawi after independence, succeeding Henry Phillips (later Sir Henry Phillips) in a post for which the intended candidate had been Dunduzu Chisiza (Chisiza died in 1962 in a car crash). John Tembo was the only cabinet member not to resign in the notorious Cabinet Crisis of 1964, after which most of the President's closest lieutenants, their opposition to his policies thwarted, fled the country. (Chinua Achebe in A Man of the People admits having used a real situation gleaned from the Hansards of a certain African country to portray his main character 'Chief Nanga', the heckler in parliament who hounded out the 'offensive minister' who had just resigned.)
Бандамен қарым-қатынасы
Тембо біржақты шешімдер қабылдауға бейім болды, мысалы, 1974 жылғы «Жастар аптасының ашылуы» оқиғасы, онда Тембо Банданың рұқсатынсыз іс-шараны Лилонгведе өткізуге шешім қабылдады. Банда мұны туындаған жағдай деп санады және Гуанда Чакуамбаның қатысуымен Тембоны сынады, содан кейін Чакуамбаға үкіметтің үлкен шығындарымен Жастар апталығының ашылуын Блантайрда қайта ұйымдастыруды тапсырды. Сесилия Кадзамираның араласуына қарамастан, Банда Джон Тембоны Ұлттық мерекелер кеңесінен алып тастап, оны Резервтік банк губернаторы және Университет кеңесінің салтанатты төрағасы етіп тағайындады. Банда мен Тембо арақатынасы нашарлап, Сесилияның белсенді қолдауымен Тембоның бұрынғы беделін қайтаруы үшін күрес күшейді. Оның чичева тіліндегі аудармашы рөлі Банданың жанында болуы үшін жасалған еді. Сесилия аудармашы ретінде Джон Мсонтинің жұмыстан алынуын және кейіннен ұятқа қалдырып өлтіруін ұйымдастырды; Мсонтинің жерленген күні Мсонти мен Тембо/Кадзамира рулары арасында атыс болды. Ал Джон Тембо доктор Банданың «көрінбейтін жаулар» туралы сөйлеген сөздерінің бірінде министрлер мен президенттің айналасындағылар доктор Банданы «қорғау» үшін автоматты қару алып жүруге кеңес бергенде, Джон Тембо тез арада жазаланды және уақытша аудармашы тағайындалды. 1964 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін 1966 жылы Малави республикаға айналғанда, Тембо Қаржы министрі болып тағайындалды. 1971 жылы Доуадағы МКП съезінде Тембо Банданың Малавидің «Өмір бойы президенті» болуына «негізгі» демеуші болды (басқа екеуі екінші демеуші болды). Банда оны Ұлыбритания мен Францияда орталық банк ісін оқыды. Кейіннен ол бұл білімін Малавидің Резервтік банкінің губернаторы ретінде пайдаланды, бұл лауазымды 13 жыл бойы атқарды. Президентке сенімді адам ретінде, Тембо доктор Банданың 30 жылдық тәлкеуілдік билігінің соңғы кезеңінде доктор Банданың макиавеллистік құралы ретінде қолданылды. Тембо доктор Банданың жағымсыз қасиеттерін бейнеледі. Малави халқының көп бөлігі Джон Тембоны доктор Бандаға бағытталған артық әрекеттер үшін жек көріп, одан жиренді. Көпшілік «өмір бойы президенттік» мәселесіне мойын бұрғанмен (қарт кеткенше күте тұрыңыз), әсіресе Мванзадағы қазадан кейін, Тембо Малавиді «ешқашан билемейтіні» туралы шешімге келді. Дегенмен, Банда «демократияны» өзі бейнелегеннен гөрі ертерек қабылдағанын көрсеткен әрекет жасап, Джон Тембоны Резервтік банк губернаторы қызметінен босатып, оны АҚШ Конгресіне екі жылдық демалысқа демократияның жұмыс істеуін зерттеуге жіберді. 1989 жылы Джон Тембо қайтып келгенде Банда оны портфелі жоқ министр етіп тағайындады, бұл көппартиялық демократияға күшті қарсылық тудырды. Банданың денсаулығы нашарлаған кезде Сесилия Таманда Кадзамира өзінің жасырын саяси тапсырмаларын орындау үшін көбірек Тембоға жүгінді. Өз кезегінде Джон Тембо малавиліктерге Банда кейін «параллельді МКП» деп атаған нәрсені ұсынды. Жасырын қызмет, Малави Жас пионерлері және басқа да агенттіктер Джон Тембоға адал болды, оның билікке жолына қарсы шыққандарды жүйелі түрде түрмеге қамады және/немесе өлтірді, ал білімді адамдар, әсіресе Джон Тембоның «Дедза Нтакатака байланысымен» байланысы жоқ адамдар жер аударылды. Алайда, Макиавелли доктор Банда биліктен толық бас тартпады. Тембо мен Гванда Чакуамбаның арасынан таңдау жасағанда, Банда Чакуамбаны 1994 жылғы 17 мамырда өткен Малавидің алғашқы көппартиялық сайлауында өзінің кандидат ретінде таңдады. 1995 жылдың қаңтар айында Банда Біріккен демократиялық фронт (UDF) партиясының Бакили Муллузиге сайлауда жеңілгеннен кейін бірнеше айдан кейін Тембо мен «Мама» 1983 жылы Малавидің төрт көрнекті саясаткерін өлтіргені үшін сотталды (Мванза соты деп аталды). Төрт саясаткердің мемлекеттік қауіпсіздік күштерінің қолынан қаза тапқаны күмәнсіз болғанымен, айыпталушыларды кісі өлтіруге байланысты тікелей дәлелдер жоқ еді және олар ақталды. Банда 1997 жылы қайтыс болғаннан кейін, Тембо Чакуамбадан Малави Конгресс партиясының президенттігін алуға тырысты және осы мақсатта съезд өткізуге тыйым салған жоғары сот шешіміне наразылық білдірді. Жоғары сот оны сотқа бағынбаған деп танығандықтан, ол заң шығарушы жиналыстан қуылды, бірақ ол қуылғандыққа қарсы шағымдануға сәттілікке жетті. Параллельді МКП механизмдерін пайдалана отырып, Джон Тембо ақыры МКП-ны Гванда Чакуамбадан тартып алды.
