Кіріспе

Тарих суреті – сурет салудағы жанр, ол сурет салудың белгілі бір көркемдік стиліне немесе нақты кезеңіне емес, оның тақырыбына байланысты анықталады. Тарих суреттері баяндама сүйірлемесіндегі бір сәтті бейнелейді, көбінесе (бірақ тек қана емес) грек және рим мифологиясы мен Киелі кітаптардағы оқиғаларды, портрет, натюрморт және пейзаж суреттеріндегідей нақты, өзгермейтін тақырыптарға қарамастан көрсетеді. Бұл термин латын тіліндегі historia және француз тіліндегі histoire сөздерінің кең мағынасынан туындаған, яғни «оқиға» немесе «баян» дегенді білдіреді және негізінен «оқиғалы сурет салу» дегенді білдіреді. Көптеген тарих суреттері тарихтан емес, әсіресе 1850 жылға дейінгі оқиғалардан бейнеленбеген. Қазіргі ағылшын тілінде «тарихи сурет» кейде тарихтан алынған көріністерді суреттеу үшін қолданылады, әсіресе 19 ғасыр өнері үшін, діни, мифологиялық және аллегориялық тақырыптарды қоспағанда, олар «тарих суреті» терминіне кіреді және 19 ғасырға дейін тарих суреттері үшін ең көп таралған тақырыптар болды. Тарих суреттерінде көбінесе көптеген тұлғалар болады, тіпті көптеген, және әдетте оқиғаның бір сәтін көрсетеді. Бұл жанрға діни оқиғалардағы сәттердің бейнеленуі, ең алдымен Мәсіхтің өмірі, Таяу Шығыс мәдениеті, сондай-ақ мифологиядан алынған оқиғалар мен аллегориялық көріністер кіреді. Бұл топтар ұзақ уақыт бойы ең көп суреттелген; Микеланджелоның Сикстин капелласының төбесіндегі жұмыстары, сондай-ақ 19 ғасырға дейінгі көптеген ірі суреттер тарих суреттері болып табылады. Бұл термин Ренессанс кезеңі мен 19 ғасырдың соңында жасалған мақта немесе фрескадағы майлы суреттерді қамтиды, содан кейін бұл термин әлі де негізгі анықтамаға сай келетін көптеген жұмыстар үшін қолданылмайды. Тарих суреті мен тарихи сурет терминдері бір-бірімен алмастырылып қолданылуы мүмкін, әсіресе 20 ғасырға дейін. Егер айырма жасалса, «тарихи сурет» – бұл нақты эпизодтар немесе жалпыланған көріністер болсын, зайырлы тарихтан алынған көріністерді суреттеу. 19 ғасырда тарихи сурет осы мағынада жеке жанрға айналды. «Тарихи бояу материалдары» сияқты тіркестерде «тарихи» дегеніміз 1900 жылға дейін немесе одан бұрынғы уақытта қолданылған дегенді білдіреді.

Престиж

Тарих суреттері дәстүрлі түрде батыс суреттерінің ең жоғары түрі ретінде қарастырылды, жанрлар иерархиясында ең беделді орынды иеленді және әдебиеттегі эпосқа тең деп саналды. 1436 жылы Леон Баттиста Альберти өзінің "De Pictura" еңбегінде көп фигуралы тарих сурет салудың өнердің ең асыл түрі, ең қиын түрі екенін, ол басқалардың барлығын меңгеруді талап ететінін, себебі бұл тарихтың визуальды түрі және көрерменді қозғаудың ең үлкен мүмкіндігіне ие екенін айтты. Ол фигуралар арасындағы өзара әрекеттестікті әрекеттер мен мінез-қалпы арқылы бейнелеуге ерекше мән берді. Бұл көзқарас 19-ғасырға дейін басым болды, содан кейін көркемдік қозғалыстар академиялық өнердің орнықты институттарына қарсы күресті, олар осы көзқараста берік қалды. Сонымен қатар, 18-ғасырдың соңынан бастап, бұрынғыда көбінесе майдан-дала сахналарымен және ресми капитуляция сахналарымен шектелген, жақындағы немесе қазіргі заманғы тарихтың драмалық сәттерін тарих суреттері түрінде бейнелеуге қызығушылық артты. Ежелгі тарихтан алынған көріністер ерте Ренессанс кезеңінде танымал болды, ал барокко мен рококо дәуірлерінде қайтадан кең таралды, неоклассицизмнің өркендеуімен одан да көп болды. Кейбір 19 немесе 20 ғасырлардағы контексттерде бұл термин діни әңгімелер, әдебиет немесе мифология емес, секулярлық тарихтан алынған суреттерге қатысты болуы мүмкін.

