Кіріспе

Америкалық католик теологы және иезуит священнигі (1922–2019)

Фрэнсис Альфред Салливан (21 мамыр 1922 – 23 қазан 2019) – американдық католик теологы және иезуит священнигі, еклисиология және магистериум саласындағы зерттеулерімен ең көп танылған.

Ерте өмір және иезуиттік қалыптасу

Фрэнсис "Фрэнк" А. Салливан 1922 жылғы 21 мамырда Бостонда Джордж Эдвард пен Бесси [Петерсон] Салливан отбасында төрт ұлдың екіншісі болып дүниеге келді. (Жалпы білімдік көрсеткіштеріне қайшы, оның орта аты Алойсиус емес, Альфред. Франсис Алойсиус Салливан есімді классик, тағы бір иезуит, Салливан өзінің кітаптарын жариялаған кезде өзінің жеке еңбегін шығарған болатын. Салливанның "Magisterium" еңбегі Кітапхана Конгресіне ұсынылғанда, олар оны осы басқа Франсис Салливанмен жаңылыстырып, оған сол орта атасын тағайындады, бұл жағдайға ол өкінішпен мойын бұрды.) Діни тұрғысынан белсенді отбасында тәрбиеленген Салливан, Бостон колледжінің жоғары мектебіндегі және оның ағасы Луис Салливанның ықпалымен иезуит ретінде өмір сүруге және оқытушы болуға қызығушылық танытты. Салливан білімінде екі сыныпты ерте бітіргендіктен, Бостон колледжінің жоғары мектебін 16 жасында аяқтап, 1938 жылы бірден иезуиттік жаңашылдыққа қабылданды, онда 15 жасынан бастап қабылдауға рұқсат етілді. Сол кезде иезуиттердің жаңашылдық курсы Массачусетс штатының Ленокс қаласындағы Шэдоубрук деп аталатын Беркшир коттеджінде өтті. Жаңашылдық рухани тәрбиелеу мен дамуға арналды, Иса қоғамының дәстүрі мен руханилығына бағытталды және Игнатий Лойоланың рухани жаттығуларының толық, бір айлық тәжірибесінен өтті. Сол кездегі иезуиттердің дамуы жаңашылдықтан кейін, екі жылдық классикалық оқуларға арналған, бакалавриаттың алғашқы екі жылына балама болатын жастар курсына ауысты. Одан кейін Вестон колледжінде екі жыл философияны оқыды, бұл Бостон колледжіндегі классикалық B.A. бағдарламасына ұқсас болды. Салливан 1944 жылдың көктемінде Бостон колледжінен B.A. алды. Содан кейін Вестонда философияны үшінші жыл оқығаннан кейін, 1945 жылы Бостон колледжінен философия магистрі дәрежесін алды. Салливан 23 жасқа толғанда, жоғары мектепте оқытушы болу мақсатына жақындады. Иезуиттердің барлығы да оқуларының барысында үш жыл бойы жоғары мектепте сабақ берді, бұл олардың регенттік деп аталатын кезеңі еді. Салливан Коннектикут штатының Фэрфилд қаласында студенттерге латын, ағылшын және алгебрадан екі жыл бойы сабақ берді, онда иезуиттер 1942 жылы Фэрфилд колледжінің дайындық мектебін ашқан болатын. Салливанның регенттік қызметі оның үстемесі Джон Дж. Макэлени оны Патристиканы зерттеуге дайындауға шешім қабылдағандықтан қысқа болды, оның Вестон колледжінде профессор болуына бағытталды. Сондықтан ол 1947 жылы Бронкстағы Фордхэм университетіне үш жылдық оқыту орнына классика мамандығы бойынша аспирантураға жіберілді. Патристика мұғалімі болу мүмкіндігімен, ол Александриялық Клименттің грек философиясына қатысты көзқарасы туралы магистрлік диссертациясын жазып, 1948 жылы магистр дәрежесін алды. Содан кейін Салливан Вестон колледжіне теологияны төрт жыл бойы оқыды, теологияның үшінші курсын аяқтағаннан кейін 1951 жылы діни қызметкерлікке бекітілді. Содан кейін теологияның төртінші және соңғы жылы аяқталды. Теологияны зерттеу Салливан үшін жаңа тәжірибе болды, оның білімі классикалық бағытынан ерекшеленді және Салливан үшін философиядан гөрі тақырып ретінде қызықтырақ болды. Оның теологиялық курстық жұмысы 1952 жылы аяқталды, ал Әкесі Салливан 30 жасында Вестон колледжінен S.T.L. – Sacrae Theologiae Licentiatus немесе қасиетті теология лиценциатын алды. Содан кейін ол өзінің "Tertianship" үшін академиялық дайындықтарынан үзіліс жасады, бұл Коннектикут штатындағы Помфрет қаласындағы иезуиттер үйінде Салливанның иезуиттік соңғы анттарына әкелетін иезуиттердің рухани дамуының соңғы жылы болды.