Tembo was prone to taking some unilateral decisions, e. g. the '1974 Youth Week Inauguration' venue saga when Tembo decided, without Banda's permission, to stage the event in Lilongwe to coincide with the 'New Capital City' inauguration gala Banda had yet to sanction. Banda found this offensive and in the presence of Gwanda Chakuamba dressed down Tembo before instructing Chakuamba to rearrange, at a very high cost to the government, the Youth Week inauguration back in Blantyre. Despite Cecilia Kadzamira's intervention, Banda proceeded to remove John Tembo from the National Celebrations Council and placed him into a minor post of Reserve Bank Governor and the ceremonial Chairman of the University Council. The Banda Tembo relationship soured and it became an uphill struggle, with Cecilia's active support, for Tembo to regain his position of prominence. His role as the Chichewa interpreter to Banda was engineered so that John Tembo stayed in Banda's presence. Cecilia engineered the removal as interpreter and subsequent demise in disgrace of the eloquent Chichewa speaking John Msonthi; whereupon on Msonthi's burial day a gun battle ensued between the Msonthi and Tembo/ Kadzamira clans. And when John Tembo suggested, during one of Dr. Banda's speech on ubiquitous and 'invisible enemies', that ministers and those around the President should carry automatic weapons to 'defend' Dr. Banda, John Tembo was swiftly rapped on the wrist and a temporary replacement interpreter was arranged. When Malawi became a republic in 1966 after attaining independence in 1964, Tembo was appointed as Minister of Finance. In 1971, at the Dowa MCP Convention, Tembo was the 'primary' sponsor (while another two seconded) for Banda becoming the 'Life President' of Malawi. Banda rewarded him with postgraduate studies in central banking in Britain and France. Later he was to use the knowledge as Governor of the Reserve Bank of Malawi, a post he held for 13 years. As confidante to the President, Tembo was used as Dr. Banda's Machiavellian bludgeon during the later part of Dr. Banda's 30 year tyrannical rule. Tembo came to personify the negatives that Dr. Banda did. The greater majority in Malawi came to hate John Tembo for the excesses that ideally should have been aimed at Dr. Banda. While most people became resigned to the 'life presidency' issue (wait until the old man departs), a determination, especially after the Mwanza Assassination, emerged that Tembo would 'never rule' Malawi. Yet, in a move demonstrating Banda embraced 'democracy' much earlier than portrayed, Banda released John Tembo from his duties as Governor of the Reserve Bank and sent him on a two year sabbatical to the US Congress to study the workings of democracy. When John Tembo returned in 1989, Banda appointed him as Minister without Portfolio much to the furore and greater agitation for multiparty democracy. With Banda's health failing Cecilia Tamanda Kadzamira turned more to Tembo to do her low key political bidding. In turn, John Tembo unleashed onto Malawians what Banda was to later call the 'parallel MCP'. Sections of the Secret Service, Malawi Young Pioneers and other agencies, loyal to John Tembo, systematically incarcerated and/or summarily killed any vocal opposition to his rise to power while the educated, especially those without links to John Tembo's 'Dedza Ntakataka Connection' were dispatched into exile. Yet, the Machiavelli Dr. Banda did not fully relinquish power. Given a choice between Tembo and Gwanda Chakuamba, Banda anointed Chakuamba as his running mate in Malawi's first multiparty elections, held on 17 May 1994. In January 1995, some months after Banda lost the election to Bakili Muluzi of the United Democratic Front (UDF), Tembo and "Mama" were put on trial for the murder of the four prominent Malawi politicians in 1983 (the so called Mwanza trial). While there was little doubt that the four politicians had met their violent end (also allegedly in a "car crash") at the hands of state security forces, there was no direct evidence linking the accused to the murders and they were acquitted. After Banda's death in 1997, Tembo attempted to take over the presidency of the Malawi Congress Party from Chakuamba and defied a high court injunction preventing him from holding a convention to do so. Because the high court ruled him in contempt, he was expelled from the legislative assembly, although he successfully challenged the expulsion. Using the parallel MCP mechanisms, John Tembo finally wrested control of the MCP from Gwanda Chakuamba.
