Кіріспе

19 ғасырдағы ағылшын тамақ клубы
Marvel Comics командасы

X клубы – 19 ғасырдың соңындағы Англияда табиғи іріктеу теориясын және академиялық либерализмді қолдаған тоғыз ер адамнан құралған тамақ клубы болды. Томас Генри Хаксли бастамашы болды; ол алғашқы кездесуді 3 қараша 1864 жылы шақырды. Клуб 1864 жылдың қарашасынан 1893 жылдың наурызына дейін Лондонда айына бір рет – шілде, тамыз және қыркүйек айларын қоспағанда – кездесті, ал оның мүшелері ғылыми ойларға зор ықпал еткен деп есептеледі. Клуб мүшелері: Джордж Буск, Эдвард Франкланд, Томас Арчер Хирст, Джозеф Дальтон Хукер, Томас Генри Хаксли, Фрэнсис Гальтон, Джон Любок, Герберт Спенсер, Уильям Спотисвуд және Джон Тиндалл, олар "таза және еркін, діни догмалармен шектелмеген ғылымға деген адалдықпен" бірікті. Х-клубты құрайтын он адам бір-бірін жақсы білетін. 1860 жылдарға қарай достық қарым-қатынас топты әлеуметтік желіге айналдырды, ал ер адамдар көбінесе бірге тамақтанып, демалысқа шығатын. 1859 жылы Чарльз Дарвиннің «Түрлердің пайда болуы» еңбегі жарық көргеннен кейін, ер адамдар натурализм мен табиғи тарих ісіне көмектесу үшін бірлесіп жұмыс істей бастады. Олар 1860 жылдардың басында пайда болған либералды англикандық қозғалысты қолдады және қозғалыстың көшбасшыларын жеке және жария түрде қолдады. Мүшелерінің айтуынша, клуб бастапқыда достардың бір-бірінен алыстауына жол бермеу және теологиялық ықпалдан азат ғылыми талқылауға қатысу үшін құрылған. Басты мақсат – ғылымды кәсіби деңгейде жүзеге асыру үшін Корольдік қоғамды реформалау болды. 1870 және 1880 жылдары топ мүшелері ғылыми қауымдастықта танымал болды, ал кейбіреулер клубты Лондонның ғылыми ландшафтын қалыптастыруда тым көп билікке ие деп айыптады. Клуб 1893 жылы, мүшелердің өлімінен кейін және қалған мүшелердің тұрақты кездесулерін мүмкін емес еткен қарттықтан кейін таратылды.

Әлеуметтік байланыстар

1864 жылғы 3 қарашада Лондонның орталығындағы Альбемарл көшесіндегі Сент-Джордж қонақ үйінде алғашқы кешкі ас кездесуі басталғанда, X клубы деп танылатын сегіз мүше – Уильям Споттисвуд 1864 жылғы желтоқсандағы екінші кездесуде қосылды – бір-бірімен тығыз әлеуметтік байланыстарда болды. 1850-ші жылдардың ортасында Х клубын құрайтын ер адамдар екі бөлек дос топтарын құрады. Джон Тиндалл, Эдвард Франкланд және Томас Хирст 1840-шы жылдардың соңында дос болып, физикалық ғалымдарға айналған шеберлер еді. Томас Хаксли, Джозеф Дальтон Хукер және Джордж Буск 1850-ші жылдардың басынан бері дос болып, дәрігерлер болып жұмыс істеп, сосын кәсіби натуралистер атанды. 1850-ші жылдардың ортасынан бастап, бұл желі Хаксли мен Хукердің төңірегінде қалыптаса бастады, ал бұл алты адам бір-біріне дос ретінде де, кәсіби тұрғыдан да көмектесе бастады. Мысалы, 1863 жылы Тиндалл Франкландқа Корольдік институтында жұмысқа орналасуға көмектесті. Споттисвуд, Герберт Спенсер және Джон Любок 1860-шы жылдардың басында эволюция және натурализм туралы пікірталастар кезінде дос тобына қосылды. Клубтың алғашқы мүшелерінің көптеген ортақ белгілері болды. Олардың барлығы орта тапқа жататын және ұқсас діни сенімдерді ұстанды. Барлығы орта жастағы адамдар еді, тек Любок 30-да, ал Буск 57-де болды, және Любоктан басқа барлығы Лондонда тұрды. Ең маңыздысы, клуб мүшелерінің барлығы табиғат тарихына, натурализмге және діни ықпалдан тыс, академиялық либерализм деп аталатын интеллектуалды ой-қиялына қызығушылық танытты.

