Кіріспе

Полярлық аймақтарға қарқынды зерттеулер бағытталған күш-жігерлер Халықаралық полярлық жылдар (IPY) деп аталады – бұл полярлық аймақтарда қарқынды зерттеулер жүргізуге бағытталған халықаралық, бірлескен іс-қимылдар. Австро-венгр теңізшісі Карл Вейпрехт 1875 жылы осы бастаманы көтеріп, бірақ ол 1882–1883 жылдары алғаш рет өткенге дейін қайтыс болды. Елу жыл өткен соң (1932–1933 жылдары) екінші IPY өтті. Халықаралық геофизикалық жыл IPY-дан шабыттанды және алғашқы IPY-дан 75 жыл өткен соң ұйымдастырылды (1957–58 жылдары). Төртінші және ең соңғы IPY 2007 жылдың наурызынан 2009 жылдың наурызына дейінгі екі толық жылдық циклды қамтыды.

Бірінші Халықаралық поляр жылы (18821883)

Бірінші Халықаралық полярлық жылды 1875 жылы австро-венгрлік теңіз офицері Карл Вайпрехт ұсынды және оны неміс теңіз обсерваториясының директоры Георг Ноймайер ұйымдастырды. Олар дәстүрлі жеке және ұлттық күш-жігерге қанағаттанбай, Арктика құбылыстарын зерттеуге үйлесімді ғылыми тәсілді қолдануды ұсынды. Байқаушылар сол жылы Арктиканың әртүрлі жерлерінде бірдей геофизикалық өлшемдерді синхронды түрде жүргізіп, бір құбылыстың әр түрлі көзқарастарына мүмкіндік жасады, бұл қолдағы деректерді кеңінен түсіндіруге және алынған нәтижелерді тексеруге ықпал етті. Бірінші Халықаралық полярлық жылды ұйымдастыруға жеті жыл уақыт кетті, онда он бір ел қатысты: Австро-Венгрия империясы, Дания, Финляндия, Франция, Германия, Нидерланды, Норвегия, Ресей, Швеция, Ұлыбритания және АҚШ. Аталған елдер Арктикада 12 станция, ал Антарктиканың оңтүстік бөлігінде 2 станция іске қосты. Ноймайер Лабрадордың шығыс жағалауындағы моравиялық миссионерлік станцияларда тағы алты метеорологиялық станция ұйымдастырды. Байқаулар метеорология, геомагнетизм, полярлық шамы, мұхит ағындары, толқындар, мұздың құрылымы мен қозғалысы, сондай-ақ атмосфералық электр энергиясына бағытталды. Әлемдегі 40-тан астам метеорологиялық обсерватория осы кезеңдегі Халықаралық полярлық жыл бағдарламасын кеңейтті. Бірінші Халықаралық полярлық жылға қатысты деректер мен суреттер енді интернетте қарауға және жүктеуге қолжетімді. Бұл деректер Арктиканың бұрынғы ортасын сипаттайды және Арктикадағы климаттың өзгеруін және қоршаған ортаның эволюциясын жақсырақ түсінуге көмектеседі.

Екінші халықаралық поляр жылы (19321933)

Халықаралық метеорологиялық ұйым, Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның (ДМҰ) ізашары, екінші Халықаралық полярлық жылды (1932–1933 жж.) ұсынды және ілгерілетуге көмектесті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай телеграф, радио, электр қуаты және телефон желілеріндегі түсініксіз өзгерістер инженерлер мен ғалымдарды Жердің электр геофизикасын одан әрі зерттеу қажеттігіне көндірді. Ұшақтардың, моторлы құрлық және теңіз көліктерінің, сондай-ақ радиозондтар сияқты жаңа құралдардың болуы осы құбылыстарды зерттеуге жағдай жасады. 1928 жылы Копенгагенде өткен метеорологиялық қызметтер директорларының халықаралық конференциясында 1932–1933 жылдары, Бірінші Халықаралық полярлық жылдың 50 жылдығына орай, полярлық аймақтарға бағытталған тағы бір қарқынды және үйлестірілген халықаралық зерттеу жүргізу туралы шешім қабылданды. Сондай-ақ, екінші Халықаралық полярлық жыл жоспарына полярлық аймақтардағы бақылаулар ауа райы болжамдарының дәлдігін және әуе және теңіз көлігінің қауіпсіздігін қалай арттыратынын зерттеу мақсатын қосу ұсынылды. Екінші Халықаралық полярлық жылға 44 ел қатысты, ол метеорология, магнетизм, атмосфера ғылымы және радио ғылымы мен технологиясын дамытқан ионосфералық құбылыстарды «картаға түсіру» саласындағы үлкен жетістіктерге әкелді. Арктикада 27 бақылау станциясы құрылды, көптеген деректер жиналды және кейін Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым деп аталған ұйымның құрамында әлемдік деректер орталығы құрылды. Сол кездегі әлемдік қаржы дағдарысы («Ұлы депрессия») салдарынан Антарктидада станциялар желісін құру жоспарынан бас тартуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, осы жылы жиналған көптеген деректер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кетті.

