Утпал Датт: Үнді актері, режиссер және драматургі

Кіріспе

Үнді актері, режиссері, драматургі (1929–1993)

Утпал Датт (29 наурыз 1929 – 19 тамыз 1993) – үнді актері, режиссері және драматургі. Ол негізінен бенгал театрында актер болған, 1949 жылы «Кіші театр тобын» құрған кезде қазіргі үнді театрының іргесін қалаушы тұлғалардың бірі болды. Бұл топ көптеген ағылшын, Шекспир және Брехт пьесаларын «эпикалық театр» деп аталатын кезеңде сахналады, кейіннен толығымен саяси және радикалды театрға бет бұрды. Оның пьесалары марксистік идеологиясын білдіруге ыңғайлы құрал болды, бұл «Каллол» (1965), «Манушер Адхикар», «Луха Маноб» (1964), «Тинер Толоар» және «Маха Бидроха» сияқты әлеуметтік-саяси пьесаларда көрінеді. Ол 40 жылдық мансабында 100-ден астам бенгал және хинди фильмдерінде ойнады, соның ішінде Мринал Сеннің «Бхуван Шом» (1969), Сатьяжит Райдың «Агантук» (1991), Гаутам Госедің «Падма Надир Маджи» (1992) және Хришикеш Мукерджидің «Гол Маал» (1979) және «Ранг Биранги» (1983) сияқты фильмдердегі рөлдерімен есімдері елге танылды. 1993 жылы, қайтыс болғанға дейін, «Дордаршан» телеарнасындағы «Бйомкеш Бакши» сериалының «Семант Хира» эпизодында мүсінші Сэр Дигиндра Нараян рөлін сомдады. 1970 жылы «Ең үздік актер» номинациясында Ұлттық кино сыйлығын және үш рет «FilmFare» сыйлығын «Ең үздік комедиялық актер» ретінде жеңіп алды. 1990 жылы Үндістанның Ұлттық музыка, би және театр академиясы – Сангет Натак Академиясы оған театрға өмір бойы қосқан үлесі үшін ең жоғары наградасын – Сангет Натак Академиясының стипендиясын табыс етті.

Ерте өмір және білім

Өтепал Дұтта 1929 жылдың 29 наурызында Барисал қаласында бенгальдық Қайаста отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – Гирижаранжан Дұтта. Ол Калькутта университетінің Санкт-Ксавьер колледжін ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірді.

