Кіріспе

Иранның мұнай және газ компаниясы Ұлттық Иран мұнай компаниясы (NIOC; شرکت ملّی نفت ایران) – Иранның Мұнай министрлігінің басшылығымен мемлекеттік ұлттық мұнай және табиғи газ өндіруші және таратушы. NIOC 1948 жылы құрылды және 1954 жылғы Консорциум келісімі бойынша қайта құрылды. NIOC Сауд Арабиясының мемлекеттік Aramco компаниясынан кейін әлемдегі екінші ірі мұнай компаниясы болып табылады. NIOC мұнайды барлау, бұрғылау, өндіру, тарату және экспорттау, сондай-ақ табиғи газды және сұйытылған табиғи газды (СЖГ) барлау, өндіру және сату үшін толығымен жауапты. NIOC өзінің артық өндірісін ОПЕК-тің коммерциялық ережелеріне сәйкес және халықаралық нарықтардағы бағалар бойынша экспорттайды. 2015 жылдың басында NIOC-тің қалпына келтірілетін сұйық көмірсутек қоры (әлемдік жалпы қордың 10%) және қалпына келтірілетін газ қоры 33,79 м3 (әлемдік жалпы қордың 15%) болды. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, NIOC-тің өндірістік қуаты күніне 750 миллион текше метрден астам табиғи газ және шикі мұнайды қамтиды. Бұл Таяу Шығыстағы коммерциялық тұрғыдан маңызды алғашқы жаңалық болды. 1923 жылы Burmah Oil болашақ премьер-министр Уинстон Черчилльді ақылы кеңесші ретінде тартты; ол британ үкіметін Англо-Персия мұнай компаниясына (APOC) Парсы мұнай ресурстарына эксклюзивті құқық беруге лоббилеу үшін жұмыстан алды, бұл сәтті орындалды. 1935 жылы Реза Шах халықаралық қауымдастықтан Персияны «Иран» деп атауды сұрады, бұл Англо-Персия мұнай компаниясының (APOC) атауын Англо-Иран мұнай компаниясына (AIOC) өзгертуде көрінді.

NIOC: 19511979

1951 жылғы сәуірде Мәжіліс Иранның мұнай өнеркәсібін бірауыздан мемлекеттік меншікке алды және Ұлттық Иран мұнай компаниясы (NIOC) құрылды, ол AIOC-ті ығыстырды. AIOC Ираннан басқаруын шығарып алып, Иран мұнайына тиімді жаһандық эмбарго ұйымдастырды. AIOC-тің иесі болған Ұлыбритания үкіметі Гаагадағы Халықаралық сотқа ұлттандыруға наразылық білдірді, бірақ оның арызы қабылданбады. Моссадекке қарсы жоспар ЦРУ-мен "Аякс" кодолық атымен, ал британдық МИ-6 (MI6) "Бут" операциясы аясында ұйымдастырылды. 1954 жылы AIOC British Petroleum компаниясына айналды. Шаһтың қайта оралуы British Petroleum-ның бұрынғыдай Иран мұнайын монополиялау мүмкіндігін бермеді. АҚШ-тың қысымымен British Petroleum 1954 жылғы қазан айында Иран мұнайын халықаралық нарыққа қайтару үшін құрылған компаниялар консорциумына мәжбүрліктің әсерімен мүше болды. Ол Лондон қаласында "Иран мұнай қатысушылары" (IOP) деп аталатын холдингтік компания ретінде тіркелді.

Стратегиялық мұнай қоры

Иран 2006 жылы 15 шикі мұнай сақтау резервуарын салу арқылы әлемдік стратегиялық мұнай қорын құру жоспарларын бастады. Елдегі мұнай өнімдерінің сақтау көлемі шамамен 11,5 миллиард литрді (2011) құрайды, бірақ Бесінші бесжылдық даму жоспарының (2010–2015 жж.) аяқталуына қарай 16,7 миллиард литрге жетеді деп күтілуде. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, Иран Перс шығанағында шикі мұнайды 10–12 күнге дейін сақтауға қабілетті. Жаңа сақтау құрылыстары аяқталғаннан кейін бұл көрсеткіш 30–40 күнге дейін жетеді деп жоспарлануда.