2004 жылғы сайлау
МКП кандидаты ретінде Тембо 2004 жылғы 20 мамырда өткен президент сайлауында 27% дауыс алып, жеңімпаз UDF кандидаты Бингу ва Мутарикадан кейін және Mgwirizano коалициясының кандидаты Чакуамбадан озып, екінші орынға ие болды. 2007 жылғы 28 тамызда Тембо 2009 жылғы сайлауда UDF кандидаты Муллузидің кандидаттығына қолдау көрсету үшін Чакуамбадан келген ұсынысты қабылдамады. Тембо МКП-ның өздік науқаны болатынын және коалицияға қатыспайтынын мәлімдеді.
As the candidate of the MCP, Tembo officially placed second, with 27% of the vote, in the presidential election held on 20 May 2004, behind the winner, UDF candidate Bingu wa Mutharika, and ahead of Chakuamba, who ran as the candidate of the Mgwirizano Coalition. On 28 August 2007, Tembo rejected an appeal from Chakuamba for Tembo to become the running mate of Muluzi, the UDF's candidate, in the 2009 election. Tembo said that the MCP would have its own campaign and would not participate in a coalition.
2009 жылғы президенттік сайлау
2008 жылдың 1 қарашасында Тембо Лилонгведегі Табиғи ресурстар колледжінде өткен МКП Ұлттық конвенциясында 2009 жылғы президенттікке кандидат ретінде бірауыздан сайланды. Тембо жаңа құрылған Демократиялық прогрессивті партияның (ДПП) кандидаты ретінде екінші мерзімге үміткер болып отырған президент Мутарикамен бақталасты. Тембо оппозицияның басты кандидаты саналды, ал МКП сайлау алдында Муллузи мен УДФ-пен сайлауалды одақ құрды; бұрынғы қарсыластар өзара жаулары Мутариканы жеңу мақсатымен бірікті. Тембоның вице-президенттікке кандидаты Браун Мпинганджира болды. Тембо ДПП ешқашан сайлауға қатыспағанын (ол 2005 жылы құрылған) атап өтіп, өзі мен МКП-ның елді дұрыс басқару тәжірибесі бар екенін айтты: "Мен өткенге, қазіргіге және болашаққа да тиесілімін". Байқаушылар сайлауда ең мықты екі кандидат – Мутарика мен Тембоның арасында шайқастың қызығулы болатынын күтті. Тембо елдің ең беделді және күшті екі партиясы – МКП мен УДФ-тың біріккен қолдауына ие болғанмен, ол 8% экономикалық өсімді қамтамасыз еткен президентке қарсы тұрды, нәтиже белгісіз саналды. Бір мезгілде өткен парламенттік сайлауда ол Оңтүстік Дедзадан депутат болып қайта сайланды. Парламенттегі МКП-ның күші сайлауда едәуір азайды, ол тек 25 депутатты сақтап қалды, ал Мутариканың ДПП-сы көптеген орындарды жеңіп алды; алайда МКП Ұлттық Ассамблеядағы екінші ірі партия болып қала берді. 2009 жылдың 2 маусымында Тембо парламенттік депутаттыққа ант бергенде, ол 2009–2014 жылдарғы парламенттік мерзімде оппозиция көшбасшысы қызметін жалғастыратынын уәделеді, МКП ішіндегі айқын қарсылыққа қарамастан. Парламент бастапқыда Тембоны оппозиция көшбасшысы ретінде мойындаудан бас тартты, бірақ 2009 жылдың тамызының соңында Жоғарғы сот оған уақытша мойындауды бұйырды. МКП президенті ретінде Тембо 2010 жылдың ортасында үкіметтің ұлттық туды өзгерту қадамына қарсы шығып, үкіметтің "мемлекеттің маңызды мәселелерімен және ата-бабаларымыз құрған конституциямен ойнап отырғанын" айтты. 2013 жылдың тамызында өткен партиялық съезде делегаттар көпшілік дауыспен МКП конституциясын өзгертуге қарсылық танысты, бұл Тембоға МКП президенті ретінде үшінші мерзімге үміткер болуға мүмкіндік беретін шара еді. 2013 жылдың 10 тамызында Лазар Чаквера Тембоның орнын басатын болып сайланды. 11 тамызда партия басшылығын Чаквераға тапсырған Тембо партия мүшелерін оның орнын басатын адамды қолдауға шақырды: "Ол – МКП мен Малавидің біз армандаған дамуды қалпына келтірудегі жалғыз үміті". Саясаттан кету ниетін білдірген Тембо жасы туралы ой бөлісті: "Иә, мен қартайдым. Көптеген достарым қайтыс болды. Бірақ әркімнің өмірі Алланың қолында". Сол айда Тембо зейнетке шыққан соң "оқу, жазу және шаруашылықпен айналысуды" жоспарлап отырғанын айтты, бірақ ол әлі депутаттық қызметін және оппозиция көшбасшысы лауазымын атқаруын жалғастырды. Партия конституциясын өзгертуден бас тартқан МКП делегаттары оған қарсылық білдіргенін жоққа шығарды, ол бұрын зейнетке шығу тілегін білдіргенін және делегаттар оның тілегін құрметтегенін мәлімдеді. Парламентте 50 жылдан астам қызмет еткен Тембо 2013 жылдың 22 қыркүйегінде 2014 жылғы парламент сайлауында Оңтүстік Дедзадан қайта сайланбайтынын растады.
