Ресейдегі Франция саяхатшысы: Рене Луи де Войер де Польми Аргенсон маркизі

Кіріспе

Француз саясаткері (1694–1757)

Рене Луи де Войер де Полми, 2-ші Аргенсон маркизі (18 қазан 1694 – 26 қаңтар 1757) – 1744 жылдың қарашасынан 1747 жылдың қаңтарына дейін Сыртқы істер министрі қызметін атқарған саясаткер және Вольтердің досы. Оның кіші інісі, Марк Пьер, Аргенсон графы (1696 – 1764), 1743 жылдан 1757 жылға дейін Соғыс министрі болды.

Өмір

Рене Луи де Войер де Полми 1694 жылдың 18 қазанында дүниеге келді. Ол Марк Рене де Войер де Полми д'Аргенсонның (1652 – 1721) және Маргарита Ле Февр де Каумартиннің (1672 – 1719) үлкен ұлы еді. Оның кіші інісі Марк Пьер, граф д'Аргенсон (1696 – 1764) 1743 – 1747 жылдары соғыс министрі қызметін атқарды. Оның әкесі полицияның генерал-лейтенанты және қаржыны бақылаушысы болды, бұл ежелгі тәртіптегі ең маңызды лауазымдардың бірі еді. Ол Noblesse de robe, яғни мансаптық ақсүйектер тобының мүшесі болды, олардың дәрежесі сот және әкімшілік қызметтерді атқару арқылы иеленген. Олар, әдетте, аристократиялық Noblesse d'épée, яғни текті ақсүйектерден өзгеше, еңбекқор маман болды. Оның әкесінің әкесі мен атасы Венеция Республикасындағы Франция елшісі қызметін атқарған.

Мансап

Д'Аргенсон заңгер дипломын алды және 1716 жылы Парламентте кеңесші, 1718 жылы maître des requêtes, 1719 жылы мемлекеттік кеңесші және Энода (Hainaut) әділет, полиция және қаржы интенданты лауазымдарын тікелей атқарды. Соңғы лауазымдағы бес жылдық қызметі барысында ол негізінен Джон Лоу жүйесі мен Миссисипи көпіршігінің салдарынан туындаған экономикалық жағдайдан зардап шеккен әскерлерді азық-түлікпен қамтамасыз етумен айналысты. 1724 жылы Д'Аргенсон дворға оралып, мемлекеттік кеңесші міндеттерін атқарды. Ол сол кезде адал, жауапкершілігі жоғары адам ретінде танымал болды, бірақ интригаға бейім емес еді, сондықтан оны «la bête» деп атады. Ол философтармен байланыс орнатып, реформа идеяларын қабылдады. Ол Вольтердің досы болды, олар екеуі Луи-ле-Гранд иезуит колледжінде бірге оқыған, сондай-ақ Club de l'Entresol клубының белгілі мүшесі болды – бұл клуб өзінің естеліктерінде сипатталған алғашқы заманауи ойлар орталығы еді. Ол сол кезде «Франция үкіметі туралы ойлар» (Considérations sur le gouvernement de la France) атты еңбегін дайындады, оны ұлы оның өлімінен кейін жариялады. Д'Аргенсон сонымен қатар министр Гермен Луи Шовеленнің досы және кеңесшісі болды. 1744 жылдың мамырында ол қаржы кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, ал сол жылдың қарашасында король Людовик XV оны сыртқы істер жөніндегі мемлекеттік хатшы етіп таңдады, ал оның інісі Марк Пьер, д'Аргенсон графы, сонымен бірге соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы болды. Франция сол кезде Австрия мұрагерлік соғысына қатысып жатқан еді, және Людовик XV үкіметті екі бауырдың қолына жүктеді. Д'Аргенсон маркизі халықаралық қатынастар жүйесін реформалауға тырысты. Ол «Еуропалық Республика» туралы армандады және досы Сен-Пьердің идеяларымен үйлесімді ұлттар арасында төрелік институтын құруды көздеді. Бірақ ол жобаларының ешқайсысын іске асыра алмады. Генералдар оның нұсқауларына қайшы келіссөздер жүргізді; әріптестері оны кінәлады; сарайдағы интригалар оның назарынан тыс қалды; ал корольдің құпия дипломатиясы оның бастамасын жойды. Ол Людовик, Дофин мен Польша королі Август III-тің қызы Марияның некесін аяқтады, бірақ 1745 жылы Тоскананың ұлы герцогы Францисктың Киелі Рим императоры болып сайлануына кедергі келтіре алмады. 1747 жылдың 10 қаңтарында Людовик XV Д'Аргенсонға қызметтері үшін алғыс айтты. Содан кейін ол жеке өмірге шығып, двордан алшақтады, Вольтер, Кондильяк және Д'Аламбермен байланыста болды, ал өмірінің соңғы жылдарын 1747 жылы король оны президенті етіп тағайындаған Жазулар академиясында (Académie des Inscriptions) жұмыс істеуге және өзінің естеліктерін қайта қарауға арнады. Вольтер бір хатында оны «министрлік табиғатын татқан ең жақсы азамат» деп атады. Ол 1757 жылдың 26 қаңтарында қайтыс болды.