Жақында ашылған жаңалықтар

1995 жылдан бері Ұлттық Иран мұнай компаниясы (NIOC) маңызды мұнай және газ жаңалықтарын жасады, олардың мұнай қорының көлемі және кем дегенде газ қорының көлемі төменде көрсетілген. +NIOC 1995 жылдан бергі мұнай кен орындары. Кен орнының атауыМұнай қорыҚайта өңдеуге жарамды мұнайЖылМиллиард баррельМиллиард баррельАзадеган мұнай кен орны33.25.2Ядавран мұнай кен орны173Рамин мұнай кен орны7.3981.112007Оңтүстік Парс мұнай қабаты6ЖоқБанд Е Каркех мұнай кен орны4.5Жоқ2007МансурАбад мұнай кен орны4.45Жоқ2007Шанголе мұнай кен орны2.7ЖоқАзар мұнай кен орны2.07Жоқ2007Паранж мұнай кен орны1.6Жоқ2007Балауруд мұнай кен орны1.10.2332007Биналуд мұнай кен орны0.7760.0992008Мансури мұнай кен орны0.750Жоқ2008Асалуе мұнай кен орны0.525Жоқ2008Арванд мұнай кен орны0.500Жоқ2008Тусан мұнай кен орны0.470Жоқ2006Араш газ кен орны0.168ЖоқЖалпы83.967Жоқ +NIOC 1995 жылдан бергі табиғи газ кен орындары. Кен орнының атауыГаз қорыҚайта өңдеуге жарамды газ қорыТриллион куб фудБиллион куб метрТриллион куб фудБиллион куб метрКиш газ кен орныЖоқ11–23310–650Сефид Захур газ кен орныЯдавран кен орныЖоқЛаван газ кен орныЖоқБалал газ кен орныЖоқХома газ кен орныЖоқМарун кен орныЖоқГардан газ кен орныЖоқДэй газ кен орныЖоқБинак кен орныЖоқКаранж газ кен орныЖоқНабиби Хаким мұнай кен орныЖоқЗире газ кен орныЖоқМәсжіт Солейман кен орныАраш газ кен орныЖоқКейрАбад газ кен орныЖоқЖалпыЖоқ