Римдегі докторантура

1953 жылы иезуиттік білімін аяқтаған соң, Салливанның көкжиегінде жаңа қызықты тәжірибе болды: оны докторантураға шетелге жіберді, иезуиттердің алғашқы және орталық университетіне, 1551 жылы Игнатий Лойоланың өзі құрған Римдегі Григориан университетіне. Сол кездегі жаңа Провинциалдық жетекші – Вильям Э. Фицджеральд болды, ол, мүмкін, Фр. МакЭленидің Салливанға Патристиканы оқыту туралы бұрынғы ниетінен хабарсыз болды, өйткені енді Фицджеральд оған Вестонға оралып, Аянмен айналысатын Іргелі теология курсының бөлігін оқытатынын айтты. Салливан өзінің жолы ерекше бола бастағанын сезінді, өйткені докторлық жұмысы үшін Грегорианға шетелге жіберілу оның иезуиттік білімнің қалыпты бағытынан алғашқы үлкен қадам болды. Дегенмен, негізгі теология мен Аянды оқыту мақсатына назар аударудың өзгеруі Салливан үшін үлкен қызығушылық тудырмады, ол Патристика ғалымы болу туралы бастапқы идеяны жалғастыруды артық көрді, бірақ ол шын мәнінде Екклезиология саласында аяқталатынын білмеді. Грегорианда Салливан екі экклезиологпен: голландиялық Себастьян Тромппен және испандық Тимоте Запеленамен бірге оқыды. Тромп шын мәнінде Патристика зерттеушісі болғанымен, Грегорианда Аян теологиясын оқытты. Сол кездегі экклезиологияның орталығы – «Mystici corporis Christi» (көбінесе «Mystici corporis» деп аталады) мәтіні, папа Пий XII 1943 жылғы 29 маусымда жариялаған энциклопедия, ал Тромптың мәтіннің авторлығына қатысқаны кеңінен айтылды. Осы экклезиологиялық жұмыстарға қарамастан, Тромп экклезиология профессоры болған жоқ: бұл лауазымды Запелена атқарды. Салливан Запеленаның «Mystici corporis»-те айтылғаннан басқа бірнеше тұжырымға сене бастағанын және осылайша өзінің ұстаздары көрсеткендей, экклезиологиялық ұстанымдардың алуан түрлілігін сезіне бастағанын атап өтті. Диссертация үшін Салливан өзінің назарын аударған Іргелі теология саласындағы тақырыпты таппады, сондықтан ол өзінің бар қызығушылығын Патристикаға бұрды. Ол Теодор Мопсуэстияның христологиясына назар аударды, өйткені Салливанның Вестонға оралған кезде Іргелі теологияны оқыту үшін курстық жұмыста дайындалғаны жеткілікті болды: жобаның тақырыбын таңдау оның жоғарғысы оған белгілеген тағдырға ешқандай байланысты емес еді. Біріккен Араб Әмірліктерінің Киелі кітап институтының немесе Шығыс институтының профессорлары Григориан институтында диссертацияларды басқара алатынын білген соң, Салливан дін мұғалімі Фр. Теодор туралы жазған Игнасио Ортис де Урбина шығыс институтында оқыды. Салливан өз жұмысын 1955 жылы аяқтады, бірақ оның диссертациясы «Мопсуэстиялық Теодордың христологиясы» 1956 жылға дейін жарияланбағандықтан, бұл оның дәрежесі берілген күн. S.T.D. – Sacrae Theologiae докторы немесе қасиетті теология докторы, бұл понтификалық университет жүйесіндегі соңғы дәреже. Салливан Бостонға жолға шықты. Ол жаздың бір бөлігін Еуропаны көбірек көру үшін пайдаланды, өйткені ол 1955 жылдың тамызында ғана Бостонда болуы керек еді, ол сонымен қатар иезуит ретінде соңғы анттарын қабылдайтын еді. Ол Барселонадағы иезуит үйінде болған кезде, американдық досы келіп, Салливанның тапсырмасы өзгергенін хабарлады: Бостонда Іргелі теологияны оқытудың орнына, ол Римге тағайындалған деп саналды, бірақ оның досы бұдан басқа ештеңе білмеді. Салливан өзінің жетекшісі Фр. Фицджеральдқа хат жазып, ол Григорианда экклезиологияны оқытуға тағайындалғанын білді. Запелена 75 жасқа таяп, зейнетке шығуға жақындап, денсаулығы нашарлап барады. Олардың факультетінде кенеттен бос орын қалудан қорқып, Салливанның қолжетімділігі мен білімінің үйлесімін Григориан университеті өз бағдарламасының үзіліссіз жалғасуына кепілдік беру үшін пайдаланды. Үйге сапардан кейін және өзін біраз жер аударылғандай сезінген соң, Салливан Римге Грегориан университетінде экклезиологияны оқыту үшін оралды. Ол келесі 36 жыл бойы, 1992 жылы 70 жасында міндетті түрде зейнеткерлікке шыққанға дейін қызмет ететін академиялық қызмет атқарды.