Мансап

Бастысы бенгал театрында өнер көрсеткенмен, мансабын ағылшын театрында бастаған. 1940 жылдары жасөспірім кезінде ағылшын театрында құмарлық пен шеберлігін дамытты, нәтижесінде 1947 жылы "Шекспиршілер" тобы құрылды. Оның алғашқы қойылымы Шекспирдің "Ричард III" пьесасының күшті қойылымы болды, онда Датт патша рөлін ойнады. Бұл Джеффри Кендал мен Лора Кендалға (актриса Дженифер Кендалдың ата-анасы) үлкен әсер етті, олар оны дереу жұмысқа алды. Ол екі жыл бойы Үндістан мен Пәкістанды аралап, Шекспирдің пьесаларын қойды, біріншісі 1947–49 жылдары, кейін 1953–54 жылдары. Кендалдар 1949 жылы Үндістаннан алғаш рет кеткеннен кейін, Утпал Датт тобының атын "Кіші театр тобы" (LTG) деп өзгертті. Келесі үш жыл ішінде Ибсен, Шоу, Тагор, Горький және Константин Симоновтың пьесаларын орындауды және қоюды жалғастырды. Кейіннен топ тек қана бенгалдық пьесаларды сахналауға және ақырында бірнеше бенгал фильмдерін шығаратын өндіріс компаниясына айналуға шешім қабылдады. Ол сонымен қатар Батыс Бенгалияның ауылдық аймақтарында өнер көрсететін Гананатья Сангханың белсенді мүшесі болды. Ол солшыл көзқарастарымен танымал болған Үнді халық театры қауымдастығының (IPTA) негізін қалаушысы болды, бірақ бірнеше жылдан кейін өзінің театр тобын құрғаннан кейін одан шығып кетті. Ол Бенгалияда талқылау мен өзгерістерді тудыру үшін Бертольд Брехттен алған "Эпикалық театр" терминімен пьесалар жазып, қойды. Оның 1948 жылы құрылған Брехт қоғамын Сатьяжит Рэй басқарды. Ол топтық театр қозғалысының ең ықпалды тұлғаларының біріне айналды. Брехт көрерменнің театрдың "тең авторы" екеніне сенгенмен, ол Үндістанда "Эпикалық театрдың" ортодоксалдығын практикалық емес деп санады. Ол сондай-ақ Калькуттадағы Саут-Пойнт мектебінде ағылшын тілінің мұғалімі болды. Көп ұзамай ол туған бенгал тіліне қайтып, Шекспирдің бірнеше трагедияларын және орыс классиктерінің шығармаларын бенгал тіліне аударды. 1954 жылдан бастап ол бенгал тілінде дау тудыратын саяси пьесалар жазып, қойды, сондай-ақ 1957 жылы Максим Горькийдің "Түбіндегілер" пьесасын бенгал тілінде қойды. 1959 жылы LTG Калькуттадағы Минерва театрын жалға алды, онда ең бастысы "Angar (Coal)" (1959) пьесасы, көмір шахтерлерінің қанауын бейнелейтін қойылым көрсетілді. Келесі он жыл бойы топ бірнеше пьесаларды сахналады, ол импресарио ретінде жұмыс істеді және бүгінге дейін Үнді театрының соңғы пионерлік актер-директорларының бірі ретінде еске алынады. Ол сондай-ақ "Arjo Opera" және "Bibek Yatra Samaj" сияқты топтарды құрды. Оның солшыл "Революциялық театры" заманауи бенгал театрындағы ерекше құбылыс болды. Ол коммунистік партияның мүддесі үшін көптеген көше драмаларын сахналады. Ол 1965 жылы Батыс Бенгалиядағы Конгресс үкіметімен тұтқындалып, бірнеше айға қамауға алынды, өйткені сол кездегі мемлекеттік үкімет оның "Каллол" (Толқындардың дыбысы) пьесасының бүлікшіл хабары (1946 жылғы Үндістан Корольдік теңіз күштерінің бүлікшілігіне негізделген, Калькуттаның Минерва театрында толы залмен көрсетілген) Батыс Бенгалияда үкіметке қарсы наразылықтарды тудыруы мүмкін деп қорқыды. Бұл пьеса Минерва театрында оның ең ұзақ қойылған пьесасы болды. 1968 жылы "Manusher Adhikare" (Халық құқықтары туралы) пьесасы деректі драма ретінде қойылды, бұл бенгал театрындағы жаңа жанр болды, бірақ бұл Минервадағы топтың соңғы қойылымы болды, өйткені олар көп ұзамай театрдан кетті. Содан кейін топқа "Халықтың кіші театры" деген атау берілді. Бұл жаңа бағытта жұмыс істегенде, оның жұмысы халыққа жақындады және бұл кезең Үндістан көше театрын танымал етуде маңызды рөл атқарды, өйткені ол көшелерде немесе "плакаттармен" ашық кеңістікте, ешқандай көмексіз немесе әшекейсіз, көптеген көрермендер алдында өнер көрсетуді бастады. Сол жылы ол жатра немесе ятра палаға, Батыс Бенгалияның ауылдық аймақтарында кеңінен орындалатын бенгал халық драмасының түріне де ауысты. Ол "Жатра" сценарийлерін жаза бастады, оларды өндіріп, соларда ойнады, тіпті өзінің жеке "Жатра" труппасын құрды. Оның жатралық саяси драмалары көбінесе ашық аспан астындағы сахналарда қойылып, коммунистік идеологияға деген берік адалдығын білдірді. 1970 жылдары оның үш пьесасы; "Barricade", "Dusswapner Nagari" (Кошмарлар қаласы) және "Ebaar Rajar Pala" (Қазір патшаның кезегі) ресми түрде тыйым салынғанына қарамастан көпшілікке тартылған. Ол 1964 жылы әлі де түрмеде отырған кезінде "Louha Manab" (Темір адам) атты пьесасын жазды, ол 1963 жылы Мәскеуде Никита Хрущевтің жақтастары жүргізген Сталинге жақтас, бұрынғы Политбюро мүшесіне қарсы сот процесіне негізделген. Ол алғаш рет 1965 жылы Алипур түрмесінде "Халықтың кіші театры" қойылымымен сахналады. Түрмеде болған кезі оның жаңа, бүлікшіл және саяси тұрғыдан қуатты пьесаларының кезеңін ашты, олардың ішінде "Tiner Toloar" (Қалайы қылыш), ішінара Пыгмалионға негізделген, "Dushapner Nagari" (Түнгі қала), "Manusher Odhikare" (Адам құқықтары), 1931 жылғы Скоттсборо ісіне негізделген, Скоттсборо сот процесінің нәсілдік дискриминациясына және әділетсіздігіне қарсы наразылық, "Surya Shikar" (Күнді аңдау) (1978), "Maha Bidroha" (Ұлы көтеріліс) (1989) және "Laal Durgo" (Қызыл бекініс) (1990) коммунизмнің құлауы туралы, ойдан шығарылған Шығыс Еуропалық елде орын алған және "Janatar Aphim" (Халықтың опиаты) (1990) Үндістанның саяси партияларының пайда үшін дінді пайдалануына қанағаттанбады. 2007 жылғы "The Last Lear" ағылшын фильмі, оның "Aajker Shahjahan" пьесасына негізделген, эксцентриктік Шекспир актері туралы және Ритупарно Гош режиссерлік еткен, кейіннен ағылшын тіліндегі ең үздік фильм үшін Ұлттық кино сыйлығын жеңіп алды.

