Танзанияның саяси жүйесі

Кіріспе

Танзанияның саяси жүйесі унитарлық президенттік демократиялық республика негізінде құрылған, онда Танзания Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көп партиялық жүйе бар. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкімет пен парламентке жүктелген. Саяси партиялар жүйесінде Chama Cha Mapinduzi (Революциялық мемлекеттік партия) үстемдік етеді. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз.

Саяси жағдайлар

1961 жылдың желтоқсанында толық тәуелсіздікке қол жеткізілді, ал 1961 жылы Танганиканы отаршылдықтан азат еткен социалистік көшбасшы Юлиус Камбарадж Ньерре (1922–1999) президент болып сайланды. Африкадағы ең беделді тұлғалардың бірі – Юлиус Ньерре принциптеріне берілген және зиялы саясаткер ретінде танылды. «Мұғалім» (Mwalimu) атымен белгілі болған ол білім беру саласында кеңінен мойындалған көзқарас ұсынды. 1961 жылы тәуелсіздік алғаннан бастап 1980 жылдардың ортасына дейін Танзания бір партиялық мемлекет болып қалыптасты, экономикалық дамудың социалистік моделіне сүйенді. 1980 жылдардың ортасынан бастап президент Али Хасан Мвиньи басшылығымен Танзания бірқатар саяси және экономикалық реформаларды жүзеге асырды. 1992 жылдың қаңтар-ақпан айларында үкімет көппартиялық демократияны қабылдау туралы шешім қабылдады. Заңдық және конституциялық өзгерістер 11 саяси партияның тіркелуіне әкелді. 1994 жылдың басында өткен екі парламенттік сайлауда Chama Cha Mapinduzi (CCM) жеңіске жетті, бұл Танзания тарихындағы алғашқы көппартиялық сайлау болды. 2000 жылдың қазан айында Танзанияда екінші көппартиялық жалпы сайлау өтті. Үкіметтік CCM партиясының үміткері Бенджамин В. Мкапа үш басты қарсыласын жеңіп, президенттік сайлауда дауыстардың 71% алып жеңіске жетті. Парламенттік сайлауда CCM 232 орынның 202-сін жеңіп алды. Занзибардағы президенттік сайлауда бұрынғы президент Абеид Каруменің ұлы Абеид Амани Каруме, CUF үміткері Сейф Шариф Хамадты жеңді. Сайлау процесінде бұзушылықтар болды, ал одан кейін болған саяси зорлық-зомбылық 2001 жылдың қаңтарында кем дегенде 23 адамның өмірін қиды, көбінесе Пемба аралында, онда полиция наразылық білдірушілерге қарсы көз жасы ағызу газы мен оқтар қолданды. Жүздеген адамдар жарақат алды, ал мемлекеттік күштер Кенияға қашып бара жатқан босқындардың қайықтарына шабуыл жасады деген хабарлар тарады. Сонымен қатар, Занзибардағы сайлау нәтижелеріне наразылық білдіру үшін заң шығарушы органның жұмысын бойкоттаған 16 CUF мүшесі Одақ Парламентінен шығарылды. 2001 жылдың қазан айында CCM және CUF партиялары сайлау реформаларын жүзеге асыруды көздейтін және 2001 жылдың қаңтарында Пембада болған қайғылы оқиғаларды тергеу үшін комиссия құруды қарастырған татуласу келісіміне қол қойды. Келісім сондай-ақ президенттің Одақ Парламентіне қосымша CUF өкілін тағайындауына әкелді. 2002 жылдың сәуірінде Занзибар Конституциясына енгізілген өзгерістер CCM және CUF партияларына Занзибар сайлау комиссиясына мүшелерді ұсынуға мүмкіндік берді. 2003 жылдың мамырында Занзибар сайлау комиссиясы парламенттегі бос орындарды толтыру үшін сайлау өткізді, оның ішінде CUF бойкоты салдарынан бос қалған орындар да бар еді. Байқаушылар бұл сайлауды татуласу келісімінің алғашқы маңызды сынағы деп бағалап, оны еркін, әділ және бейбіт деп таныды. Президент Мкапа, вице-президент Али Мохамед Шэйн, премьер-министр Фредерик Сумае және Ұлттық Ассамблея мүшелері 2005 жылғы келесі жалпы сайлауға дейін өкілеттіктерін сақтайды. Сол сияқты, Занзибар президенті Каруме және Занзибар Өкілдер Палатасының мүшелері де 2005 жылы өкілеттік мерзімдерін аяқтайды. 2010 жылы Freedom House Танзанияны «Ішінара еркін» мемлекет деп бағалады. 2011 жылғы Демократия Индексі Танзанияны «гибридтік режим» деп сипаттап, 167 елдің ішінде 90-шы орынға қойды, бұл өткен жылғы 92-ші орыннан жақсарғанмен, кейінірек Freedom House зерттеулерінде көрсетілгендей, бірқатар көрсеткіштер бойынша төмендеуге ұшырады. 2018 жылға қарай Freedom House ескеретін көптеген факторлар аз болғанымен, маңызды өзгерістерге ұшырады, соңғы есептерде азаматтық қоғамның құқықтарының күрт нашарлағаны және Магуфули режимін сынауға саяси оппозицияның мүмкіндіктерінің төмендегені айтылды. 2018 жылғы жағдай бойынша Танзания «Ішінара еркін» санатында қалды. Human Rights Watch мәліметінше, 2015 жылдың желтоқсанында президент Джон Магуфули сайланғаннан бері Танзанияда сөз бостандығы, қауымдастықтар құру және жиналу бостандығына қатысты жағдай нашарлаған. 2021 жылдың 19 наурызында президент Джон Магуфулидің күрт қайтыс болуынан кейін вице-президент Самия Сулуху Хассан жаңа президент болды. Ол Танзанияның тұңғыш әйел президенті.

