Кіріспе

Балалар өнері – балалар салған суреттер, бояулар немесе басқа да көркем туындылар. Бұл терминді Франц Чижек 1890 жылдары қалыптастырған. Әр баланың өнері оның өзіне деген санасының деңгейі мен ортамен байланысын көрсетеді.

Тарих

Ж. Ж. Руссо (1712–78), Ж. Х. Песталоцци (1746–1827), Джон Раскин (1819–1900) және Герберт Спенсер (1820–1903) балалар үшін өнердің маңыздылығын түсінуге негіз салды. Балаларға арналған көркем білім беру мәселелері 1884 жылы Лондонда Денсаулық көрмесінде өткен Халықаралық конференцияда талқыланды. Талқылау аясын 1852 жылдан бері Ұлыбританияда балалар мен жастарды кәсіби даярлауға бағытталған дизайн мектептерінің кеңінен таралуы қалыптастырды. Конференцияға қатысушылардың кейбіреулері балалардың көркемдік дағдыларын дамыту үшін шығармашылықтың, қиялдың және ерекше әдістемелердің маңыздылығын атап өтті. Эбенезер Кук (1837–1913) «Егер бала өз бейіміне еріп, жануарларды өзінің стильінде, қимыл-қозғалыста суреттесе, оларды қайталап, контурларын сызып, бояса, онда ол бірнеше тарихи мектептердің архаикалық кезеңімен салыстыруға болатын сурет жасайды» деп көрсетті. Конференция материалдары, Е. Кук редакторы болған, 1885–86 жылдарғы «Білім беру журналында», Білім ғылымын дамыту қоғамы басылымында жарияланды. Роберт Аблетт (1848–1945) 1890 жылы Лондонда балалар суреттерінің алғашқы еуропалық көрмесін ұйымдастырды. Алғашқы 1250 балалар суреті мен мүсінінен тұратын жинақты итальяндық өнер тарихшысы Корадо Риччи (1858–1934) жинақтады. Франц Чижек балалар суретін «таза, ересектердің ықпалына ұшырамаған құнды және керемет құжат» деп бағалады. Балалардың шебер емес көрнекі өрнегінің эстетикалық сапасын ашу модернизмнің эстетикасымен және Чижек жағдайында Вена сецессиясымен байланысты. 1897 жылы Чижек ересектердің кәсіби талаптарымен шектелмеген балалардың шығармашылығын қолдайтын демалыс күндері жұмыс істейтін «Жасөспірімдер өнер класын» ашты. Бұл бастаманы оның Сецессиядағы достары қолдады, ал дәстүрлі өнер мұғалімдері қарсы болды. Классқа 2-ден 14 жасқа дейінгі оқушылар аптасына екі сағат бойы тегін, іріктеусіз қабылданатын. Чижек өзінің «оқытушы емес, суретші ретінде» жұмыс істейтінін және іс жүзінде «оқытпай, үйренгенін» мәлімдеді. Бұл жұмыс даму кезеңдері теориясын таратуға ықпал етті. Психологтардың балалар өнеріне деген қызығушылығы Георг Кершенштейнердің («Die Entwickelung der Zeichnerischen Begabung», 1905, шамамен 100 000 суретті талдау негізінде), Жорж Анри Луке («Les Dessins D’un Enfant», 1912, автордың 3-тен 8 жасқа дейінгі қызының 1500 суреті қолданылған), Жорж Рума («Le Langage Graphique de l’Enfant», Париж, 1913), Карл Бюлер (1918 ж. және одан кейін), Флоренс Гуденоф, Хельга Энг, Роберт Коулз еңбектерінде көрінді. Д. Д. Келлинің пікірінше, Пиажедің танымдық психология теориясының басымдығы балалар өнерін психологиялық зерттеулерді көбінесе ығыстырды, олар тек 20 ғасырдың соңында ғана қайта жанданды.

Жазу

Бір жасқа толғаннан бастап балалар қарындашты ұстауға қабілетті болады. Бастапқыда олар сызықтар салады. Ең кішкентай балалар сол және оң жаққа қарай қозғалыстармен сызады, кейін жоғары, төмен және дөңгелек қозғалыстар қосылады. Бала сызықты немесе түстерді пайда болуын көруден үлкен ләззат алатын секілді. Бірақ көбінесе балалар қағаздың жиектеріне мән бермейді және сызықтар қағаздың шегінен шығып кетеді. Балалар денеге бояу салуға да қызығушылық танытады және мүмкіндік болса, қолдарына сурет салады немесе беттерін бояйды. Кейін, шамамен екі жасқа келгенде, бақыланатын сызу басталады. Балалар қарапайым пішіндердің үлгілерін жасайды: шеңберлер, кресттер және жұлдыз тәрізді суреттер. Олар сондай-ақ заттарды реттеуге қызығады және түсті қағаздан қарапайым коллаждар жасауға немесе тастарды белгілі бір үлгімен орналастыруға болады. Балалар бақыланатын сызбаларды меңгергеннен кейін, олар өз сызбаларына ат қоя бастайды.

Символикадан бұрын

Шамамен үш жасынан бастап бала шеңберлер мен сызықтарды біріктіріп, қарапайым пішіндер жасай бастайды. Бастапқыда адамдар денесіз, ал мүшелері тікелей бас тұсынан шығатын болып салынады. Көбінесе көздері ірі етіп, беттің көп бөлігін алып жататындай суреттеледі, ал қолдары мен аяқтары көрсетілмейді. Осы кезеңде баланың көмегінсіз суретте бейнеленген нәрсені анықтау қиын болуы мүмкін. Кейінірек осы кезеңдегі суреттерде пішіндер кеңістікте еркін қалқып тұрған және баланың олардың маңыздылығына қатысты көзқарасын көрсететіндей өлшемде бейнеленеді. Көптеген балалар осы жаста шынайы сурет салуға тырыспайды.

