Кіріспе

Қара жұма, 13 тамыз 2004 жыл, Мальдивтердің Ұлттық қауіпсіздік қызметі (NSS) – кейіннен Мальдив Ұлттық қорғаныс күштері – Мальдивтің астанасы Маледегі бейбіт шеруге жасаған шабуыл болды. Бұл жоспарланбаған және ұйымдастырылмаған демонстрация ел тарихындағы ең ірі наразылық акциясы еді. 2004 жылдың 12 тамызының кешінде басталып, 13 тамыздың түстен кейін күшпен таратылғанға дейін шеру жалғасты. Шерушілер бастапқыда 12 тамыздың түстен кейін тұтқындалған реформаторларды босатуды талап етті. Наразылық күшейе берген сайын, халық 1978 жылдан бері билікте отырған президент Маумун Абдул Гаюмның отставкасын талап етті. Бейбіт демонстрация ретінде басталған бұл оқиға 22 сағаттан кейін аяқталып, елдің соңғы жылдардағы ең қаралы күніне айналды. ҰҚК қызметкерлері қарусыз азаматтарға қарсы резеңке таяқтар мен көз жасылтатын газ қолданғаннан кейін бірнеше адам ауыр жарақат алды. Конституцияның 144-бабына сәйкес берілген өкілеттіктерді пайдалана отырып – және Мальдив тарихында екінші рет – президент Маумун Абдул Гаюм Мале және жақын аралдарда төтенше жағдай режимін жариялады. Бірнеше Мәжіліс депутаты, бұрынғы министрлер кабинетінің мүшелері және көптеген реформаторлар тұтқындалды. Бірлік символы ретінде президент Гаюм 26 желтоқсанда болған цунамиден кейін тұтқындалғандардың барлығына кешірім жасады.

Қиындықтар

Гаюмның отставкаға кетуі туралы талаптар күшейе түскен сайын, бірнеше үкімет тарапынан қолдау көрсеткен адамдар Республикалық алаңға жиналды. Реформаторлардың айтуынша, олардың кейбіреулері зорлық-зомбылық тудыру үшін жіберілген, соның арқасында халықты тарату үшін күш қолдануды негіздеуге болады. Халықаралық БАҚ оқиғаны жариялағандықтан, ҰҚК-ға халықты тарату үшін дұрыс және ақталарлық себеп қажет болды. Үкімет тарапынан қолдау көрсеткен адамдар бірнеше рет зорлық-зомбылыққа ұқсас әрекеттер жасауға тырысты. Бірақ реформаторлар оларға назар аудармай, отставка талаптарын көтеріп, наразылық акциясын жалғастырды. Сағат 08:30-да Хусейн Юсуф есімді адам екі полицейді пышақтап жаралады. Ол Эван Насимнің өлімін тергеу үшін құрылған комиссия алдында куәлік берген көптеген адамдардың бірі. Осы оқиғадан кейін, жақын жердегі Хуравее ғимаратында, мемлекеттік кеңседе өрт шыққандығы туралы хабарлама келіп түсті. ҰҚК өрттің себебін наразылық білдірушілерге жабалап, олардың салдарынан болғанын мәлімдеді. Бұған қоса, Полиция бас штабына бөтелкелер мен басқа да заттарды лақтыратын адамдардың тобы келді. Наразылық білдірушілер оларды тоқтатуға тырысты, бірақ сәттілік болмады. Полиция осы әрекеттер үшін реформаторларды кінәлады және оларды зорлық-зомбылыққа бейім топ ретінде көрсетуге тырысты. Жұма намазынан кейін, шамамен 14:30-да ҰҚК жиналған халыққа соңғы ескерту жасады. Бірақ олар Республикалық алаңнан кетуден бас тартты. Бұрын сипатталған жағдайды сылтау ретінде пайдаланып, тәртіп сақшылары наразылық білдірушілерге шабуыл жасап, оларды таяқтармен қатты ұрып-соғып, бірнеше наразылық білдірушіні қамауға алды. Әйелдер де таяқтармен ұрылып, ауыр жарақат алды. Жаралыларды жедел жәрдем машиналарымен ауруханаға жеткізді. Сағат 15:00 шамасында наразылық білдірушілерге қарсы көз жастыратын газ қолданылды. МДП-ның жетекші мүшесі Муад Мохамед Заки күндіз ашық жерде жеті ҰҚК қызметкерімен ағаш таяқтармен қатты ұрылды, оны ҰҚК штаб-пәтеріне сүйреп әкелді. Бұл жайт британдық парламент пен Еуропалық Одақ өкілдеріне Муадтың Ұлыбританияда Мальдив демократиялық партиясынан болып, Мальдивтегі Сандаану саяси тұтқындарының босатылуы үшін жұмыс істеген кезде тығыз байланыста болғанын еске салды. Сол күні мыңдаған наразылық білдірушілердің көздері байланып, қолдарына кісен салынды және қиналып ұрылды, заң мен тәртіп уақытша жойылғандай болды.