Даму

Бұл термин әдетте өнер тарихында ортағасырлық сурет салу туралы сөз болғанда қолданылмайды, бірақ батыс дәстүрі үлкен құрбандық алтарьларында, фреска циклдерінде және басқа да жұмыстарда, сондай-ақ жарықтандырылған қолжазбалардағы миниатюраларда дамыды. Бұл итальяндық Ренессанс кезеңіндегі суретте алдыңғы қатарға шығады, онда көптеген амбициялық жұмыстар жасалды, олардың көпшілігі әлі де діни сипатта болғанмен, бірнешеуі, әсіресе Флоренцияда, дерлік заманауи тарихи көріністерді бейнеледі. Мысалы, Паоло Уччеллоның «Сан-Романо шайқасы» атты үш үлкен полотносы, Микеланджелоның аяқталмаған «Каскина шайқасы» және Леонардо да Винчидің «Анджари шайқасы» (екеуі де аяқталмады). Ежелгі тарих пен мифологиядан алынған көріністер де танымал болды. Альберти және одан кейінгі ғасырдағы Джорджо Вазари сияқты жазушылар, «Суретшілердің өмірінде» ең жақсы суретшілерді, ең алдымен, тарихи суреттердің үлкен туындыларын жасаулары бойынша бағалауда қоғамдық және көркемдік пікірді ұстанды (бірақ «Сурет туралы» еңбекте сипатталған жалғыз заманауи (классикалықтан кейінгі) жұмыс – Джоттоның мозаикадағы үлкен «Навичелласы» ғана). Суретшілер ғасырлар бойы осындай жұмыстар арқылы өздерінің беделін арттыруға тырысып, көбінесе өздерінің талантына сәйкес келетін жанрларды елемеді. Көптеген жазушылар «поэтикалық сурет» (поэзия) сияқты терминдерді артық көретіндіктен, бұл терминге қарсы пікірлер болды, немесе «нағыз» тарихи оқиғаларды, соның ішінде библиялық және діни көріністерді қамтитын «история» мен, жалған мифтерді, аллегорияны және көркем әдебиеттен алынған көріністерді қамтитын «фабула» арасындағы айырмашылықты көрсетуге тырысты, оларды нағыз деп санауға болмады. Рафаэльдің үлкен туындылары, Микеланджелоның туындыларымен бірге, көп уақыт бойы жанрдың ең жақсы үлгілері ретінде қарастырылды. Ватикан сарайындағы Рафаэль бөлмелерінде аллегориялар мен тарихи көріністер араластырылған, ал Рафаэльдің эскиздері Ізгі хабарлардан көріністерді көрсетеді, барлығы Ұлы Ренессанстан бастап тарих суреттерімен байланысты және жиі күтілетін Ұлы Манерде орындалған. Кейінгі Ренессанс пен Барокко кезеңінде нақты тарихты бейнелеу панорамалық шайқас көріністеріне айналды, жеңімпаз монарх немесе генерал өзінің сүйемелдемесімен бірге ат үстінде бейнеленді, немесе рәсімдердің ресми көріністері салынды, дегенмен кейбір суретшілер осындай үмітсіз материалдан шедевр жасауға қол жеткізді, мысалы, Веласкес «Бреданың берілуі» картинасында істегендей. Жанрлар иерархиясының ықпалды тұжырымдамасы, жоғарғы жақтағы тарих суретін растайтын, 1667 жылы француз классицизмінің тарихшысы, сәулетшісі және теоретиктері Андре Фелибиен жасады. Ол 18 ғасырдағы теорияның классикалық мәлімдемесі болды: «Celui qui fait parfaitement des paysages est au dessus d'un autre qui ne fait que des fruits, des fleurs ou des coquilles. Тірі жануарларды суретке түсіруші - өлі және қозғалмайтын заттарды ғана бейнелейтіндерден гөрі жоғары бағаланады. Адамның бейнесі - жер бетіндегі Құдайдың ең кемелді туындысы болғандықтан, адам суреттерін суретке түсіру арқылы Құдайға еліктеуші - басқа суретшілерге қарағанда әлдеқайда жоғары. Бұл үшін бір ғана тұлғадан бірнеше жиынтықты бейнелеуге өту керек; тарих пен аңызды қарастыру керек; тарихшылар сияқты үлкен оқиғаларды немесе ақындар сияқты көңілді тақырыптарды бейнелеу керек; және одан да жоғары көтеріліп, аллегорикалық композициялар арқылы, аңыздың тұмсығы астында ұлы адамдардың ізгіліктерін және ең маңызды құпияларды жасыруға білу керек». 