Академиялық қызмет

1956 жылдан 1992 жылға дейін Салливан Грегориан университетінде экклезиология профессоры болды, сондай-ақ 1964 жылдан 1970 жылға дейін декан қызметін атқарды. Күтпеген жағдайда Римге тағайындалғаннан кейін, ол 1955 жылдың күзгі семестрін бос алып, Бостонда докторлық диссертациясын аяқтады және өкпелік қатерлі ісігінен қайтыс болған әкесіне жақын болды. 1956 жылдың басында ол Фр. Тимоти Запеленаның экклезиология профессоры лауазымын иеленді. Запелена бірден Грегорианды тастап кеткен жоқ, екеуі де 1955-56 оқу жылында жұмыс істеді. Салливан өзінің жұмысын бастағанда Запеленаның өзінің экклезиология курсы үшін дайындаған кітабын пайдаланды. Запелена көп жылдар бойы екі семестрлік курс оқытқан, және ол тағы біршама уақыт сабақ беруге денсаулығы жеткілікті болғандықтан, келесі екі жылда, 1956-58 жылдары, олар екеуі курс бағдарламасын бөлісіп оқытты: Салливан бірінші семестрлік материалды, ал Запелена екінші семестрлік материалды оқыды. 1958 жылы Салливан пәнге толық жауапкершілікті алды, ал осы курстан туған «De Ecclesia» атты алғашқы кітабы 1962 жылы жарық көрді. Бұл кітап шіркеу туралы екі томдық еңбектің бірінші бөлігі болуы тиіс еді, бірақ Екінші Ватикан соборының шақырылуы бұл жоспарларды өзгертті. Екінші Ватикан соборы шіркеу теологиясын қайта қарастырды, сондықтан Салливан негізінен «Mystici corporis» негізінде оқытқан пән енді бұл тақырыпқа толыққанды жауап бермейтін болды. Сондай-ақ, профессорлар енді өз сабақтарының конспектілерін латын тілінде кітап ретінде шығаруға міндетті емес еді. Салливан кеңеске сарапшы ретінде шақырылмады, бұл оның әлі де жас ғылыми қызметкер екенін ескергенде, таңқаларлық емес еді. Кеңестің мәжілістері туралы ақпарат жарияланғанға дейін құпия сақталды. Дегенмен, көптеген әңгімелер тарады. Бірақ Салливанға Ватикан II-нің маңызды құжатының – «Lumen gentium» шіркеу туралы догматикалық конституциясының жобасына қол жеткізуге мүмкіндік берілді. Бұл оған американдық епископтар алдында харизмалар тақырыбында сөз сөйлеуге шақырылғанда болды. Харизмалар – бұл киелі Пауылдың, әсіресе Коринфтіктерге арналған бірінші хатындағы шіркеу сипаттамаларында кездесетін ұғым, бірақ ол католик теологиялық ортада ұмытылып кеткен еді. Салливанның осы идея бойынша жасаған зерттеулері кеңеске түзету ретінде ұсынылды, ал жобаның жаңа нұсқасын Салливанның бұрынғы жетекшісі Джон Дж. МакЭлени, қазіргі Кіңстон, Ямайка архиепископы ұсынды. Осылайша, Салливанның харизмалар туралы теологиялық еңбегі «Lumen gentium» 12-нің екінші абзацына енді. Бұл теологиялық дайындық кейіннен Салливанның ой-өрісіне үлкен әсер етті, ол католик харизматикалық жаңарумен танысқанда. Салливан 1964 жылдан 1970 жылға дейін Грегориан университетінің теология факультетінің деканы болып тағайындалды, және университеттің жарғыларын Семинариялар және университеттер жөніндегі Конгрегация (қазіргі Католик білім беру жөніндегі Конгрегация) ұсынған нормаларға сәйкес қайта қарау міндеті оған жүктелді. Бұл қосымша жұмыс, қызметкерлердің көмегінсіз, үлкен ауыртпалық болғанымен, Салливан факультетті қайта құрылымдады, осылайша олар оқытумен қатар зерттеу жұмыстарын да жақсырақ жүргізе алды: алғаш рет осы мақсатта тұрақты демалысқа шығу мүмкіндігі берілді. Көптеген белгілі католик экклезиологтары Салливанмен бірге жұмыс істеді немесе оның басшылығымен оқыды. Салливан Эвери Кардинал Даллестің диссертациялық жұмысын бағалау комиссиясына мүше болды. Джозеф Комончак пен Ричард МакБрайен де оның шәкірттері болды. Уильям Кардинал Левада, бұрынғы Дін ілімі жөніндегі Конгрегация префекті, 1971 жылы Салливан басшылығымен докторлық диссертациясын қорғады. 1992 жылдан бастап Салливан Бостон колледжінде теология профессоры ретінде аспиранттарға сабақ берді. Тек 2009 жылдың көктемгі семестрінен кейін, 87 жасқа толғанда, Салливан оқытушылық қызметтен толыққанды зейнетке шықты.

