Швейцар саяхатшысы Ксавьер Мерцтің тағдыры

Кіріспе

Швейцариялық зерттеуші, альпинист және шаңғышы Ксавье Гийом Мерц (6 қазан 1882 – 8 қаңтар 1913) – Швейцарияның полярлық зерттеушісі, альпинисі және шаңғышысы. Ол 1912–1913 жылдарғы Аустралия-Антарктика экспедициясының Алыс Шығыс тобының құрамына қатысып, осы экспедицияның салдарынан қаза тапты. Шығыс Антарктидадағы Георг V жағалауындағы Мерц мұздығы оның құрметіне аталған. Оқушы кезінде Мерц шаңғымен сыныптарға қатысып, ұлттық жарыстарда өнер көрсетті, сондай-ақ альпинист ретінде Альп тауларының көптеген биік шыңдарына шықты. 1911 жылдың басында геолог және зерттеуші Дуглас Моусон Мерцті Антарктика экспедициясына шақырып алды. Алғашқыда ол шаңғыдан сабақ беруші болып жұмыс істеді, бірақ Антарктидада Мерц экспедицияның Гренландия хаскилерін күтуге Белграф Эдвард Ниниске қосылды. 1912–1913 жылдың жазында Моусон Мерц пен Нинисті Алыс Шығыс тобымен бірге экспедицияның Аделия жеріндегі базасынан Виктория жеріне қарай жылдамдап жету үшін иттерді пайдалануға шақырды. Ниннис пен көп бөлігі азық-түлік тасыған сана экспедицияның негізгі үйінен 501 км (311 миль) қашықтықтағы жарыққа түсіп кеткеннен кейін, Мерц пен Моусон батысқа қайтып, қалған азық-түліктеріне қосымша ретінде иттерді пайдаланды. Қауіпсіздікке 161 км (100 миль) жетпегенде Мерц қайтыс болды, Моусонды жалғыз қалдырды. Мерцтің өлімінің себебі әлі анықталған жоқ; ең көп таралған теория – гипервитаминоз А, яғни хаскилердің бауырларын жеуден А витаминінің артық мөлшерде түсуі. Басқа теориялар бойынша, ол нашар тамақтану, суыққа ұшырау және психологиялық стресс салдарынан қайтыс болған болуы мүмкін.

Ерте өмір

Ксавье Мерц Базель қаласында, қаладағы ірі инженерлік фирманың иесі Эмиль Мерцтің ұлы болып дүниеге келді. Мерц тоқыма машиналарын өндіретін отбасылық бизнесте жұмыс істеу мақсатымен Берн университетінде патенттік құқықты оқыды. Бернде жүргенде ол таушы және шаңғышы ретінде белсенділік танытты. 1908 жылы ол Швейцарияның шаңғымен секіру чемпионатында жеңіске жетті, ал Альп тауларында ерекше табысқа жетті. Ол Монбланға – бұл жотаның ең биік шыңына – көтерілді және басқа таулардың бірнеше бірінші болып шығуын қадағалады. Берн университетінен заң докторы дәрежесін алғаннан кейін Мерц Лозанна университетінде ғылымды оқыды; ол мұздықтар мен тау құрылымдарын зерттеді, осы салада екінші докторлық дәрежесін алды. Өтініш хатында Мерц Маусонның шаңғы қолданарына үміттенедінін жазды, себебі «олар осы мақсатқа өте тиімді екенін көрсетті және мен шаңғыда кез келген адам сияқты жақсы екенімді білемін». Маусон тек британдық азаматтарды (көбінесе австралиялықтар мен жаңа зеландиялықтарды) жұмысқа алуды жоспарласа да, Мерцтің біліктілігі оны ерекшелік жасап, швейцариялықты шаңғы нұсқаушысы ретінде жұмысқа алуға мәжбүр етті. Бірақ, алдымен оған экспедиция кемесіндегі 48 иттерге жауапкершілік жүктелді, ол Хобартқа бағытталды. «Аврора» кемесінде Мерц Белграв Эдвард Саттон Ниниспен танысты. Нинис, Мерц сияқты, экспедицияның иттеріне жауапты болды; «Аврора» капитаны Джон Кинг Дэвис оларды «бос жүргіншілер» деп санады. «Біздің бортта иттерге күтім жасай алатын адам болса еді», - деп жазды ол күнделігіне, «олардың қараусыз қалғанына өте қынжылудамын». 1911 жылдың 2 желтоқсанында Хобартта соңғы дайындықтар мен жүк тиеу аяқталғаннан кейін «Аврора» оңтүстікке бет бұрды. Ол қысқа уақытқа Маккуари аралында тоқтады, онда сымсыз релелік база құрылды, және қаңтар айының басында Антарктида құрлығындағы Адели еліндегі Деннисон шығанағындағы экспедицияның негізгі базасына жетті.