Басқарма мүшелері

Атауы Лауазымы Басқарманың лауазымы Жавад Оуджи Мұнай министрі Төрағасы Мохсен Хожастемехр Бас директор Бас директордың орынбасары Ахмад Мохаммади NISOC бас директоры Басқарма мүшесі Карим Зөбейди Интегралды жоспарлау менеджері Басқарма мүшесі Саид Хошру Халықаралық істер менеджері Басқарма мүшесі Мохаммад Билкар Қаржы директоры Басқарма мүшесі Сейед Салех Хенди Ирандық теңіз мұнай компаниясы (IOOC) Парс шығанағындағы теңіз мұнай және газ кен орындарына жауапты, Оңтүстік Парс кен орнын қоспағанда. Негізінен өндірістік платформаларға, қосымша құрылғылар мен жабдықтарға бағытталған. 2015 жылы Ирандық БАҚ теңіз платформаларын жалға берудегі ауқымды сыбайлас жемқорлық туралы хабарлады. Иранның Орталық мұнай кен орындары компаниясы (ICOFC) елдің орталық мұнай және газ аймақтарындағы барлық жоғары ағыстағы қызметті бақылайды, яғни Хузестан провинциясының мұнайға бай оңтүстігін, Каспий теңізін және теңіз аймағын қоспағанда. 2015 жылы Ирандағы ең ірі табиғи газ өндіруші болып табылады. Ұлттық Иран газ экспорттау компаниясы (NIGEC) Ұлттық Иран газ компаниясы үшін газ экспортын жүзеге асырады. 2010 жылдың мамырына дейін NIGEC NIOC бақылауында болды, бірақ Мұнай министрлігі жаңа табиғи газ жобаларына жауапкершілікті кеңейту үшін NIGEC-ті NIGC құрамына қосып, қайта құрды. Сондай-ақ қараңыз: Парсы құбыр жолы және Бейбіт құбыр жолы. Ұлттық Ирандық Оңтүстік Мұнай Компаниясы (NISOC) Иранның оңтүстігіндегі құрлықтағы мұнай кен орындарына жауапты. Хұзистан провинциясындағы құрлықтағы өндіріс қызметіне бағытталған. Хузестан мұнай мен газ өндіретін басты провинция болғандықтан, бұл ұйым NIOC отбасындағы ең маңыздыларының бірі болып табылады. Ирандағы өндірілетін барлық шикі мұнайдың шамамен 80 пайызын өндіреді. Pars Oil and Gas Co. Солтүстік және Оңтүстік Парс газ кен орындарын басқарады және әртүрлі кезеңдер үшін келісімшарттарды беруге жауапты. 2010 жылдан бастап өзінің жобаларын қаржыландыру үшін ішкі және халықаралық нарықтарда капитал тартады. South Pars Gas Company Оңтүстік Парс газ өңдеу зауыттарын құрлықта басқарады, ал POGC теңіздегі платформаларды басқарады. Парс арнайы экономикалық энергетикалық аймағы компаниясы Оңтүстік Парс газ кен орнына жақын орналасқан Парс арнайы экономикалық энергетикалық аймағындағы барлық қызметті ұйымдастырады. Ирандық мұнай терминалдары компаниясы төрт тасымалдау орталығына ие, оның ішінде Харг, Лаван және Сири аралдарындағы 17 жағажай бар, олар жыл сайын 2000-нан астам мұнай танкерін тиейтін шикі мұнайды қабылдауға және экспорттауға қабілетті. Олардың 2000-ы Бандар-Аббас портына, 1000-ы Харк аралына келіп тоқтады. Иран 2009 жылы Перс шығанағында кемелерге жанармай құюдан 2 миллиард долларға жуық табыс тапты (базар үлесі 25%). 2015 жылға қарай жоспарланған жанармай құю орындары: Бандар-Аббас (екі орын), Киш, Кешм, Бушер, Махшахр, Ассалуех, Харк және Чабахар. Фуджейра жанармай құю орталығы, БАӘ Иранның Парсы шығанағындағы басты бәсекелесі болып табылады. Елдің терминалдық сақтау қуаты 2015 жылға қарай қазіргі 24 миллион баррельден 100 миллион баррельге дейін көтерілуі тиіс. Ұлттық Иран бұрғылау компаниясы (NIDC) барлық теңіздегі және құрлықтағы бұрғылау қызметіне жауапты. NIDC елдің мұнай компанияларына қажетті бұрғылау қызметтерінің 90 пайыздан астамын қамтамасыз етеді. 2011 жылы NIDC 192 мұнай және газ ұңғымасын бұрғылады немесе аяқтады, 454 мың метр ұңғыма бұрғылады және тапсырыс берушілерге 8 мыңнан астам сарапшы немесе техникалық қызметтер көрсетті. 2012 жылы Иранның теңіз және құрлық жағалауында 123 бұрғылау қондырғысы жұмыс істеп тұрды. 2011 жылдың 2 шілдесінде NIOC Каспий маңы мемлекеттерімен мұнай алмасуды қайта бастады. Сондай-ақ, NaftIran Иранның бензин импорттарының басым бөлігін сатып алады. Naftiran Иранның энергетикалық секторындағы маңызды ойыншы болып табылады. Petropars мұнай және газ саласының бас мердігері (Naftiran Intertrade Co. еншілес компаниясы). Petroiran Development Company (PetroIran немесе PEDCO) теңіздегі бас мердігері (Naftiran Intertrade Co. еншілес компаниясы). PetroIran бастапқыда әрбір сатып алу келісім-шартында 10% үлесі бар шетелдік мердігерлердің ирандық серіктесі болып құрылды. Ирандық мұнай компаниясы (Ұлыбритания) Rhum газ кен орнын басқарады (Naftiran Intertrade Co. еншілес компаниясы). Ирандық теңіз инженерлік және құрылыс компаниясы (IOEC) мұнай және газ саласының алғашқы ирандық бас мердігері. Арванда мұнай және газ кен орындарын игеру үшін жұмыс істейтін Arvandan Oil & Gas Company (AOGC) 2004 жылы құрылды, ол Азадеган, Ядаваран, Даркуэйн, Жуфейр, Моштаг, Хорамшахр, Арванд, Сусангед, Банд-е Каркех, Омид және басқа да кен орындарынан мұнай және газ өндірісінің негізгі операторы болып табылады, олар Карун өзенінің батысында орналасқан. Мұнай өнеркәсібінің ғылыми-зерттеу институты (RIPI) NIOC 2010 мен 2015 жылдар арасында өнімділікті арттыру, модельдеу, резервуарларды басқару, өндіріс және пайдалану, барлау, бұрғылау операцияларында технологияны жаңарту, бірыңғай деректер базасын құру, өнеркәсіптік қорғау және қоршаған ортаны қорғау, энергия тұтынуды оңтайландыру, материалдар мен жабдықтарды өндіру, стратегиялық және инфрақұрылымдық зерттеулер, өнімділік және мамандандырылған техникалық қызметтерді қамтитын 69 зерттеу жобасын іске асырады. 2019 жылы NIOC 700 миллиард риалға жуық (шамамен 16 миллион доллар) тұратын 25 маңызды зерттеу жобасын жүргізіп жатыр. 2019 жылы Ирандағы мұнай өнеркәсібі саласында 300 білім негізіндегі компания жұмыс істеп тұрды. Сондай-ақ қараңыз: Ирандағы ғылым және технология және Мұнай технологиялары университеті.

