Кіріспе
Сафдар Хашми (12 сәуір 1954 – 2 қаңтар 1989) – үнді драматургі және режиссері, саяси пьесалардың авторы. Ол ең алдымен Үндістандағы көше театрымен жұмысымен танымал. Сонымен қатар актер, өлең жазушы және теориялық еңбектердің авторы болды, және бүгінгі күнге дейін үнді саяси театрындағы маңызды тұлғалардың бірі саналады. Үндістан студенттер федерациясының (SFI) белсенді мүшесі болған. 1973 жылы Үнді халық театры қауымдастығынан (IPTA) туындаған "Жана Натья Манч" (халық театры фронты; қысқаша – "Жанам") ұйымын құруға қатысты. 1989 жылы Жандапурда "Халла Бол" атты көше қойылымын орындап жатқанда қанымен құрбан болды.
Safdar Hashmi (12 April 1954 – 2 January 1989) was a communist playwright and director, best known for his work with street theatre in India. He was also an actor, lyricist, and theorist, and he is still considered an important voice in Indian political theatre. He was an activist of the Students' Federation of India (SFI). He was a founding member of Jana Natya Manch (People's Theatre Front; JANAM for short) in 1973, which grew out of the Indian People's Theatre Association (IPTA). He was murdered in 1989 in Jhandapur, while performing a street play, Halla Bol.
Ерте өмір
Сафдар Хашми 1954 жылдың 12 сәуірінде Делиде Ханиф пен Камар Азад Хашми отбасында дүниеге келген. Ол өмірінің басында Дели мен Алигархта өсті, либералды ортада тәрбиеленді және Делиде мектеп бітірді. Актриса Саба Азад – оның қызының қызы (немере қызы). Хашми Делидегі Сент-Стефан колледжін ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша бітірді, содан кейін Дели университетінде ағылшын тілінен магистр дәрежесін алды. Осы жылдары ол Үндістан Студенттер Федерациясының мәдени бөлімімен, Үндістан Коммунистік партиясының (Марксистік) студенттік қанатымен және, әрі қарай, Үндістан Халық Театры Ассоциациясымен (IPTA) байланыс жасады. Бітіруге дейін және кейін ол IPTA-да "Кимлеш" және "Декте Лена" сияқты бірнеше пьесалармен жұмыс істеді.
Карьерасы мен белсенділігі
Мәселе спектакльдің қай жерде қойылуында емес (көше театры – бұл өнердің халыққа қолжетімді болуын қамтамасыз етудің бір түрі ғана), басты мәселе – «бұржуалық жекешілдік көзқарас пен халықтың ұжымдық көзқарасы арасындағы нақты және шешілмейтін қайшылық». Сафдар Хашми, «Қоянды арка» немесе өнердің жеке және ұжымдық көрінісі (1983 жылдың сәуір айы), «Өрнек орындау құқығы», 28–29 беттерде жазылған және 1970 жылдары белсенді түрде қатысқан Үндістан Коммунистік партиясымен (марксистік) байланысты болған. Пьесада тағын өзімен бірге алып жүретін патшаның оқиғасы баяндалады. Бұл спектакль бір апта бойы күнделікті Нью-Делидегі Боат-клуб алаңында қойылды, ол кезде саяси белсенділіктің орталығы болатын. Бұл оқиға JANAM үшін шешуші кезең болды. 1975 жылға дейін JANAM көпшілікке арналған ашық сахналық және көшелік спектакльдерін орындады. Индира Ганди төтенше жағдай жариялап, саяси театрды қиындатқан кезде Хашми Гархвал, Кашмир және Делидегі университеттерде ағылшын әдебиетінен лекция оқып жұмыс істей бастады. Одан кейін шағын шаруалардың қиын жағдайы туралы («Gaon Se Shahar Tak»), дін қызметкерлерінің фашизмі туралы («Hatyare & Apharan Bhaichare Ke»), жұмыссыздық туралы («Teen Crore»), әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы («Aurat») және инфляция туралы («DTC ki Dhandhli») пьесалар қойылды. Хашми сонымен қатар «Дордаршан» телеарнасы үшін бірнеше деректі фильмдер мен телесериалдар түсірді, оның ішінде ауылдық жерлердегі мүмкіндіктерді зерттейтін «Хилти Калиян» («Гүлдейтін гүлдер») сериалдарын да жасады. Ол балаларға арналған кітаптар мен үнді сахнасын сынап жазды. Хашми JANAM-ның де-факто директоры болды және қайтыс болғанға дейін 24 көшелік пьесаның 4000-ға жуық қойылымын өткізді, көбінесе жұмысшылар тұратын аудандарда, зауыттар мен шеберханаларда. Хашми Үндістанның ең ірі коммунистік партиясы – Үндістан Коммунистік партиясының (марксистік) мүшесі болды. 1979 жылы ол өзінің серігі, актриса Молойшриге үйленді. Кейін ол Үндістанның баспасөз агенттігі мен «Экономикалық уақыт» газетінде журналист болып жұмыс істеді, содан кейін Делидегі Батыс Бенгал үкіметінің баспасөз хатшысы болды. 1984 жылы ол жұмысынан кетіп, толық уақытты саяси белсенділікке берілді. Хашмидің шығармаларына Максим Горькийдің «Дұшпандар» пьесасының (1983) және Хабиб Танвирмен бірлескен «Мотерам ка Сатьяграха» (1988) пьесасының қойылымдары, көптеген әндер, телесериал сценарийі, балаларға арналған өлеңдер мен пьесалар, сондай-ақ деректі фильмдер кіреді. Радикалды, халықтық және солшыл өнерге берілген Хашми клишелік бейнелерден аулақ болды және формальды эксперименттерден қорқа алмады.