Full independence came in December 1961 and Julius Kambarage Nyerere (1922–1999), a socialist leader who led Tanganyika from colonial rule, was elected President in 1961. One of Africa’s most respected figures, Julius Nyerere was seen as a politician of principle and intelligence. Known as Mwalimu (teacher), he proposed a widely acclaimed vision of education. From independence in 1961 until the mid 1980s, Tanzania was a one party state, with a socialist model of economic development. Beginning in the mid 1980s, under the administration of President Ali Hassan Mwinyi, Tanzania undertook a number of political and economic reforms. In January and February 1992, the government decided to adopt multiparty democracy. Legal and constitutional changes led to the registration of 11 political parties. Two parliamentary by elections in early 1994, both won by Chama Cha Mapinduzi (CCM), were the first ever multiparty elections in Tanzanian history. In October 2000, Tanzania held its second multi party general elections. The ruling CCM party’s candidate, Benjamin W. Mkapa, defeated his three main rivals, winning the presidential election with 71% of the vote. In the parliamentary elections, CCM won 202 of the 232 elected seats. In the Zanzibar presidential election, Abeid Amani Karume, the son of former President Abeid Karume, defeated CUF candidate Seif Shariff Hamad. The election was marred by irregularities, and subsequent political violence claimed at least 23 lives in January 2001, mostly on Pemba island, where police used tear gas and bullets against demonstrators. Hundreds were injured, and state forces were reported to have attacked boats of refugees fleeing to Kenya. Also, 16 CUF members were expelled from the Union Parliament after boycotting the legislature to protest the Zanzibar election results. In October 2001, the CCM and the CUF parties signed a reconciliation agreement that called for electoral reforms and set up a Commission of Inquiry to investigate the deaths that occurred in January 2001 on Pemba. The agreement also led to the President appointment of an additional CUF official to become a member of the Union Parliament. Changes to the Zanzibar Constitution in April 2002 allowed both the CCM and CUF parties to nominate members to the Zanzibar Electoral Commission. In May 2003, the Zanzibar Electoral Commission conducted by elections to fill vacant seats in the parliament, including those seats vacated by the CUF boycott. Observers considered these by elections, the first major test of the reconciliation agreement, to be free, fair, and peaceful. President Mkapa, Vice President Ali Mohamed Shein, Prime Minister Frederick Sumaye, and National Assembly members will serve until the next general elections in 2005. Similarly, Zanzibar President Karume and members of the Zanzibar House of Representatives also will complete their terms of office in 2005.