Өндіріс шығындары мен инвестициялар

2012 жылы әр баррельді өндіру құны 7 доллардан 30 долларға немесе одан да жоғары деңгейге көтеріледі. Иран қазіргі таңдағыда жаңа кен орындарын дамытуға жылына 20 миллиард доллар, ал өндіріс көлемін сақтауға 10 миллиард доллар жұмсайды. Келесі он жылда өндірістің қалыпты деңгейде ұсталуына 50 миллиард доллар, ал дамытуға сондай ақша сомасы, сонымен қатар инженерлік жұмыстарға да қажет болады. Ирандық өндірушілер 2012 жылы мұнай өнеркәсібін 10 миллиард долларлық отандық тауарлармен және жабдықтармен қамтамасыз етеді. NIOC өнеркәсіптік жабдықтарының 60-70 пайызын, оның ішінде мұнараларды, реакторларды, түрлі турбиналарды, мұнай өңдеу зауыттарын, мұнай танкерлерін, мұнай бұрғыларын, теңіз платформаларын, клапандарды, құбырларды, генераторларды және барлау аспаптарын отандық өндірісте шығарады. Иран сондай-ақ шетелдік компаниялармен ирандық мұнай өнеркәсібіне технологияны беру мақсатында ынтымақтастық жасайды. 2015 жылға дейін өзін-өзі 85 пайызға қамтамасыз ету – мақсат. Стратегиялық тауарларға құрлықтағы және теңіздегі бұрғылау қондырғылары, сорғылар, турбиналар және жоғары дәлдікті құралдар кіреді. 2013 жылы 52 түрлі мұнай-химиялық катализатордың отандық өндірісі басталады. 2019 жылы үкімет 6,2 миллиард долларлық жобаларды отандық мердігерлерге тапсырды. Жоспарланған жобалардың ішінде ұңғыма жабдықтарын отандықтандыру, тұзсыздандыру жүйелері, коррозияға қарсы жабдықтар, күкіртті қайта өңдеу катализаторлары, ұңғыма басқару панельдері және тағы да басқалары бар. 2019 жылы NIOC мәліметтері бойынша, Иран мұнай өнеркәсібі үшін 12 000 компонент пен күрделі жабдықтарды өндірді. 2021 жылы Иран 820 отандық фирма, оның ішінде 182 білімдік компания мұнай және газ секторына қажетті бөлшектер мен жабдықтардың 85 пайызын, шамамен 5 миллиард долларға өндіргенін хабарлады. Бұл компаниялар тікелей және жанама түрде 80 000 және 250 000 жұмыс орнын ашты.

Шетелдік газ кен орындарына қатысу

Иран Солтүстік теңіздегі Rhum теңіз газ кен орнының 50%-на ие, бұл Ұлыбританияның ең ірі игерілмеген газ кен орны. Бұл BP компаниясымен бірлескен кәсіпорын, ол 2010 жылғы 15 маусым күні қолданыстағы бағалар бойынша күніне 1 миллион долларлық кіріс әкеледі. 2013 жылы адамзат қызметінен туындаған эмиссиялардың 3,1%-дан астамын құрайтын компаниялар тізімінде үшінші орында тұр.