Кіріспе

Электрлік немесе дизельдік қуатпен жүре алатын теміржол локомотиві. Электр-дизельдік локомотив (кейде екі режимді немесе қосымша режимді локомотив деп те аталады) – электр желісінен (электр локомотиві сияқты) немесе бортындағы дизельдік қозғалтқыштан (дизельдік-электрлік локомотив сияқты) қуат алатын локомотивтің бір түрі. Мұндай локомотивтер көбінесе нақты мақсаты бар аймақтық және арнайы нарықтарда қолданылады.

Шолу

Электр дизельдік локомотивтер локомотивтерді ауыстыру қажеттілігінсіз, тек ішінара электрлендірілген учаскелерде үздіксіз қозғалысты қамтамасыз ету үшін, дизельдік қозғалтқыштарды жоғары кернеулі электр желілері астында ұзақ жұмыс істетуден аулақ болу және дизельдік қозғалтқыштарға тыйым салынған жағдайларда қолданылады. Олар негізінен электр режимінде, негізінен дизель режимінде жұмыс істеуге немесе екі режимде де тиімді жұмыс істеуге бейімделуі мүмкін. Атап айтқанда, дискретті локомотив жоқ болған жағдайда, электрлік көп бірлік (EMU) және дизельдік көп бірлік (DMU) сияқты, электр дизельдік (көп режимді) көп бірлік пойыз электр дизельдік көп бірлік (EDMU) немесе көп режимдік көп бірлік (BMU) деп аталады.

Негізінен электрлік

Бұл, негізінен, салыстырмалы түрде кішкентай қосалқы дизельді бас қозғалтқышы бар электр локомотиві, ол төмен жылдамдықпен немесе қысқа қашықтықта жұмыс істеуге арналған (мысалы, British Rail 73 класы). Олардың кейбіреулері, мысалы, British Rail 74 класы, электр локомотивтерінен қайта жабдықталған. Ұлыбритания теміржолдарының оңтүстік аймағы осы локомотивтерді электрленбеген учаскелерді өту және Саутгемптон мен Веймут порттарында трамвайлар қолданылатын қайық пойыздарын тарту үшін пайдаланған. Үнемдеу үшін дизельді қозғалтқыш пен оның генераторы электр қуатынан әлдеқайда кішкентай. Оңтүстік типтері электр ретінде «3 тип» немесе «Type 3» санатына жатса, дизель ретінде одан төмен болды. Кейінгі класс локомотивтері электр қуатымен бірдей болды, бірақ дизельді қозғалтқыштары сол күйінде қалды. Осы үлкен айырмашылыққа қарамастан, олардың салыстырмалы тарту күштері жақын болды (дизельдіктердегі үштен екі бөлігіне жуық) және олар дизельдіктер сияқты ауыр пойыздарды іске қосып, тарта алды, бірақ бірдей жылдамдықпен емес. 2010 жылдан бастап Еуропа континентінде «Соңғы миль дизелі» деген атау кеңінен танылды. Бұл кішкентай дизельді қозғалтқышы бар электр локомотивтері, олар төмен жылдамдықпен, төмен беріліспен шағын, тегіс жүк аймақтарында жұмыс істеу үшін қолданылады, бұл шантер локомотивтерін қажет етпейді.