Though he was active primarily in Bengali theatre, he started his career in English theatre. As a teenager in the 1940s, he developed his passion and craft in English theatre, which resulted in the establishment of "The Shakespeareans" in 1947. Its first performance was a powerful production of Shakespeare's Richard III, with Dutt playing the king. This so impressed Geoffrey Kendal and Laura Kendal (parents of the actress Jennifer Kendal), who led the itinerant "Shakespeareana Theatre Company", that they immediately hired him, and he did two year long tours with them across India and Pakistan, enacting Shakespeare's plays, first 1947–49 and later 1953–54; and was acclaimed for his passionate portrayal of Othello. After the Kendals left India for the first time in 1949, Utpal Dutt renamed his group the "Little Theatre Group" (LTG), and over the next three years, continued to perform and produce plays by Ibsen, Shaw, Tagore, Gorky and Konstantin Simonov. The group later decided to stage exclusively Bengali plays and to eventually evolve into a production company that would produce several Bengali movies. He also remained an active member of Gananatya Sangha, which performed through rural areas of West Bengal. He was also a founding member of Indian People's Theatre Association (IPTA), an organisation known for its leftist leaning, but left it after a couple of years, when he started his theatre group. He wrote and directed what he called "Epic Theatre", a term he borrowed from Bertolt Brecht, to bring about discussion and change in Bengal. His Brecht Society, formed in 1948, was presided by Satyajit Ray. He became one of the most influential personalities in the Group Theatre movement. While accepting Brecht's belief of the audience being "co authors" of the theatre, he rejected orthodoxies of "Epic theatre" as being impractical in India. He also remained a teacher of English at the South Point School in Kolkata. Soon he would turn to his native Bengali, producing translations of several Shakespearean tragedies and the works of Russian classicists into Bengali. Starting in 1954, he wrote and directed controversial Bengali political plays, and also Maxim Gorky's Lower Depths in Bengali in 1957. In 1959, the LTG secured the lease of Minerva Theatre, Kolkata, where most notably Angar (Coal) (1959), based on the exploitation of coal miners was showcased. For the next decade the group staged several plays here, with him as an impresario, and he still is remembered as one of the last pioneering actor managers of Indian theatre. He also formed groups like Arjo Opera and Bibek Yatra Samaj. and his leftist "Revolutionary Theatre" was a phenomenon in the contemporary Bengali theatre. He staged many street dramas in favour of the Communist Party. He was jailed by the Congress government in West Bengal in 1965 and detained for several months, as the then state government feared that the subversive message of his play Kallol (Sound of the Waves), (based on the Royal Indian Navy Mutiny of 1946, which ran packed shows at Calcutta's Minerva Theatre), might provoke anti government protests in West Bengal. The play turned out to be his longest running play at the Minerva. Manusher Adhikare (Of People's Rights) in 1968, staged as a documentary drama, was a new genre in Bengali theatre before, though it turned out to be his last production of the group at the Minerva, as they soon left the theatre. Thereafter, the group was given the name the "People's Little Theatre"; as it took on yet another new direction, his work came closer to the people, and this phase played an important role in popularising Indian street theatre, as he started performing at street corners or "poster" plays, in open spaces, without any aid or embellishment, before enormous crowds. The year also marked his transition into Jatra or Yatra Pala, a Bengali folk drama form, performed largely across rural West Bengal. He started writing Jatra scripts, produced and acted in them, even formed his own Jatra troupe. His jatra political dramas were often produced on open air stages and symbolised his commitment to communist ideology, and today form his lasting legacy. Through the 1970s three of his plays; Barricade, Dusswapner Nagari (City of Nightmares) and Ebaar Rajar Pala (Now it is the King's turn), drew crowds despite being officially banned. He wrote Louha Manab (The Iron Man), in 1964 while still in jail, based on a real trial against a pro Stalin, ex Politburo member by supporters of Nikita Khrushchev in Moscow of 1963. It was first staged at Alipore Jail in 1965, by the People's Little Theatre. His stay in jail unleashed a new period of rebellious and politically charged plays, including Tiner Toloar (The Tin Sword), partially based on Pygmalion, Dushapner Nagari (Nightmare City), Manusher Odhikare (Rights Of Man), based on the Scottsboro Boys case, protests against the racial discrimination and injustice of the Scottsborough trial of 1931, Surya Shikar (Hunting the Sun) (1978), Maha Bidroha (The Great Rebellion) (1989), and Laal Durgo (Red Fort) (1990) about the demise of Communism, set in a fictitious East European country, and Janatar Aphim (Opiate of the People), (1990) lamented on Indian political parties exploiting religion for gain. The Last Lear, the 2007 English film based on his play Aajker Shahjahan, on an eccentric Shakespearean actor, and directed for the screen by Rituparno Ghosh, later won the National Film Award for Best Feature Film in English.

Жеке өмір

1960 жылы Датт театр және кино актрисасы Шоба Сенге үйленді. Олардың жалғыз қызы Бишнаприя Датт Жаңа Делидегі Джавахарлал Неру университетінің өнер және эстетика мектебінде театр және перформанс зерттеулерінің профессоры.