D'Argenson qualified as a lawyer, and held successively the posts of councillor at the Parlement (1716), maître des requêtes (1718), councillor of state (1719), and Intendant of justice, police and finance in Hainaut. During his five years’ tenure of the last office he was mainly employed in provisioning the troops, who were suffering from the economic confusion resulting from John Law's system and the aftermath of the Mississippi Bubble. D'Argenson returned to court in 1724 to exercise his functions as councillor of state. At that time he had the reputation of being a conscientious man, but ill adapted to intrigue, and was nicknamed "la bête". He entered into relations with the philosophers, and was won over to the ideas of reform. He was the friend of Voltaire, who had been a fellow student of his at the Jesuit college Louis le Grand, and a leading member of the Club de l'Entresol, an early modern think tank, the history of which he wrote in his memoirs. It was then that he prepared his Considérations sur le gouvernement de la France, which was published posthumously by his son. D'Argenson was also the friend and counsellor of the minister Germain Louis Chauvelin. In May 1744 he was appointed member of the council of finance, and in November of the same year King Louis XV chose him as secretary of state for foreign affairs, his brother, Marc Pierre, Comte d'Argenson, being at the same time secretary of state for war. France was at that time engaged in the War of the Austrian Succession, and the government had been placed by Louis XV virtually in the hands of the two brothers. The marquis d’Argenson endeavoured to reform the system of international relations. He dreamed of a "European Republic", and wished to establish arbitration between nations in pursuance of the ideas of his friend the abbé de Saint Pierre. But he failed to realize any part of his projects. The generals negotiated in opposition to his instructions; his colleagues laid the blame on him; the intrigues of the courtiers passed unnoticed by him; whilst the secret diplomacy of the king neutralized his initiative. He concluded the marriage of the Louis, the Dauphin to
Maria, a daughter of King Augustus III of Poland, but was unable to prevent the election of the Francis, Grand Duke of Tuscany as Holy Roman Emperor in 1745. On 10 January 1747 Louis XV thanked d'Argenson for his services. He then retired into private life, eschewed the court, associated with Voltaire, Condillac and d’Alembert, and spent his declining years in working at the Académie des Inscriptions, of which he was appointed president by the king in 1747, and revising his Mémoires. Voltaire, in one of his letters, declared him to be "the best citizen that had ever tasted the ministry". He died on 26 January 1757.

Шығармалары

Д'Аргенсон көптеген қолжазба еңбектерді қалдырды, олардың ішінде оның ұлы Марк Антуан Рене, Полми маркизі, «Considérations sur le gouvernement de France» (Амстердам, 1764) және «Essais dans le goût de ceux de Montaigne» (Амстердам, 1785) еңбектерін жариялады. Соңғысы, көптеген пайдалы өмірбаяндық жазбалар мен замандастарының портреттерін қамтиды, 1787 жылы «Loisirs d’un ministre d’état» деген атпен қайта жарияланды. Алайда, Д'Аргенсонның ең маңызды жұмысы – оның «Mémoires» еңбегі, ол 1725 жылдан 1756 жылға дейінгі кезеңді егжей-тегжейлі қамтиды, ал кіріспе бөлімінде 1696 жылдан бергі естеліктері келтірілген. Олар, автордың ниетіне сәйкес, «өз заманының тарихы үшін құнды материалдар» болып табылады. Екі маңызды басылым бар: біріншісі, оның үлкен шөбересі, Д'Аргенсон маркизі (5 том, Париж, 1857 ж. және одан кейінгі жылдар); екіншісі, дәлірек, бірақ толық емес, Дж. Б. Ратери Франция тарихы қоғамы үшін жариялаған (9 том, Париж, 1859 ж. және одан кейінгі жылдар). Маркиз Д'Аргенсонның қолжазба түріндегі басқа еңбектері 1871 жылы Лувр кітапханасында болған өртте жойылды.

Ықпал

1909 жылы анархист Питер Кропоткин д'Аргенсонды 18-ші ғасырда саясатты, конституцияларды және сайлау арқылы өкілдік құруды танымал етудегі еңбегі үшін, сондай-ақ жерді коммунистік немесе қоғамдық меншікке беруді ерте қолдаушысы болғаны үшін құрметпен атады.