as of 2010, Tanzania was ranked Partly Free by Freedom House. The 2011 Democracy Index marked Tanzania as a "hybrid regime", ranking it 90th out of 167, an improvement from 92nd the year before, but preceding a decline on a number of metrics as shown in subsequent Freedom House studies. By 2018, many of the factors taken into account by Freedom House had undergone a small but significant decline, with the most recent reports citing a marked deterioration in the rights of civil society and reduced the abilities of political opposition to criticize the Magufuli regime. Tanzania remains in the "Partly free" category as of 2018. According to Human Rights Watch since the election of President John Magufuli in December 2015, Tanzania has witnessed a marked decline in respect for free expression, association and assembly. On 19 March 2021, Vice President Samia Suluhu Hassan became the new president after the sudden death of President John Magufuli. She is the first female President of Tanzania.

Заң шығарушы билік

Танзанияның бірпалаталы Ұлттық Ассамблеясы немесе Бунгеде 393 орын бар – 264-і халықтың тікелей дауысымен сайланады, 113-і әйелдерге партияларының сайлау дауысының үлесіне пропорционалды түрде бөлінеді, 10-ы президент тағайындайды, 5-і Занзибардың Өкілдер палатасы таңдайды, ал Бас прокурор – экс-официал мүше ретінде қатысады, барлық мүшелер бес жылдық мерзімге қызмет етеді. Біріккен Танзания Республикасына қатысты заңдарды қабылдаудан өзге, Ассамблея материкте ғана қолданылатын заңдарды да қабылдайды. Занзибардың өз Өкілдер палатасы бар, ол Занзибар үшін арнайы заңдар шығарады (Занзибардың Өкілдер палатасында 70 орын бар, олар жалпыға бірдей дауыс беру арқылы тікелей сайланады және бес жылдық мерзімге қызмет етеді). Уикипедияда Бунге мүшелерінің тізімі екі тәртіппен ұйымдастырылған: мүшелердің алфавиті бойынша және сайлау округі бойынша. Танзанияның Ұлттық Ассамблеясының мүшелері бес жылдық мерзімге халықтың тікелей дауысымен бір мезгілде сайланады. 2000 жылы сайланған бірпалаталы Ұлттық Ассамблеяда 295 мүше болды. Бұл 295 мүшеге Бас прокурор, Занзибардың Өкілдер палатасынан парламентке қатысу үшін сайланған бес мүше, партияның палатадағы орындарының 20% құрайтын 48 арнайы әйелдер орыны, материктен сайланған парламент депутаттарының 181 орыны, Занзибардан 50 орын және Президент ұсынған 10 парламент мүшесінің орындары кірді. Биліктегі CCM 2005 жылы сайланған Ассамблеядағы орынның шамамен 86%-ын, ал 2000 жылы сайланған бұрынғы Ассамблеядағы орынның 93%-ын иеленді. Ұлттық Ассамблея қабылдаған заңдар Занзибар үшін тек нақты белгіленген одақтық мәселелерде ғана жарамды. Занзибардың Өкілдер палатасы одақтық емес барлық мәселелер бойынша құзыреттілікке ие. Қазіргі уақытта Занзибардың Өкілдер палатасында 76 мүше бар, оның ішінде 50-і халық сайлаған, 10-ы Занзибар президенті тағайындаған, 5-і экс-официал мүшелер және президент тағайындаған бас прокурор. 2002 жылдың мамыр айында үкімет әйелдерге арналған арнайы орын санын 10-нан 15-ке дейін арттырды, бұл Өкілдер палатасының мүшелерінің санын 81-ге дейін жеткізеді. Расми түрде, Занзибардың Өкілдер палатасы одақтық үкіметтің мақұлдауысыз, егер ол одақтық мәселелерді қамтымаса, Занзибар үшін заңдар шығара алады. Занзибар президентінің және Өкілдер палатасының өкілеттігінің мерзімі 5 жылды құрайды. Занзибар мен одақтың жартылай тәуелсіз қарым-қатынасы – өте ерекше үкімет жүйесі.