Төртінші Халықаралық полярлық жыл (2007-2008)

Төртінші МЖЖ (2007–2008) Халықаралық ғылым кеңесі (ICSU) және Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым (ДМҰ) демеушілігімен өткізілді. ICSU-ның пәнаралық органы Антарктика зерттеулері жөніндегі ғылыми комитеті (SCAR) МЖЖ-ға қатысты барлық Антарктика зерттеулерін үйлестіру жауапкершілігін өз мойнына алды, ал ICSU-ға қатысты ұйым Халықаралық Арктикалық ғылым комитеті (IASC) Арктикаға бағытталған МЖЖ зерттеулерін ілгерілетуге және жоспарлауға көмектесті. Төртінші МЖЖ-ны бастапқы жоспарлау 2003 жылы Халықаралық жоспарлау тобы (төрағасы профессор Крис Рапли және доктор Робин Белл) аясында басталды, ал осы МЖЖ-ның негізгі кезеңін ұйымдастыру және іске асыру 2005–2009 жылдары жаңа құрылған ICSU WMO бірлескен комитетінің (төрағалары доктор Мишель Беланд пен доктор Иан Эллисон, кейіннен доктор Иан Эллисонның орнын профессор Джеронимо Лопес Мартинес басқарды), оның кіші комитеттері мен Халықаралық бағдарламалық кеңсесінің (жетекшісі доктор Дэвид Карлсон) басшылығымен жүргізілді. Төртінші МЖЖ – бақылаулар, зерттеулер және талдаудың қарқынды, үйлестірілген далалық науқаны болды. Бұл Жердің полярлық аймақтарын зерттеуге арналған ең ірі және жан-жақты науқан еді. 60-тан астам елден келген шамамен 50 000 зерттеуші, жергілікті бақылаушылар, оқытушылар, студенттер және көмекші персонал 228 халықаралық МЖЖ жобаларына (170-і ғылыми зерттеулер, біреуі деректерді басқару, 57-сі білім беру және насихаттау) және осымен байланысты ұлттық күш-жігерге қатысты. МЖЖ Арктика мен Антарктикада үш жыл ішінде қарқынды зерттеулер мен байқау кезеңдерін қамтыды, ол 2007 жылдың 1 наурызында басталды және 2010 жылдың 12 маусымында Ослода өткен МЖЖ ғылыми конференциясында ресми түрде аяқталды. Дегенмен, көптеген іс-шаралар одан кейін де жалғасты. МЖЖ ғылыми бағдарламасы он бір салаға қамтыды: Полярлық атмосфера, Солтүстік мұхит, Оңтүстік мұхит, Гренландия мұздықтары және Арктика мұздықтары, Антарктика мұздықтары, Мұз астындағы сулы орта, Тұрақты мұз, Жер құрылымы және полюстердегі геодинамика, Полярлық жер экологиясы және биологиялық әртүрлілігі, Полярлық қоғамдар және әлеуметтік процестер, Адам денсаулығы.

IPY есебі

2011 жылы ICSU/WMO IPY бірлескен комитеті IPY іс-шараларының толық қорытындысын "Жердің полярлық қиындықтарын түсіну: Халықаралық полярлық жыл 2007–2008" деп жариялады. "Білімнен іс-қимылға" тақырыбымен Канадада өткен конференция Халықаралық полярлық жыл іс-шараларының жаһандық әсері мен салдарына арналды. 2012 жылғы IPY ғылыми конференциясының мақсаты стратегиялық және құнды полярлық аймақтар үшін басқару, тұрақты даму және қоршаған ортаны қорғау мақсаттарын анықтауға көмектесу болды. Барлығы 2012 жылғы IPY конференциясына 45-тен астам елден 2134 абстракт келіп түсті.