On 1 November 2008, Tembo was unanimously elected as the MCP's 2009 presidential candidate at the MCP National Convention held at the Natural Resources College in Lilongwe. Tembo was to face President Mutharika, who was running for a second term as the candidate of the newly formed Democratic Progressive Party (DPP). Tembo was considered the main opposition candidate, and the MCP formed an electoral alliance with Muluzi and the UDF prior to the election; the old foes came together with the goal of defeating Mutharika, their mutual enemy. Tembo's vice presidential candidate was Brown Mpinganjira of the UDF. Observing that the DPP had never participated in an election (it was founded in 2005), Tembo argued that he and the MCP had the experience to govern the country properly: "I belong to the past, I belong to the present and I also belong to the future." Observers expected a close election between the two strongest candidates, Mutharika and Tembo. While Tembo enjoyed the united backing of the country's two most established and powerful parties—the MCP and the UDF—he faced an incumbent president who had presided over strong economic growth of 8%, and the outcome was considered uncertain. He was re elected as the MP for Dedza South in the concurrent parliamentary election. The MCP's strength in parliament was seriously reduced in the election, as it retained only 25 MPs, while Mutharika's DPP secured a large majority of seats; nevertheless, the MCP remained the second largest party in the National Assembly. When Tembo was sworn in again as an MP on 2 June 2009, he vowed that he would continue as Leader of the Opposition during the 2009–2014 parliamentary term, despite apparently substantial dissent within the MCP. Parliament initially refused to recognize Tembo as Leader of the Opposition, but in late August 2009 the High Court ordered it to do so on an interim basis. As MCP President, Tembo opposed the government's move to change the national flag in mid 2010, arguing that the government was "playing with serious matters of the state and the constitution put up by our forefathers." At a party convention held in August 2013, delegates overwhelmingly opposed, through a voice vote, changing the MCP's constitution to allow Tembo to stand for a third term as MCP President. Lazarus Chakwera was then elected to succeed Tembo on 10 August 2013. Handing over the party leadership to Chakwera on 11 August, Tembo urged party members to unite behind his successor: "He is the only hope MCP and Malawi has to restore the development we have been dreaming about". Saying that he intended to retire from politics, Tembo reflected on his age: "Yes, I am old. Most of my friends died. But everyone's life is in God's hands." Later in the month, Tembo said that he intended to spend his retirement "reading, writing, and farming", although for the time being he continued to serve as an MP and as Leader of the Opposition. He denied that the MCP delegates had been opposing him when they refused to change the party constitution, saying that he had previously expressed his wish to retire and that the delegates had therefore simply honored his wishes. After a parliamentary career dating back more than 50 years, Tembo confirmed on 22 September 2013 that he would not stand for re election as the MP for Dezda South in the 2014 parliamentary election.
Жеке өмір және өлім
Тембо Рут Тембоға үйленген, ол одан бұрын дүниеден озған. Ол Чимвемве Дуду, Джон кіші, Табо Темба және Далитсоның әкесі. Джон Тембо 2023 жылдың 27 қыркүйегінде 91 жасында пневмониядан қайтыс болды.
Tembo was married to Ruth Tembo, who predeceased him. He is the father of Chimwemwe Dudu, John Jr, Thabo Themba, and Dalitso. John Tembo died of pneumonia on 27 September 2023, at the age of 91.