The unicameral National Assembly of Tanzania or Bunge has 393 seats — 264 elected by popular vote, 113 allocated to women chosen by their parties in proportion to their share of the electoral vote, 10 nominated by the president, five members chosen by the Zanzibar House of Representatives, and the Attorney General as an ex officio member — all members serving five year terms. In addition to enacting laws that apply to the entire United Republic of Tanzania, the Assembly enacts laws that apply only to the mainland. Zanzibar has its own House of Representatives to make laws especially for Zanzibar (the Zanzibar House of Representatives has 70 seats, directly elected by universal suffrage to serve five year terms). Wikipedia has a list of current members of the Bunge arranged in two ways, alphabetically by member and alphabetically by constituency. Tanzania's National Assembly members are elected concurrently by direct popular vote for 5 year terms. The unicameral National Assembly elected in 2000 had 295 members. These 295 members included the Attorney General, five members elected from the Zanzibar House of Representatives to participate in the Parliament, the 48 special women's seats which were made up of 20% of the seats a particular party had in the House, 181 constituents seats of members of Parliament from the mainland, and 50 seats from Zanzibar, as well as seats for the 10 members of Parliament nominated by the President. The ruling CCM holds about 86% of the seats in the Assembly elected in 2005, and held 93% of seats in the previous Assembly elected in 2000. Laws passed by the National Assembly are valid for Zanzibar only in specifically designated union matters. Zanzibar's House of Representatives has jurisdiction over all non union matters. There are currently 76 members in the House of Representatives in Zanzibar, including 50 elected by the people, 10 appointed by the president of Zanzibar, 5 exofficio members, and an attorney general appointed by the president. In May 2002, the government increased the number of special seats allocated to women from 10 to 15, which will increase the number of House of Representatives members to 81. Ostensibly, Zanzibar's House of Representatives can make laws for Zanzibar without the approval of the union government as long as it does not involve union designated matters. The terms of office for Zanzibar's president and House of Representatives also are 5 years. The semiautonomous relationship between Zanzibar and the union is a relatively unique system of government.

Сот тармағы

Танзанияда тайпалық, исламдық және британдық ортақ құқықтың юрисдикциясын қамтитын бес деңгейлі сот жүйесі бар. Танзанияның материгінде апелляция бірінші сатыдағы соттардан аудандық соттар мен тұрғын судьялар соттары арқылы Жоғары сотқа, содан кейін федералдық апелляциялық сотқа өтеді. Занзибардың сот жүйесі материктік Танзанияның құқықтық жүйесімен салыстырылады, және конституциялық мәселелер мен ислам құқығына қатысты істерді қоспағанда, Занзибар соттарында қаралатын барлық істерге одақтың апелляциялық сотына шағымдануға болады. Апелляциялық сот пен Жоғары сот судьяларын Президент тағайындайды. Төменгі сатыдағы соттардың судьяларын Бас судья тағайындайды. 1999 жылдың қыркүйегінде Жоғары соттың бөлімшесі ретінде коммерциялық сот құрылды.

Әкімшілік бөлімшелер

Әкімшілік мақсаттарда Танзания 30 аймаққа бөлінеді – 25 материктік және 5 Занзибарда. Жергілікті билікті одан әрі күшейту үшін 99 аудан құрылды. Бұл аудандар енді жергілікті басқару органдары деп аталады. Қазіргі уақытта 99 ауданда 114 кеңес жұмыс істейді, оның 22-сі қалалық, ал 92-сі ауылдық. 22 қалалық бірліктер қала (Дар-эс-Салам және Мванза), муниципалитет (Аруша, Букоба, Додома, Иринга, Кигома-Уджиджи, Линди, Моши, Мбея, Морогоро, Мусома, Мтвара-Микиндани, Сингида, Шинянга, Табора және Танга) және қалалық кеңестер деп жіктеледі.