Негізінен дизельді

Бұл - көмекші электр қозғалтқыштары бар (немесе қолданыстағы тарту қозғалтқыштарына қосылған) дизельдік локомотив, әдетте 750 В DC үшінші рельстен жұмыс істейді, онда электрленбеген учаскелерде тартуға тыйым салынған (мысалы, EMD FL9, GE Genesis P32AC DM, EMD DM30AC). Бұл модельдердің басты міндеті – теміржол желісінің электрленген және электрленбеген бөліктері арасында "бір орынмен сапар" (басқа пойызға ауысуды қажет етпейтін теміржол сапары) ұйымдастыру немесе пойыздарға туннельдер мен дизельдік локомотивтерге қатысты шектеулер бар басқа да учаскелер арқылы өтуге мүмкіндік беру. Мұндай локомотивтер Нью-Йорк қаласының Grand Central Terminal және Penn Station терминалдарына қызмет көрсететін кейбір пойыздарда қолданылады, себебі Манхэттенге кіретін көптеген теміржол туннельдерінде газдарға қатысты шектеулер бар. Туннельдерден шыққан соң қозғалтқыштар іске қосылып, локомотив қалыпты дизельдік локомотив режімінде жұмыс істейді.

Толық екі режімді

Қазіргі заманғы электрониканың арқасында электр дизельдік локомотивті немесе көп бірліктерді құрастыру (немесе қайта жабдықтау) әлдеқайда оңай, олар жоғары жылдамдықпен "электр желісінде" де, дизель қуатымен де тиімді жұмыс істей алады (мысалы, British Rail Class 88, Bombardier ALP 45DP). Мұндай локомотивтер мүмкіндігінше электр қуатымен жұмыс істейді, ал дизель қозғалтқыштары электрленбеген учаскелерде қана қолданылады, себебі оларды электрлендіру экономикалық тұрғыдан тиімсіз. Сонымен қатар, олар электрлендірілген магистральдардың қысқа бөліктерін пайдалану үшін ұзақ қашықтықтағы бағыттарда да қолданылуы мүмкін.

Грузия

ETG, 1967 жылы Тбилиси локомотив депосында жасалған, Gratz (Австрия) өндірісіндегі AMG5 дизельді-гидравликалық маневр локомотивінің дизельді бас қозғалтқышын аз қуатты дизельді қозғалтқышпен және VL22m локомотивінен алынған екі электр қозғалтқышымен алмастыру арқылы өзгертілген эксперименталды электродизельді маневр локомотиві. Локомотив бірнеше жыл бойы жұмыс істеді және 1970-ші жылдары пайдаланудан шығарылды.

Польша

Pesa 111Ed Gama Marathon – негізінен электрлі, электрленбеген учаскелерде соңғы қадамды орындауға мүмкіндік беретін қосалқы дизельді қозғалтқышпен жабдықталған. Gama Marathon алғаш рет 2012 жылы InnoTrans Berlin көрмесінде таныстырылды. Локомотив Lotos Kolej (жүк тасымалы) және PKP Intercity (жолаушылар тасымалы) теміржол операторларымен бірқатар сынақтардан өтті, нәтижесінде сәтті аяқталып, нарыққа ұсынылды. 2015 жылдың шілдесінде поляк пойыз операторы Locomotiv компаниясы прототипін сатып алып, тағы екі Marathon локомотивіне тапсырыс берді. Newag Dragon – Freightliner компаниясының поляк бөлімшесі Freightliner PL Sp. z o.o. үшін жасалған осы электрлі жүк локомотивінің нұсқасы (2016 жылы 5 дана жеткізілді) қосалқы дизельді қозғалтқышпен жабдықталған. Newag Griffin – осы электрлі жүк локомотивінің нұсқасы, 2017 жылы Lotos Kolej компаниясына 7 жылға жалға берілді, жалға алу мерзімін ұзарту мүмкіндігімен, қосалқы дизельді қозғалтқышпен жабдықталған.

Испания

FEVE 1.900 сериясы, 1500 В тұрақты токпен жұмыс істейтін жоғары сымдар. Бұл серия FEVE 1.000 сериялы локомотивінің жаңартылған нұсқасы. Euskotren TD2000 сериясы, 1500 В тұрақты токпен жұмыс істейтін жоғары сымдар. Бұл – жаңадан салынған локомотив. CFD Bagnères және Ingeteam компанияларымен жасалған. CAF Bitrac 3600, 3000 В тұрақты токпен жұмыс істейтін жоғары сымдар. 2007 жылдың қазан айында тоғыз жүк Co Co локомотивтеріне тапсырыс берілді. Bo Bo және Co Co дөңгелек конфигурациясында, рельстің еніне және тиісінше ең жоғары жылдамдыққа ие жүк немесе жолаушылар вагондары болып келеді. Talgo компаниясының RENFE 730 кластық электр локомотивтері.

