Кіріспе
Малавидің саяси жүйесі президенттік өкілді демократиялық республика негізінде құрылған, онда Малави президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көп партиялық жүйе бар. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкіметке де, Ұлттық Ассамблеяға да берілген. Малави президенті тағайындайтын кабинет бар. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Малави 1964 жылдың шілдесінде тәуелсіздік алды және 1964 жылдан 1994 жылға дейін Гастингс Банда мен оның Малави Конгресс партиясы басшылығымен бір партиялық жеке басқарушылық диктатура ретінде басқарылды. 1990 жылдардың басында режимге демократияландыру үшін қысым көрсетілді.
Politics of Malawi takes place in a framework of a presidential representative democratic republic, whereby the President of Malawi is both head of state and head of government, and of a multi party system. Executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in both the government and the National Assembly. There is a cabinet of Malawi that is appointed by the President of Malawi. The judiciary is independent of the executive and the legislature. Malawi attained independence in July 1964 and was governed as a one party personalist dictatorship under Hastings Banda and his Malawi Congress Party from 1964 to 1994. In the early 1990s, pressure formed on the regime to democratize.
Атқарушы билік
1995 жылғы Конституцияға сәйкес, мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылатын президент 5 жыл сайын жалпыға бірдей тікелей сайлау арқылы таңдалады. Малавиде президенттің орынбасары бар, ол президентпен бірге сайланады. Президент басқа партиядан шыққан екінші вице-президентті тағайындауға құқылы. Сондай-ақ, президенттік тағайындалған кабинет те бар. Малави кабинетінің мүшелері заң шығарушы органның құрамынан немесе одан тыс жерден алынуы мүмкін. Бакили Мулузи 1994 жылдың 21 мамырынан 2004 жылдың мамыр айына дейін президент болды, ол 2000 жылы 51,4% дауыспен қайта сайланды, ал Gwandaguluwe Chakuamba 44,3% дауыспен (MCP AFORD партиясынан) басты қарсыласы болды. 2004 жылғы сайлауда Бингу ва Мутарика Чакуамбаны он ұпай айырмашылықпен жеңді. Саяси жағдай "қиын" деп сипатталғанымен, 2009 жылы Малавиде көп партиялық жүйе сақталғаны айтылды. 2009 жылдың мамырында Малавиде төртінші рет көппартиялық парламенттік және президенттік сайлаулар өтті, нәтижесінде президент Мутарика қайта сайланды, бірақ қарсыласы оған сайлауда алаяқтық жасады деп айыптады. Президент Мутарика кейбір адамдарға авторитарлық көрінді және адам құқықтарын жеңілтекке алды, соның салдарынан 2011 жылдың шілдесінде өмір сүру құнының жоғары болуына, сыртқы қатынастардың нашарлауына, нашар басқаруға және шетелдік валюта резервтерінің жетіспеушілігіне наразылықтар туды. Наразылықтардың салдарынан 18 адам қаза тауып, кем дегенде 44 адам оқтан жарақат алды. 2012 жылдың сәуірінде Мутарика жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның өлімі 48 сағат бойы құпия сақталды, тіпті денесімен Оңтүстік Африкаға ұшу да болды, онда жедел жәрдем қызметкерлері мәйітті жылжытуға бас тартты, себебі олар мәйіт тасымалдауға лицензиясы жоқ екенін айтты. Оңтүстік Африка үкіметі ақпаратты жариялаумен қорқытқаннан кейін, президенттік лауазымды вице-президент Джойс Банда (бұрынғы президент Бандамен туыс емес) иеленді. 2014 жылғы Малавидің жалпы сайлауында Джойс Банда жеңіліп (үшінші орынға шықты) және бұрынғы президент Мутариканың інісі Питер Мутарика оның орнына сайланды. 2019 жылғы Малавидің жалпы сайлауында президент Питер Мутарика шамалы айырмамен қайта сайланды. 2020 жылдың ақпанында Малави Конституциялық соты заң бұзушылықтар мен кең таралған алаяқтықтарға байланысты сайлау нәтижесін жойды. 2020 жылдың мамырында Малави Жоғарғы соты бұл шешімді бекітіп, 2 шілдеде жаңа сайлау өтетінін жариялады. Бұл сайлау нәтижесі заңды түрде күдік тудырғанының алғашқы жағдайы болды. Оппозиция жетекшісі Лазарус Чаквера 2020 жылғы Малави президенттік сайлауында жеңіске жетті және Малавидің жаңа президенті болып ант берді.