Аделия Лэнд

Келесі қыста жазғы шанаға мінуге дайындық жүргізілді. Жағдай – тұрақты, қатты жел және үйдің жанындағы тым тік беткей – Мерцке жоспарланғандай үнемі шаңғы сабақтарын өткізуге кедергі келтірді, сондықтан ол Нинниске иттерге күтім жасауға көмектесуге көшті. Ауа райы жақсы болған күндері олар иттерді үйдің сыртына шығарып, командада жүгіруге үйретті; жел қайта күшейгенде, олар әр итке жеке-жеке тігілген қамыттар жасап, шанамен жүруге арналған тамақ дайындады. Осы кезде Мерц пен Нинис жақын дос болып кетті, экспедицияның таксидермисі Чарльз Лазерон кейіннен былай деп жазды:

Тамыз айында дайындықтар қойма салуға дейін жалғасты. Бірінші топ экспедицияның негізгі үйінен оңтүстікке қарай 9 шақырым жерде, мұздың ішіндегі «Аладдин үңгірі» деп аталатын қойма салды, бірақ иттерсіз қайтып келді. Мерц пен тағы екеуі иттерді құтқаруға шықты, бірақ қатты желдің салдарынан екі сағатта бір шақырымнан да аз қашықтыққа жүріп, үйге оралды. "Егер тек мен ғана шешім қабылдасам, - деп жазды Мерц төрт күн бойы желдің салдарынан үйде қалып, күнделігіне, - біз ұйықтайтын қаптарымызды алып, қарға шығып, кемінде иттерді іздеуге тырысар едік. Маусон тым сақ, және мен ол шана экспедициясы кезінде жеткілікті ерлік танытар ма екен деп ойлаймын." Келесі күні Мерц үш адамнан тұратын топтың құрамында Аладдин үңгіріне иттерді құтқаруға барды; күшті желдің салдарынан үш күн бойы қоймада қалып қойғанда, олар үңгірді кеңейтумен айналысты. Қыркүйекте Мерц, Нинис және Герберт Мерфи зерттеу тобын құрып, Аладдин үңгірінен оңтүстік-шығысқа қарай адам күшімен шана тартты. Қатты желде олар үш күнде 20 шақырым ғана жол жүрді, содан кейін температура төмендеп, желдің жылдамдығы артты, олардың шатырда қалуына себеп болды. Жел басылғанда, олар асығыс түрде үйге қайтты.

Қиыр Шығыс партиясы

1912 жылғы 27 қазанда Маусон жазғы шана бағдарламасын баяндады. Мерц пен Нинис Маусонның тобына бекітілді, олар иттің күшімен экспедицияның базасынан шығысқа қарай, Виктория жеріне қарай жылдам ілгерілеуі керек еді. Топ 10 қарашада Дениссон мысынан шығып, ең алдымен Аладдин үңгіріне, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай, «Аврора» экспедициясының бағытында кездескен алып мұздыққа бет алды. Мерц шанамен алға жылжып, иттің қуып жетуіне жол көрсетіп, барлау жүргізді; Маусон мен Нинис екі иттің тобын басқарды. Олар 19 қарашада мұздыққа жетті; жарықтардың кең далаларын еңсеріп, оны бес күнде басып өтті. Топ қайтадан үстіртке шыққаннан кейін жылдам ілгеріледі, бірақ көп ұзамай алғашқысынан әлдеқайда үлкен тағы бір мұздыққа тап болды. Күшті жел мен нашар жарыққа қарамастан, Мерц, Маусон және Нинис 30 қарашада мұздықтың арғы жағына жетті. 14 желтоқсанда топ Дениссон мысынан 501 км-ден астам қашықтықта болды. Мерц студенттік кезіндегі әндерді айтып, шанамен алға жылжып бара жатқанда, ең үлкен шана мен ең күшті иттің тобы, Нинис, жарықтардың қар қабатының астындағы ойыққа түсіп, жоғалып кетті. Серігінің қазасынан кейін Маусон мен Мерцтің жағдайы қиынға түсті; қалған шанада он күндік азық болды, ал иттің тамақтануына ештеңе қалмады. Олар бірден батысқа бұрылып, қалған алты иттің көмегімен азық-түлік қорын толықтыруға тырысты; олар жануарлардың барлық бөліктерін, тіпті бауырларын да жеді. Бастапқыда олар жақсы ілгеріледі, бірақ ең үлкен мұздықтың арғы жағына шыққаннан кейін Мерцтің денсаулығы нашарлай бастады. Ол Нинистің шанасындағы су өткізбейтін сыртқы киімін жоғалтқан еді, ал суықта ылғал киімдері кептіре алмады. 30 желтоқсанда, Маусон серігінің «дұрыс емес» екенін жазған күні, Мерц «шын мәнінде шаршағанын және енді жазбайтынын» жазды. Мерцтің жағдайы келесі күндері нашарлады – Маусон оның «жалпы жағдайының өте нашар екенін» жазды. Оның терісі, аяқтары және т.б. аурулары олардың ілгерілеуін баяулатты. 8 қаңтарда, екеуі үйден шамамен 161 км қашықтықта болғанда, Маусон жазды:

On 27 October 1912, Mawson outlined the summer sledging program. Mertz and Ninnis were assigned to Mawson's own party, which would use the dogs to push quickly to the east of the expedition's base in Commonwealth Bay, towards Victoria Land. The party departed Cape Denison on 10 November, heading first to Aladdin's Cave, and from there south east towards a massive glacier encountered by Aurora on the outward journey. Mertz skied ahead, scouting and providing a lead for the dogs to chase; Mawson and Ninnis manoeuvred the two dog teams behind. They reached the glacier on 19 November; negotiating fields of crevasses, it was crossed in five days. The party made quick progress once on the plateau again, but they soon encountered another glacier, far larger than the first. Despite strong winds and poor light, Mertz, Mawson and Ninnis reached the far side on 30 November. On 14 December, the party were more than 311 mile (501 km) from the Cape Denison hut. As Mertz skied ahead, singing songs from his student days, Ninnis, the largest sledge and the strongest dog team were lost when they broke through the snow lid of a crevasse. Together with the death of their companion, Mawson and Mertz were now severely compromised; on the remaining sledge they had just ten days' worth of food, and no food for the dogs. They immediately turned back west, gradually using the six remaining dogs to supplement their food supply; they ate all parts of the animals, including their livers. They initially made good progress, but as they cleared the largest glacier Mertz began to feel ill; he had lost his waterproof overpants on Ninnis' sledge, and in the cold his wet clothes were unable to dry. On 30 December, a day Mawson recorded that his companion was "off colour", Mertz wrote that he was "really tired [and] shall write no more." Mertz's condition deteriorated over the following days—Mawson recorded he was "generally in a very bad condition. Skin coming off legs, etc"—and his illness severely slowed their progress. On 8 January, with the pair about 100 mile (161 km) from the hut, Mawson recorded:

Маусон Мерцті ұйықтайтын қапқа, қалған фототәсілдермен және түсіндірме жазбамен бірге, қардың кесілген блогының астына жерледі. Маусон бір айдан кейін Дениссон мысына оралды, «Аврорадан» бірнеше сағат қалып қойды; ол Мерцті, Маусонды және Нинисті үш апта күтті, бірақ қысқы мұздың жақындауына алаңдаған Дэвис оны Комонвелл шығанағынан Австралияға қайтарды.