Өлтіру
1989 жылы 1 қаңтарда JANAM труппасы «Халла Бол» (Дауысыңды көтер! ) көше спектаклін Газиябад қалалық сайлауы кезінде Сахибабадтың Жандапур ауылында (Делиге жақын) ойнай бастады. Спектакль барысында труппаға Үндістан Ұлттық Конгресінің мүшелері шабуыл жасады. Хашми қаза болды, ол ертесі күні көз жұмды. 1989 жылы 4 қаңтарда, оның қайтыс болғаннан екі күн өткен соң, оның әйелі Молойшри Хашми JANAM труппасымен бірге сол жерге қайта оралып, спектакльді батыл түрде аяқтады. Оқиғадан 14 жыл өткен соң Газиябад соты он адамды, оның ішінде Конгресс партиясының мүшесі Мукеш Шарманы, кісі өлтіруде кінәлі деп тапты.
Мұра
Хашми үндістандық солшылдар үшін авторитарлыққа қарсы мәдени қарсылықтың символына айналды. JANAM театр жұмысын жалғастыруда. 2012 жылдың 12 сәуірінде Хашмидің туған күнінде топ Орталық Делидегі Патель Нагарға жақын Шади Хампур қаласында «Студио Сафдар» – өнер көрсету және шеберлік сабақтары алаңын ашты. Бұл орын солшыл бағытты кафе мен кітап дүкені «May Day»-дың қасында орналасқан. Жазушы Бишам Сахни және көптеген суретшілер 1989 жылдың ақпанында «Сафдар Хашми еске алу қоры» (SAHMAT) ұйымын құрды, ол саяси және әлеуметтік жағдайына оқыс суретшілер үшін ашық платформа болды. Хашмидің жазбалары кейін «Өнер орындау құқығы: Сафдар Хашмидің таңдамалы жазбалары» (Нью-Дели, 1989) жинағында басылды. SAHMAT әр жылдың 1 қаңтарын Сафдар Хашми еске алу күні ретінде «Ерлік күні» деп санайды және Нью-Делиде «Jashn e Daura» атты бір күндік мәдени жиын ұйымдастырады. Бұл күнді JANAM да атап өтеді, олар Сахибабадтағы Жандапур ауылында көшедегі қойылымдар қояды, осы ауылда ол қаза тапқан. 1998 жылы Сафдар Хашми театр ұйымы (Natyasangham) Кераланың Кожикоде қаласында құрылды, ол экономикалық жағдайы нашар студенттерге тегін білім беруді ұсынады. 2003 жылы Сундар С. түсірген «Anbe Sivam» және 2008 жылы Раджкумар Сантоши түсірген «Halla Bol» фильмдері оның өмірінен шабыт алды. Соңғы фильмде саяси партия жалдаған адамдардың көше театры белсендісін ұрып-соғуы көрсетілген, бұл оқиға халықтың наразылығына себеп болады. 1989 жылы суретші М. Ф. Хусейн «Хашмиге құрмет» атты суретін аукционда 1 миллион доллардан астамға сатты, бұл үнді суретшісінің суретінің алғашқы рет осы құнға жетуі болды. Суданва Дешпанденің 2020 жылғы «Halla Bol: Сафдар Хашмидің өлімі мен өмірі» кітабында 1989 жылдың 1 қаңтарында Жандапурда «Jana Natya Manch» театрының «Halla Bol» пьесасын қою кезінде болған шабуылға дейін болған оқиғалар баяндалады, нәтижесінде Сафдар қаза тапты. Кітапта Сафдардың еңбектері де талқыланады. Лакхнаудағы үкіметтік емес ұйым – Әлеуметтік ғылымдар зерттеу және құжаттама институты (IRDS) оның адам құқықтарына қосқан үлесі үшін Сафдар Хашми атындағы сыйлықты табыстап келеді. Нью-Делидегі Манди Хаус көшесі Сафдар Хашминің есімімен аталады.