Канада

Bombardier ALP 45DP – Маскуш желісі (Exo) үшін NJ Transit-пен бірлесіп 20 локомотивке тапсырыс берілді.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка 38 000 класты локомотиві – Siemens компаниясының жетекшілігімен Consortium консорциумы жобалаған және Оңтүстік Африканың Гаутенг провинциясындағы Нигель қаласында Union Carriage and Wagon (UCW) компаниясы құрастырған 3 кВ тұрақты токпен жұмыс істейтін дизельдік локомотив. 1992 жылдың қарашасынан 1993 жылға дейін Spoornet компаниясы (бұрынғы Оңтүстік Африка темір жолдары (SAR), кейін Transnet Freight Rail (TFR) деп аталған) қызметке елу локомотив қойды. Дизельді қозғалтқыш локомотивке электрленбеген учаскелерде маневр жасауға мүмкіндік береді.

Үндістан

Үндістан темір жолының WDAP 5 локомотивтері – 2019 жылы Банарас локомотив зауытында (BLW), Баранасиде әзірленген электродизельдік локомотивтер класы. Модель атауы кең шамалы (W), дизельдік (D), айнымалы ток (A), жолаушылар (P) және 5000 ат күші (5) дегенді білдіреді. Локомотив электр режимінде 5000 ат күшіне, ал дизель режимінде 4500 ат күшіне дейін қуат бере алады. 2016 жылдан бері Үндістан темір жолы темір жол желісін толық электрлендіруді қолға алды. Осы мақсатта, 2019 жылы 100% электрлендіру жоспарлары бекітілді. Бүгінгі күнгі мәлімет бойынша Үндістан темір жолы 39 866 шақырымды электрлендірді, бұл барлық маршруттың шамамен 63% құрайды. Электр локомотивтерін пайдалану темір жолға үнемдірек болуға, жылдамдықты арттыруға және отын шығындарын азайтуға мүмкіндік береді. Дегенмен, кейбір жағдайларда, маршруттың бір бөлігі ғана электрленген болса, бұл артықшылықтарды толық пайдалану мүмкін болмайды. Мұндай жағдайларда, пойыздар электрленбеген учаскелерде дизельдік локомотивпен, ал электрленген учаскеге кіргеннен кейін электрлік локомотивке ауыстырылатын. Бұл ретте, электрлендірудің тиімділігінен гөрі, дизельдік және электрлік локомотивтерді ауыстыруға кететін уақыттан уақтылы келу кешігуіне ұшырады. Осы мәселені шешу үшін 2019 жылдың тамызында темір жол барлық аймақтарға маршрут толығымен электрленбесе, пойыздарды дизельдік локомотивпен тартуды тапсырды. Яғни, темір жол желілерін электрлендіру толық аяқталмаса, ешқандай артықшылықты бермейді. Бұл мәселе 2016 жылы анықталған болатын, сол кезде RDSO-ға 100% электрлендіруге дейін уақытша шешім ретінде екі режимде жұмыс істейтін локомотивтердің мүмкіндігін зерттеу тапсырылды.

Гибридтік локомотив

Электр дизельдік локомотивтің арнайы түрі – гибридтік локомотив. Мұнда электр энергиясы сыртқы көзден емес, дизельді қозғалтқышпен зарядталатын батареядан түседі. Мысалы, 2009 жылдан бері R. J. Corman Railroad Group компаниясының еншілес кәсіпорны Railpower Technologies компаниясының GG20B Green Goat маневрлік локомотиві.