Мұра

1913 жылдың қарашасында, «Аврора» соңғы рет оралуға бір ай қалғанда, Маусон және Деннисон мүйісінде қалған алты адам бас қораның солтүстік-батысындағы Азимут төбесінде Мерц пен Нинис еске алу үшін айқыш орнатты. Айқыш, сынған радио мачтасының бөліктерінен жасалған, ал Мерцтің төсегінен қиылған тақташамен бірге қойылды. Айқыш әлі де тұр, бірақ көлденең бөлігі бірнеше рет қайта бекітілді, ал тақташа 1986 жылы көшірмесімен ауыстырылды. Алыс Шығыс экспедициясының сыртқа қарай жолда кезіккен алғашқы мұздық – бұрын аты жоқ болған – Маусон оны Мерцтің құрметіне атады, ол Мерц мұздығы атанды. Австралияға оралғаннан кейін Маусон қаза тапқан серіктерін мақтап былай деді: «Тірі қалғандардың әлдеқайда көп нәрсе жасау мүмкіндігі болуы мүмкін, бірақ бұл адамдар өздерінен бардықты аяды». Тағы бір жиында Маусон: «Доктор Мерц швейцариялық туған, бірақ ол әрбір ағылшынның өздерінің ағылшын деп санаған адамы еді. Ол терең сезімтал, жомарт, табиғаттың нағыз адамы болды». Австралия халқының атынан Эмиль Мерцке «зор қасіретіңізге көңіл айтамыз және ұлыңыздың мәңгілік даңқымен құттықтаймыз» деген телеграмма жіберілді. Мерцтің өлімінің себебі әлі анықталған жоқ; сол кезде Мерцтің ішек қабынуынан қайтыс болғаны болжаған. 1969 жылы Аделаида университетінің профессоры сэр Джон Клеланд пен Рональд Вернон Сауткотт жасаған зерттеу Маусон сипаттаған белгілер – шаштың түсуі, тері мен салмақтың төмендеуі, депрессия, дизентерия және терінің жұқпалы аурулары – адамдардың А витаминінің артық мөлшерін қабылдағандығын көрсетті. А витамині Гренландия иттәрінің бауырында көп мөлшерде кездеседі, ал Мерц пен Маусон оны көп жеген; шындығында, Мерцтің жағдайы нашарлаған сайын, Маусон оған бауырдан көбірек берген, оның оңай сіңірілетініне сенген. Бұл теория ең көп қабылданып жүр, бірақ басқа да теориялар бар. Австралия Ұлттық Антарктикалық зерттеу экспедициясының бұрынғы директоры Филипп Лоу Мерцтің белгілерін суыққа байланысты деп есептеді. 2005 жылы «Австралияның медициналық журналында» жарияланған Денис Каррингтон Смит мақаласында Мерцтің негізінен вегетариандық болғанын көрсететін деректер келтірілді, сондықтан жалпы нашар тамақтану және негізінен ет диетасына кенеттен ауысу Мерцтің ауруын тудырған болуы мүмкін деп болжады. Каррингтон Смит мынадай гипотезалық себепті де қосты: «Жақын досы [Нинис] және оның күткен итттерінің өліміне байланысты психологиялық стресс, сондай-ақ қалған итттерін өлтіріп жеу қажеттілігі».

In November 1913, a month before the Aurora returned for the final time, Mawson and the six men remaining at Cape Denison erected a memorial cross for Mertz and Ninnis on Azimuth Hill to the north west of the main hut. The cross, constructed from pieces of a broken radio mast, was accompanied by a plaque cut from wood from Mertz's bunk. The cross still stands, although the crossbar has required reattaching several times, and the plaque was replaced with a replica in 1986. The first glacier the Far Eastern Party crossed on the outward journey—previously unnamed—was named by Mawson after Mertz, becoming the Mertz Glacier. At a speaking engagement upon his return to Australia, Mawson praised his dead comrades: "The survivors might have an opportunity of doing something more, but these men had done their all." At another, Mawson said that "Dr. Mertz was a Swiss by birth, but he was a man every Englishman would have liked to have called an Englishman He was a man of great feelings, generous—one of Nature's gentlemen." A telegram was sent on behalf of the Australian people to Emile Mertz, condoling him on his "great loss, but congratulating you on your son's imperishable fame." The cause of Mertz's death is not certain; at the time, it was believed Mertz may have died of colitis. A 1969 study by Sir John Cleland and Ronald Vernon Southcott, of the University of Adelaide, concluded that the symptoms Mawson described—hair, skin and weight loss, depression, dysentery, and persistent skin infections—indicated the men had suffered hypervitaminosis A, an excessive intake of vitamin A. Vitamin A is found in unusually high quantities in the livers of Greenland huskies, of which both Mertz and Mawson consumed large amounts; indeed, as Mertz's condition deteriorated, Mawson may have given him more of the liver to eat, believing it to be more easily digested. This theory is the most widely accepted, but there have been other theories. Phillip Law, former director of Australian National Antarctic Research Expeditions, believed cold exposure could account for Mertz's symptoms. A 2005 article in The Medical Journal of Australia by Denise Carrington Smith, noting certain sources indicating that Mertz was essentially a vegetarian, suggested that general malnutrition and the sudden change to a predominantly meat diet could have triggered Mertz's illness. Carrington Smith adds a more hypothetical reason: "the psychological stresses related to the death of a close friend [Ninnis] and the deaths of the dogs he had cared for, as well as the need to kill and eat his remaining dogs".