Даулы мәселелер

Теолог ретінде зерттеу жұмыстарын белсенді жүргізген Салливан теология әлемінде даулы мәселелерді талқылау мен зерттеуге қатысты. Ханс Кюнгтің "Қатесіз бе?" атты даулы кітабы жарық көргенге жауап ретінде Салливан шіркеудегі оқыту билігі – магистериум идеясын қорғауға ойын түрткіледі, бұл ақырында оның 1983 жылы жарық көрген "Магистериум: Католик шіркеуіндегі оқыту билігі" кітабына айналды. 1995 жылдың желтоқсан айында ол Иман туралы доктрина жөніндегі Конгрегацияның Ordinatio sacerdotalis-те әйелдерді діни қызметке бекіту туралы қайталап айтқан тұжырымы қатесіз үйретілген деген мәлімдемесін сарапқа салды. Салливан былай деп жазды: "Қалған сұрақ – Католик шіркеуінің епископтары осы себептерге (әйел діни қызметкерлерге қарсы) Папа Иоанн Павел сияқты сенімді ме, және олар өздерінің сенімнің судьялары мен ұстаздары ретіндегі дұрыс рөлін орындап, әйелдерді діни қызметке бекітуден бас тарту – бұл барлық католиктердің сеніммен келісуге міндетті Құдайдан ашылған шындық екендігін бірауыздан үйретеді ме? Егер бұл анық болмаса, осы доктринаны жалпы және әмбебап магистериум қатесіз үйрететініне қалай сенімді болуға болады деп түсінбеймін". Салливан сонымен қатар Салливан зейнеткерлікке шыққаннан кейін бірнеше жылға созылған даулы мәселелер бойынша ұзақ талқылауларға қатысты. Гермен Гризезбен ол Католик шіркеуінің жасанды контрацепция туралы ілімінің қатесіздігі мәселесін талқылады; Адриан Гариуитпен, О. Ф. М., ол шіркеудегі "келіспеушілік" мәселесін талқылады; Лоуренс Дж. Уэлчпен ол теологиялық журналдарда теологтар арасындағы келісімді доктринаның шіркеуде әмбебап түрде үйретілгенін анықтау критерийі ретінде қарастырды; ал Карл Бекермен, S. J., Екінші Ватикан соборының "Христос шіркеуі Римдік католик шіркеуінде тұрады" деген сөзінің мағынасын талқылады.

Құрметтер

1994 жылы Салливан Америка католик теологиялық қоғамының ең жоғары наградасы – Джон Кортни Мюррей сыйлығын, әсіресе шіркеутану саласындағы жетістіктері үшін алды. 2012 жылдың 19 мамырында Санта-Клара университетінің иезуит теология мектебі Салливанға құрметті дивин дипломдық дәрежесін берді, оның оңай түсінілетін жазуы, харизматикалық және экуменикалық қозғалыстарға қосқан үлесі, Екінші Ватикан соборының тұрақты қорғанысы, ғылым мен иманға берілген өмірінің үлгілігі, сондай-ақ барлық студенттер мен ізденушілерге көрсеткен жомарттығы мен қолжетімділігі үшін марапаттады.