Ғылыми ахуал

Х-клуб Виктория дәуірінде Англияда ғылым мен діннің арасындағы күрделі қақтығыстар кезеңінде құрылды. 1859 жылы Чарльз Дарвиннің «Жаратылыстық таңдау арқылы түрлердің пайда болуы» атты кітабы жарық көргеннен кейін, бай әуесқойлар мен дін қызметкерлерінен құралған ғылыми қауымдастықтар, сондай-ақ Англия шіркеуі осы жаңалыққа қарсы шықты. 19 ғасырдың басынан бері олар эволюционизмді Құдай орнатқан аристократиялық әлеуметтік тәртіпке жасалған шабуыл деп қарастырды. Ал Дарвиннің эволюция туралы идеяларын либералды теологтар мен жалақылы кәсіби ғалымдардың жаңа буыны құптады. Кейіннен Х-клубты құрайтын адамдар Дарвинді қолдады және оның еңбегін дін қызметкерлерінің ғылымға араласуынан бостандық алу жолындағы үлкен қадам деп санады. Х әлеуметтік желісінің мүшелері 1864 жылы Дарвинді Копли медаліне ұсынуда маңызды рөл атқарды. 1860 жылы либералды англикандықтар тобы жазған «Эсселер мен пікірлер» жинағы жарық көрді. Бұл жинақ жоғары сыншылар, геологтар мен биологтардың Киелі кітаптың тарихы мен тарихқа дейінгі кезеңдеріне жасаған шамамен бір ғасырлық сын-тексерулердің қорытындысы болды. Атап айтқанда, «Эсселер мен пікірлер» авторлары Киелі кітапты кез келген әдеби шығарма сияқты талдауға тырысты. Сол кезде «Эсселер» Дарвиннің кітабынан да көп шу көтерді. Х желісінің мүшелері жинақты қолдады, ал Любок либералды англикандар мен ғалымдар арасында одақ құруға ұмтылды. Екі либералды англикандық теолог ерестік үшін айыпталды, бірақ үкімет апелляциялық сот шешімін өзгерте салысымен Сэмюэл Уилберфорс, Жоғары шіркеу және евангелистер эволюцияға қарсы петициялар мен жаппай наразылық акцияларын ұйымдастырды. Англикандықтардың жиналысында евангелистер Құдайдың сөзі мен оның істерінің үйлесімдігіне деген сенімдерін растайтын декларация ұсынды және оны сенімнің міндетті «Қырқыныншы бабы» етіп бекітуге тырысты. Олар науқанды Британдық ғылымды дамыту қауымдастығына жеткізіп, Дарвиннің «қауіпті тобын» құлатуды көздеді. 1862 жылы Наталь епископы Джон Уильям Коленсо «Бес кітап және Иасустың кітабы. Сыни тұрғыдан қарастырылған» атты еңбегін жариялады. Коленсо талдауында математика мен халық санының динамикасы, соның ішінде азық-түлікпен қамтамасыз ету және көлік мәселелері туралы түсініктерді пайдаланып, Киелі кітаптың алғашқы бес кітабының кемшіліктері мен сенімсіздігін көрсетті. Англия шіркеуінің ішінде наразылық туды, ал Х желісі Коленсоны қолдап қана қоймай, кейде онымен бірге түскі ас ішіп, оның идеяларын талқылады. Кейін, 1863 жылы ғылыми қауымдастықта раса теориясы бойынша жаңа дау пайда бола бастады. Дарвиндік теорияны қабылдамаған Лондон антропологиялық қоғамы Дарвин ұсынған эволюция теориясына сүйене отырып, құлдықты қорғауға болатынын мәлімдегенде, пікірталас күшейді. Х-клуб мүшелері құлдықты жоққа шығарып, академиялық либерализмді қабылдаған Лондон этнологиялық қоғамының жағына шықты. Х-клуб мүшелері, әсіресе Любок, Хаксли және Буск, ғалымдар қауымдастығындағы келіспеушіліктер мен «теологиялық секталардың қызғанышы» зиянды екенін санады және олар Антропологиялық қоғамның Британдық ғылымды дамыту қауымдастығына берген үлесін шектеуге тырысты, олардың барлығы мүше болды. Осылайша, 1864 жылға қарай Х-клуб мүшелері академиялық либерализм идеяларын ілгерілету мақсатымен Лондон ғылыми қауымдастығын біріктіру үшін ашық және жасырын күреске қатысты.