Заң шығарушы билік
Ұлттық Ассамблея 193 мүшеден тұрады, олар бес жылдық мерзімге бір мандатты округтерде сайланады. Конституцияда бастапқыда екінші палата – 80 орындық Сенат та қарастырылған, бірақ бүгінгі күнге дейін Сенат құру бойынша ешқандай шара қабылданбады, ал оны құруға мүмкіндік беретін нормалар 2001 жылы күштен шығарылды. Сенаттың мақсаты – дәстүрлі көшбасшылар мен түрлі географиялық аймақтарға, сондай-ақ әйелдер, жастар және мүмкіндігі шектеулі адамдар сияқты арнайы топтардың мүдделерін ұсыну болып табылады.
Сот тармағы
Конституция тәуелсіз сот жүйесін қарастырады. Малавидің сот жүйесі ағылшын үлгісіне негізделген, төменгі соттар, Жоғарғы сот және Жоғарғы саяжай соттан тұрады. 1969 жылға дейін Малавиде колониялық үлгідегі сот жүйесі сақталды, ол Малави заңдарымен толықтырылған ағылшын заңдарының қағидаттарына сәйкес келді. Соттардың иерархиясы қалалардағы магистраттар соттарынан басталып, Жоғарғы сотқа және соңында Жоғарғы саяжай сотқа дейін көтерілді. Сонымен қатар, негізінен ауылдық жерлерде, ажырасу және басқа да некелік мәселелер, мұрагерлік және жерге қол жеткізу туралы дәстүрлі әдет-ғұрыпқа негізделген дауларды қарау үшін әртүрлі өкілеттіктермен бірнеше деңгейдегі жергілікті соттар бар. Бұл соттар сондай-ақ Малавидің Қылмыстық кодексінде белгіленген ұсақ қылмыстық істерді жеделдетілген тәртіппен қарады. Олар Жоғарғы сотқа бағынышты және әділ сот процесін, оның ішінде заңгерлік көмек алу құқығы мен Жоғарғы сотқа шағымдану құқығын қамтамасыз ететін заңнамаға бағынды. 1964 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, сол кездегі премьер-министр Банда және Әділет министрі Ортон Чируа ағылшын заң негізіндегі айыпсыздық болжамы, кінәлілік дәлелдеу қажеттілігі және дәлелдерді растау талабы сияқты қағидаттарды сынап бастады. 1969 жылы Чилобведегі алғашқы сотта бес айыпталушы ақталғанда, наразылық туды, бірақ кейін екінші сотта басқа адам барлық қылмыстар үшін кінәлі деп табылғандықтан, бұл наразылық орынсыз болды. Парламент мүшелері қарсылық білдірді, министрлердің ішінде бірнеше спикер еуропалық судьялар мен еуропалық үлгідегі құқықтық жүйе айқын кінәлі айыпталушылардың жазадан құтылуына мүмкіндік берді деп ашық айтты. Қаржы министрі Але Банда қорғаушы адвокаттарды пайдалануды және ағылшын заңдарында белгіленген дәлелдеу ережелерін сынады. Банда (1966 жылы президент болған) судьяның ар-ожданы болса, ол отставкаға кетуі керек деді және дәстүрлі заңды жазаны анықтаумен байланыстырды, дәлелдемелердің жоқтығы кінәсіздіктің дәлелі емес екенін мәлімдеді. 1970 жылдан бастап дәстүрлі соттар жүйесі өзгертілді. Үш аймақтық дәстүрлі сот және Ұлттық дәстүрлі саяжай сот қолданыстағы төменгі деңгейдегі дәстүрлі соттардың үстінен құрылды және «дәстүрлі» дәлелдеу және рәсім қағидаларын қолдана отырып, Малави тегіндес африкалықтарға қатысты барлық қылмыстық істерді, соның ішінде кісі өлтіру және мемлекетке қарсы қылмыстарды қарауға юрисдикция берілді. Кез келген шағымдар 1970 жылға дейін болғандай, Малави Жоғарғы сотының орнына Ұлттық дәстүрлі саяжай сотқа жіберілді. Жоғарғы сот және Жоғарғы саяжай сот өз қызметін жалғастырды және негізінен дәстүрлі заңнан тыс азаматтық істерді қарады. Бұл соттар қылмыстық істер бойынша өздерінің құзыреттілігін сақтап қалғанымен, іс жүзінде қылмыстық істердің көп бөлігі дәстүрлі соттарда қаралды. Дәстүрлі соттар африкалық заңдар мен әдет-ғұрыптарға сәйкес жұмыс істеуі керек еді, бірақ олар Банданың көзқарасына сәйкес дәстүрлі құқықтың авторитарлық, шектеуші және жазалаушы нұсқасын қолданды. Көптеген