Символизм

Баланың дамуының осы кезеңінде олар бейнелер сөздігін қалыптастырады. Сондықтан бала мысықты сурет салғанда, ол әрқашан бірдей негізгі суретті, мүмкін сәл өзгертілгенін салады (мысалы, бір мысықтың жолақтары болса, екіншісінде нүктелері болады). Сурет салудың бұл кезеңі шамамен бес жастан басталады. Негізгі пішіндер символдар немесе схемалар деп аталады. Әр бала өзінің жеке символдар жиынтығын жасайды, олар байқауға емес, суреттеліп жатқан нәрсені қалай түсінеді, соған негізделеді. Сондықтан әр баланың символдары сол балаға тән болады. Осы жасқа келгенде көптеген балалар дұрыс анықталған басы, денесі және пропорционалды аяқ-қолдары бар "адам" символын қалыптастырады. Бұл кезеңге дейін бала салған заттар кеңістікте еріксіз қалқып тұрғандай көрінеді, бірақ шамамен бес-алты жасқа келгенде бала кеңістігін ұйымдастыру үшін негізгі сызықты енгізеді. Бұл негіз көбінесе қағаздың төменгі жағындағы жасыл сызық (шыбық) болады. Суреттегі тұлғалар осы сызықта тұрады. Сәл үлкен балалар фондық объектілер үшін қосымша негізгі сызықтар мен күн мен бұлттарды көрсету үшін көкжиек сызығын да қоса алады. Осы кезеңде мәдени әсердің маңызы артады. Балалар тек өмірден ғана емес, айналасындағы суреттерді де көшіріп салады. Олар мультфильмдердің көшірмелерін салуы мүмкін. Балалар суреттегі оқиганы айту мүмкіндіктерін де жақсырақ түсінеді. Кеңістікті реалистік бейнелеудің алғашқы түсінігі, мысалы, перспективаны қолдану көбінесе көшіру арқылы пайда болады.

Реализм

Балалар өскен сайын олардың қолданатын белгілері шектеле бастайды. Олар адам туралы қалыптасқан түсініктерінің жеткілікті түрде икемді емес екенін, және шындыққа сай келмейтінін сезінеді. Тоғыз немесе он жасқа келген кезде басталатын осы кезеңде, бала суреттің бейнеленген нысанға қаншалықты ұқсас екеніне көбірек мән береді. Бұл кейбір балалар үшін көңіл көншітпейтін уақыт болуы мүмкін, себебі олардың күш-жігері мен білімі арасындағы қашықтық артады. Кейбір балалар сурет салудан толығымен бас тартады. Дегенмен, басқалары шеберлікке жетеді, және осы кезеңде формалды көркем білім беру балаға ең көп пайдасын тигізеді. Негізгі деңгей төмендетіліп, бала кеңістікті дұрыс ұйымдастыру үшін перспектива сияқты қағидаларды қолдануға үйренеді. Оқиға айту да қалыптасады, балалар комикстер сияқты формалды тәсілдерді қолдана бастайды.

Емдеу

Көркемдік терапия балалардың эмоцияларын дамыту және олармен байланыс орнатудың тиімді жолы болуы мүмкін. Аутизм спектріндегі кейбір балалар сурет салу арқылы әдетте айтуға қиналатын сезімдерін жеткізе алатынын анықтаған. Сонымен қатар, соғыс сияқты қорқынышты жағдайларға тап болған балалар бастарынан өткен оқиғалар туралы тікелей әңгімелеуде қиындықтарға кезігуі мүмкін. Мұндай жағдайларда өнер балаларға өз сезімдерін қабылдауға көмектеседі.

Сын

1980 жылдары Сан-Францискода балалар суреттерінің көрмесін тамашалағаннан кейін, педагог Джон Холт: "Ересектерге қатысты көзқарас, балалар өнері деп аталатын нәрсенің көп бөлігінің ересектердің ойлап табуы екенін түсіндіруге көмектесуі мүмкін" деді.

Сенімділік

Балалар суреттерінің олардың өмірлік тәжірибесінің куәсі ретінде сенімділігі кәсіби талқылау нысаны болып табылады. Соңғы жылдары әлемдік соттар балалардың суреттерін сотқа дәлел ретінде ұсынуға көбірек бейімделген. 2004 жылы Халықаралық қылмыстық сот Дарфур соғысы кезінде адамзатқа қарсы қылмыстарды терген кезде шамамен 500 баланың суреттерін дәлел ретінде қабылдады.

Балалар өнері тарихи дәлел ретінде

Балалар өнері тарихшылар үшін де құнды дереккөз болып табылады, олар өткендегі балалардың өмірін түсінуге тырысады. Кейбір жағдайларда балалардың өнері олардың өмірлік тәжірибесі туралы түсінік бере алады. 1945 жылы Швейцария Қызыл Кресі Аушвицтен босатылған балаларды сурет салуға ынталандырды. Тарихшы Николас Старгардт осы суреттердің бір бөлігін еврей балаларының концлагерьдегі өмірін көрсету үшін пайдаланды. Тарихшы Джек Ходжсон балалар өнерінің әрқашан "түсіндіру қажеттілігіне" байланысты екіұшты болып келетінін айтады, және бұл көбінесе нақты мәтіндік егжей-тегжейлі мәліметтерге сүйенетін логоцентрикалық саланы ұнатуға келмейді. Дегенмен, Ходжсон оларды "зор коммуникациялық мүмкіндіктері" үшін қолдануға шақырады, әсіресе "өлшеуге келмейтін сезімдер мен эмоцияларға" қатысты.