Төтенше жағдай

Президент Маумун Абдул Гаюм Мальдив тарихында екінші рет Мале және жақын аралдарда Конституцияның 144-бабына сәйкес, оған берілген өкілеттіктерді пайдалана отырып, төтенше жағдай режимін жариялады. Маледе қатаң күзетпен коменданттық сағат енгізілді. Көптеген жол тосқауылдары мен тексеру бекеттері орнатылды. Шамамен екі айдан кейін, халықаралық қауымның қысымы салдарынан төтенше жағдай режимі жойылды.

Интернет пен SMS қызметі тоқтатылды

Дхирагу мен Фокус Инфоком оқиғаның суреттері, бейнелері мен жаңалықтары халықаралық бұқаралық ақпарат құралдарына тарап кетпеуі үшін Интернет және SMS қызметтерін тоқтатуға мәжбүр болды. Бірақ, алдын алу шараларына қарамастан, оқиғалар жарияланды және суреттер бұқаралық ақпарат құралдарына тарады.

Жергілікті БАҚ-тың хабарлауы

Теледидар Мальдив (TVM) және Мальдив дауысы (VOM) үкімет бақылауында болғандықтан, бастапқыда оқиғаны маңызды оқиға ретінде жарияламады. Сағат 14:00-дегі жаңалықтарда, наразылық жалғасып жатқанда, TVM "Республикалық алаңда аз ғана адам жиналып, тәртіпсіздік тудырды, осыған кінәлілер анықталды және оларға шаралар қолданылады" деп хабарлады. Сағат 20:00-дегі жаңалықтарда, төтенше жағдай жарияланғаннан кейін, TVM наразылықшылардың санын азайтып көрсетті және жиынды "барлық жағынан заңсыз" деп сипаттады. Радио мен теледидар арналарында наразылықтың нақты себебін жасыру мақсатында арнайы бағдарламалар көрсетілді. Жергілікті БАҚ бұл оқиғаны полиция ғимаратына, мемлекеттік мүлікке шабуыл жасаған, полиция қызметкерлеріне күш қолданған зорлықшыл топ ретінде бейнеледі. Жергілікті БАҚ бірнеше апта бойы бір жақты, әділетсіз хабарламалар таратты.

Бір жылдық мерейтойына арналған демонстрация

2005 жылдың 12 тамызында Қара жұма күнінің бірінші жылдығын белгілеу үшін Мальдив демократиялық партиясының мүшелері мен реформашылдар Республикалық алаңның жанында жинала бастады. Полиция мен ҰҚК-ның күшті қатысуына қарамастан, жергілікті уақыт бойынша сағат 16:30 шамасында МДП төрағасы Мохамед Нашид партияның басқа да бірнеше жетекші мүшелерімен бірге Республикалық алаңда жиналуға шешім қабылдады. Осындай демонстрацияның осы жылдықты атап өтуге мүмкін екендігіне байланысты Маледе қауіпсіздік шаралары күшейтілді. Екі күн бұрын, 2005 жылдың 10 тамызында ҰҚК 2005 жылдың 11 тамызынан бастап Маледе төрт күнге созылатын ірі оқу-жаттығулар өткізілетінін жариялады. Полицияның көп болуына қарамастан, Мохамед Нашид өзінің әріптестерімен бірге Республикалық алаңның ортасында отыруға бекінді. Бірнеше минуттан кейін Мальдив полиция қызметінің тобы оларға жақындады. Олар оған жақындасып, "осы жерден кетіңіз" деп талап етті. Нашид ешқандай заңсыз әрекет жасамай тұрып, неге кетіп кетуін сұрағанын білгісі келді. Топ жетекшісі мұндай жиналыстардың заңсыз екенін және бес минут ішінде бұйрыққа бағынбаса, күшпен шығарып тастайтындарын мәлімдеді. Осы ультиматумға жауап ретінде Нашид: "Маған бес минут бересіз, содан кейін не болады? Бізді өлтіресіз бе?" деді. Бір сәтте Нашид полиция қызметкерлерін оларға қосылуға шақырды, себебі ол зорлық-зомбылықты қоздырмай, тек тыныш отырғанын айтты. Ол одан орынды тастағысы келмегендіктен, полиция тобы бірнеше метр қашықтықтағы тудың тірегіне қарай жылжыды. Сағат 16:23 шамасында тәртіпсіздікке қарсы полиция Республикалық алаңға кірді. Жылдам арада олар Мохамед Нашидті және онымен бірге жүрген партияның басқа да мүшелерін қоршап алды. Нашид пен оның әріптестері тұрудан бас тартты. Тәртіпсіздікке қарсы полиция қызметкерлері оларды күшпен алып шығып, жақын маңдағы ҰҚК штаб-пәтеріне жеткізді. Бұл Маледе және басқа да атолдарда үш түнге созылған азаматтық наразылыққа әкелді. Наразылық басылып, бірнеше адам қамауға алынды.