судьялар заңгерлік білімі жоқ, Банда тағайындаған және босатуға құқылы басшылар болды, сондықтан сот тәуелсіздігі болмады. Айыпталушыларға өз ісін қорғау үшін адвокаттар рұқсат етілмеді, куәларды шақыруға немесе шағымдануға автоматты құқықтары болмады (бұл соттар мен Әділет министрінің қалауына байланысты болды). Оларға қарсы айыптаудың мазмұны сотқа дейін берілмеді, сондықтан қорғанысқа дайындала алмады. Демократияға көшу кезінде үш аймақтық дәстүрлі соттардың және Ұлттық дәстүрлі саяжай соттың жұмысы 1993 жылдың қазан айында белгісіз мерзімге тоқтатылды, бұл іс жүзінде олардың таратылуына әкелді. 1994 жылдың 18 мамырында жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін, ол дәстүрлі заңды құқықтық жүйенің ажырамас бөлігі ретінде таныды және көптеген жергілікті, төменгі деңгейдегі дәстүрлі соттарды магистраттар соттарына айналдырды. Сонымен қатар, бұл заңда дәстүрлі соттардың жаңа жүйесі қарастырылды, бірақ мұндай соттарды құру туралы заң 2011 жылға дейін қабылданбады. 2011 жылғы заңнамада екі деңгейлі дәстүрлі соттар қарастырылды: Малавидің 27 округінің әрқайсысында, негізінен ауылдық жерлерде бірнеше жергілікті соттар құрылды және әр округте бір аудандық апелляциялық жергілікті сот (жергілікті соттардың шағымдарын қарау үшін). Одан әрі шағымдар Жоғарғы сотқа берілуі мүмкін, оған екі типтегі жергілікті соттар бағынышты. Әр жергілікті сот пен аудандық апелляциялық жергілікті сот төрағасы басқарды, ол міндетті түрде заңгер болмауы керек, бірақ білім деңгейі жоғары, ағылшын тілін білу және соттың қызмет көрсететін аймақтың дәстүрлі заңдары мен тілін жақсы білуі керек. Жергілікті соттар, қазіргі уақытта дәстүрлі соттар деп аталатын, дауларды шешу үшін артық төлемдерді талап етеді деген шағымдар түсті. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, Малавидің жоғарғы соты Жоғарғы саяжай сот болып табылады, оның юрисдикциясы төменгі соттардан келетін шағымдармен шектеледі. Оның құрамына Бас судья және тоғыз басқа Жоғарғы саяжай судья кіреді. Малави Жоғарғы соты кез келген азаматтық немесе қылмыстық істерді қарау және шешу бойынша шектеусіз бастапқы юрисдикцияға ие. Көптеген Жоғарғы сот істері жеке судьяның қатысуымен, қазылар алқасысыз қаралады, бірақ конституциялық мәселелер бойынша істерді қарау үшін үш судья қатысуы керек: Бас судья және 19 басқа Жоғарғы сот судьясы бар. Жоғарғы сотта жалпы бөлімше бар, ол төменгі соттардан келетін шағымдарды да тыңдай алады, сондай-ақ коммерциялық бөлімше бар, ол коммерциялық немесе бизнеске қатысты істермен айналысады. Төменгі соттардың бірі – Еңбек қатынастары соты, ол еңбек мәселелерімен айналысады. Ондағы істер бейресми түрде, заңгерлік өкілдікке шектеулермен, төрағадан және жұмыс берушілер мен жұмыскерлер өкілдерінен тұратын алқамен қаралады. Басқа төменгі соттар – Магистраттар соттары және жергілікті немесе дәстүрлі соттар. Олардың деңгейіне байланысты белгілі бір қылмыстық және азаматтық юрисдикциясы бар, бірақ мемлекетке қарсы қылмыс, кісі өлтіру немесе қасақана кісі өлтіру істерін қараудан мүлдем алынған.
Саяси партиялар
Малавиде көп партиялық мемлекеттік жүйе бар (Малавидегі саяси партиялар тізімін қараңыз). Малави 1964 жылы бір партиялық мемлекет ретінде құрылды, және 1993 жылға дейін МКП – жалғыз партия болды. Чакуфва Чихана басшылығымен «Демократия үшін одақ» (AFORD) атты қозғалыс өрістеп, Камузу Банданың диктатурасын тоқтатуға шақырды. Осы ішкі және сыртқы қысым нәтижесінде Банда 1993 жылы жалпыұлттық референдум өткізуге келісті, онда ел көп партиялық мемлекет болуға дауыс берді.