Polar Educators International халықаралық бірлестігі

2012 жылғы «Білімнен іс-қимылға» конференциясының Полярлық педагогтар семинарының және 2007-2008 жылдардағы Халықаралық полярлық жылдың білім беру және насихаттау жұмыстарының маңызды нәтижесі – Полярлық педагогтар халықаралық қауымдастығының (PEI) құрылуы болды. Бұл – полярлық білім беруді және зерттеулерді бүкіл әлемге таратуға бағытталған, белсенді жұмыс істейтін желі. Оған полярлық ғылымды оқыту сапасын арттыруға ұмтылатын ғылыми білім беру саласындағы мамандардың ресми желісі кіреді. IPY Білім беру және насихаттау комитетінің тең төрағасы Луиза Хаффман осы қауымдастықтың негізін қалаушылардың бірі болды.

Полярлық науқастардың алғашқы науқастар қауымдастығы (APECS)

Полярлық жас ғалымдар қауымдастығы (APECS) төртінші IPY барысында құрылды. 2007 жылдың қыркүйек айының соңында Стокгольмде өткен жиыннан кейін, IPY Халықаралық жастар басқару комитеті (IYSC) және Полярлық жас ғалымдар қауымдастығы (APECS) «APECS» деген атауды сақтап, жаңа құрылымда біріктірілді. IPY Халықаралық жастар басқару комитеті (IYSC) 2004 жылы Эмбер Черч, Тайлер Кун, Мелани Реймонд және Юг Лантуит тарапынан төртінші IPY кезінде жастардың қажеттіліктерін өкілдік ету үшін құрылған, ал Полярлық жас ғалымдар қауымдастығы (APECS) 2006 жылы полярлық зерттеулермен айналысатын (пост) аспиранттар, докторанттар, кіші ғылыми қызметкерлер және зерттеушілердің қажеттіліктері мен кедергілерін қамтамасыз ету үшін құрылған. APECS мақсаты – салааралық және халықаралық ғылыми ынтымақтастықты ынталандыру, кәсіби дамуға мүмкіндік беру және полярлық зерттеулер, білім беру және насихаттау саласындағы болашақ көшбасшыларды дамыту. APECS-тің негізін қалаушы директоры Дженни Бейсман IPY кезінде Норвегияның Тромсё қаласында ұйымның алғашқы халықаралық кеңсесін құрды.

Халықаралық поляр апталары

2009 жылдың қазанында және 2010 жылдың наурызында IPY халықаралық бағдарламалық кеңсесі «Полюстерде не болып жатса, бәрімізге әсер етеді» тақырыбымен «Полярлық апталар» ұйымдастырды. Жылда екі рет өткізілетін осы Полярлық апталар қазірге дейін жалғасуда және APECS ұйымдастырумен келеді. Полярлық күн-түн теңдігімен сәйкес келетін бұл апталар мектеп оқушылары мен жалпы халықты полярлық ғылымға қызықтыруға арналған түрлі іс-шараларға толы.

Жоспарланған бесінші халықаралық полярлық жыл (2032-2033)

2032/33 жылдары өтетін бесінші Халықаралық полярлық жылды жоспарлау жөніндегі жұмыс, Халықаралық Арктикалық ғылым комитеті (IASC) мен Антарктика ғылымын зерттеу комитеті (SCAR) арасындағы келісімге сәйкес басталды.

Халықаралық поляр жыл басылымдарының дерекқоры

Халықаралық полярлық жыл басылымдарының дерекқоры (IPYPD) бүгінгі күнге дейін өткізілген төрт IPY-ден туындаған немесе олар туралы барлық жарияланымдарды анықтауға және сипаттауға бағытталған. IPYPD – IPY дерек және ақпараттық қызметінің (IPYDIS) бір бөлігі. IPYPD Арктика ғылымы және технологиялық ақпарат жүйесі (ASTIS), Суық аймақтар библиографиялық жобасы (CRBP), Скотт полярлық зерттеу институты (SPRI) кітапханасы, IPY тарихи әдебиетін табу және қолжеткізу (DAHLI) жобасы және NISC экспорттық қызметтері (NES) тарапынан құрылған. 2016 жылғы ақпан айының мәліметі бойынша дерекқорында 6724 жазба бар.