Тамақхана клубтары

Виктория дәуірінің соңында Англияда кең таралған тамақтану клубтары, ұқсас қызығушылықтары бар ер адамдардың жаңа идеялар мен ақпаратты достарымен бейресми түрде бөлісе алатын жиналыстармен ерекшеленді. XIX ғасырда Англиядағы көптеген ресми қоғамдар мен мекемелер бейресми тамақтану клубтары ретінде құрылған. X клубын құруға біріккен ер адамдар үшін сол кездегі көптеген ресми қоғамдардың басты мәселесі – кездесулердің өткізілу әдісі болды; көпшілігі тым ірі болғандықтан, жеке ғылыми мәселелерді талқылауға қолайлы емес еді. Сонымен қатар, 1860 жылдары Лондон ғылыми қоғамдарында эволюция және дін мәселелері бойынша пікір таластардың күшеюіне байланысты, бірдей ойлы адамдармен пікір алмасу көбінесе қиынға соқты. Философиялық клуб және Қызыл Арыстан клубы сияқты бірнеше ғылыми клубтар 19 ғасырдың соңында құрылды, бірақ бұл ұйымдар Хукер және Хаксли сияқты X клубының мүшелері, соның ішінде белгілі ғалымдар іздеген ғылыми кәсібиліктен мүлдем құралмады. "B клубы" сияқты басқа да бірқатар маңызды клубтар X клубын құраған ер адамдар үшін жеткілікті деңгейде жақын болған жоқ.

Құрылу

1864 жылы Хаксли Хукерге хат жазып, ол және оның достары, әлеуметтік желідегі басқа адамдар, бір-бірінен алыстап, байланысын жоғалтады деп қорқатынын түсіндірді. Ол желі мүшелерінің арасындағы әлеуметтік байланыстарды сақтауға қызмет ететін клуб құруды ұсынды, ал Хукер дайын келісті. Хаксли әрқашан клубтың жалғыз мақсаты – қоғамшылдық екенін айтып отырды, бірақ клубтағы басқалар, әсіресе Хирст, құрылтайшы мүшелердің басқа да ниеттері бар екенін мәлімдеді. Бірінші кездесуді сипаттағанда Хирст ерлерді біріктірген нәрсе шын мәнінде «таза және еркін, діни догмалардың кедергісіз ғылымға берілгендік» екенін жазды және олардың бірлескен күш-жігерлері үлкен пайда әкелетін жағдайлар туындайтын болады деп болжады. Бірінші кездесудің түні Хаксли клубты «Бластодермиялық клуб» деп атауды әзілмен ұсынды, бұл барлық құстың даму орталығы ретінде әрекет ететін құстардың жұмыртқасындағы жасушалар қабаты – бластодермаға сілтеме жасайды. Кейбір тарихшылар, мысалы Рут Бартон, Хаксли жаңа құрылған клубтың ғылымның дамуына басшылық етуін қалаған деп санайды. «Тороу клубы» деген атау сол кездегі «әдістемелік емес пікір білдіру еркіндігі» үшін болған қозғалыстарға қатысты, сондай-ақ ықтимал атау ретінде қабылданбады. Спенсердің кейін түсіндіргеніндей, «Х-клуб» 1865 жылдың мамыр айында таңдалды, өйткені «оның [топтың] ешбір міндеті жоқ». Хирсттің айтуынша, атауды миссис Буск ұсынған. Сондай-ақ, бірінші түні келесі кездесулердің шілде, тамыз және қыркүйек айларындағы мерекелерінен басқа, әр айдың бірінші бейсенбісінде өтетіндігі туралы шешім қабылданды. Клубтың өмір сүрген кезінде кешкі ас Альбемарл көшесіндегі Сент-Джордж қонақ үйінде, Клиффорд көшесіндегі Алмонд қонақ үйінде және ақырында 1886 жылдан кейін Афинеум клубында өткізілді. Кездесулер әрқашан кешкі сағат алтыда басталды, сондықтан кешкі ас кешкі сағат 8:00-де немесе 20:30-да Берлингтон үйінде Корольдік қоғамның кездесулеріне дейін аяқталады. Бірінші кездесуге сегіз адам қатысты, ал келесі кездесуге 1864 жылдың желтоқсанында Споттисвуд келді, бұл тоғыз адамды құрады. Сондай-ақ, ағылшын физиологы Уильям Бенджамин Карпентер мен патшайымның хирургы Уильям Фергюссон да клубқа шақырылды, бірақ олар бас тартты. Клуб мүшелерінің славяндық достары болмағандықтан, бұл мәселе тоқтатылды. Спенсердің айтуынша, клубтың жалғыз ережесі – ереже жоқ. 1885 жылы қарашада жиналыстардың ресми жазбаларын жүргізу туралы ұсыныс ұсынылғанда, бұл ереже бұзылғандықтан, бұл ұсыныс жеңіліске ұшырады. Алайда клубта хатшы да, қазынашы да бар еді. Бұл кеңселер алдағы кездесулер туралы хабарламаларды жинау мен жіберуді басқаратын. Хирст, Хаксли, Хукер және Тиндолл сияқты мүшелер де кездесулер туралы бейресми жазбалар жасады. 1870 және 1878 жылдар аралығында Хукер, Спотисууд және Хаксли бір мезгілде Корольдік қоғамның кеңсесін басқарды, ал 1873 және 1885 жылдар аралығында олар Корольдік қоғамның президенттігін біріне-бірі ұстады. 1870-1878 жылдары Споттисвуд қоғамның қазынашысы болды, ал 1872 жылы Хаксли аға хатшы болып сайланды. Франкланд пен Херст қоғам үшін де маңызды болды, өйткені алдыңғысы 1895 және 1899 жылдар аралығында Сыртқы істер хатшысының лауазымын атқарды, ал соңғысы 1864 және 1882 жылдар аралығында үш рет Кеңеске қызмет етті. Патшалық қоғамнан тыс жерде Х клубының мүшелері ықпалды орындарға ие болуды жалғастырды. Клубтың бес мүшесі 1868 және 1881 жылдар аралығында Британдық ғылымды дамыту қауымдастығының президенті болды. Хирст 1872-1874 жылдар аралығында Лондон математикалық қоғамының президенті болып сайланды, ал Буск сарапшы және ақырында Корольдік хирургтар колледжінің президенті болды. Фрэнкланд 1871-1873 жылдар аралығында Химиялық қоғамның президенті болып қызмет етті. Хаксли бірде Афина клубын екі адаммен клуб туралы әңгімелескенін естігенін айтып берді. Біреуінен X клубы не істегенін сұрағанда, екіншісі: «Олар ғылыми істерді басқарады, және шын мәнінде, жалпы алғанда, олар мұны жаман істемейді» деп түсіндірді. Алғашқы кездесулер туралы бейресми жазбалар кейбір алаңдаушылықтарды растайды. Талқылау көбінесе мүшелерді ірі қоғамдардың кеңселеріне тағайындау, сондай-ақ зейнетақы мен медаль талаптарының келіссөздері туралы болды. 1876 жылы клуб тіпті ұжымдық дауыс берді Лаббоктың кандидатурасын қолдау үшін Ұлыбритания Парламентіне. Алайда Хаксли әрқашан клубтың мақсаты басқа жолмен бір-бірінен алыстап кеткен достарын біріктіру екенін айтқан. Хакслидің айтуынша, клубтың барлық мүшелері ғылымда көзге түскені кездейсоқ болды.

Құлдырау

1880 жылға қарай Х клубының мүшелері ғылыми қауымдастықта маңызды лауазымдарға ие болды, ал клуб жоғары бағаланды, бірақ оның ыдырауын бастады. 1883 жылы Спотисвуд ішек қатқандықтан қайтыс болды, ал Спенсердің сөзіне сәйкес, Х клубының қалған сегіз мүшесінің тек екеуі ғана денсаулығы жақсы болды. Кездесулерге қатысу азайды және 1885 жылы Франкланд пен Любок жаңа мүшелерді сайлауды ұсынды. Бұл мәселеде пікір келіспеушілік болды және ол ақырында тоқтатылды. 1889 жылы Гаксли мен Спенсердің жерді мемлекеттік меншікке беру саясаты бойынша дауласуы нәтижесінде топта алауыздық туды және олар бір-бірімен сөйлесуден бас тартты. Клуб мүшелері қартайды және 1880-ші жылдардың соңы мен 1890-шы жылдардың басында бірнеше мүшелері Лондоннан көшіп кетті. Қатысу күрт азайғанда, клубты тарату туралы әңгімелер пайда болды. Соңғы кездесу 1893 жылдың наурыз айында қарапайым түрде өтті, оған тек Франкланд пен Хукер қатысты.