18 ғасырдың аяғында діни және мифологиялық суреттер құлдыраған кезде, тарихтан, соның ішінде қазіргі заманғы тарихтан суреттерге сұраныс артты. Бұл, ішінара, амбициялық картиналардың көрермендерінің өзгеруіне байланысты болды, олар қазір сарайлар мен қоғамдық ғимараттардың иелері мен қонақтарын таң қалдыру арқылы емес, қоғамдық көрмелерде өздерінің беделін арттырды. Классикалық тарих танымал болды, бірақ ұлттық тарихтан алынған көріністер көбінесе жақсы қабылданады. 1760 жылдан бастап Ұлыбритания суретшілер қоғамы, Лондондағы тұрақты көрмелерді ұйымдастырған алғашқы ұйым, жыл сайын британ тарихынан алынған суреттерге екі жомарт жүлде берді. Қазіргі заманғы киімнің бейімсіздігі қапалы мәселе ретінде қарастырылды. 1770 жылы Бенджамин Уэст генерал Волфтың өлімін қазіргі заманғы киімде салуды ұсынғанда, көптеген адамдар оған классикалық костюмді пайдалануды талап етті. Ол бұл ескертулерді елемеді және көріністі қазіргі заманғы киімде көрсетті. Георг III бұл жұмысты сатып алудан бас тартса да, Уэст өз сыншыларының қарсылығын жеңіп, осындай суреттерде одан да дәл тарихи стильді енгізуге қол жеткізді. Басқа суретшілер оқиғаның орын алған уақытына қарамастан, көріністерді классикалық киімде бейнеледі және ұзақ уақыт бойы, әсіресе Франция революциясы кезінде, тарих суреті көбінесе қаһармандық еркек денесінің бейнелеуіне бағытталды. Наполеонның ерліктерін мақтан тұтатын француз суретшілерінің үлкен өндірісі, Гоя және Дж. М. У. Тернер сияқты антинаполеондық одақтың жеңістері мен жеңілістерін көрсететін жұмыстармен теңестірілді. Теодор Жериконың «Медуза баржасы» (1818–1819) сенсация тудырды, 19 ғасыр үшін тарих суретін жаңартқандай болды және теңіздегі әйгілі және даулы апаттың құрбаны болғандары үшін ғана танымал анонимді тұлғаларды көрсетті. Құдайға шүкір, картина бейнелейтін уақытқа дейін олардың киімдері классикалық маталарға айналды. Сонымен қатар, дәстүрлі діни тарих суреттеріне деген сұраныс көбінесе толығымен жойылды. 19 ғасырдың ортасында тарихи стильдер мен/немесе суретшілерді формалды түрде еліктеуді білдіретін «тарихшылдық» деп аталатын стиль пайда болды. 19 ғасырдың тағы бір дамуы – тарихи тақырыптарды, көбінесе үлкен масштабта, жанрлық суреттердің құндылықтарымен, күнделікті өмір көріністерін және анекдоттармен бейнелеу болды. Ұлы оқиғалардың маңызды бейнелеулеріне, ұлы адамдардың өміріндегі жеке оқиғалардың немесе тарихи оқиғаларға қатысқан белгісіз тұлғаларға бағытталған көріністер қосылды, мысалы, трубадур стилінде. Сонымен қатар, моральдық, саяси немесе сатиралық мазмұны бар күнделікті өмір көріністері, суреттегі тұлғалардың экспрессивті өзара әрекеттесуінің негізгі құралы болды, олар заманауи немесе тарихи ортада бейнеленген. 19 ғасырдың соңына қарай тарих суреті көбінесе авангардтық қозғалыстар, мысалы, импрессионистер (Эдуард Манеден басқа) және символисттер тарапынан нақты түрде қабылданбады, және бір жақындағы жазушының сөзімен айтқанда, «Модернизм көбінесе тарих суретін қабылдамауға негізделген. Барлық басқа жанрлар тарихи суреттен өзге, әлдебір формада модернизмнің «пантеонына» енуге қабілетті деп саналады».

Шарттар

Бастапқыда "тарихи картина" және "тарихи сурет" ағылшын тілінде бір-бірімен алмастырылып қолданылды, мысалы, сэр Джошуа Рейнольдс өзінің төртінші сөз сөйлегенде екеуін де "тарихи картина" деп атаған кезде, "ол шын мәнінде поэтикалық деп аталуы керек" деді, бұл француз тіліндегі peinture historique терминін көрсетеді, "тарихи картина" сөзінің бір эквиваленті. Бұл терминдер 19 ғасырда бөліне бастады, "тарихи сурет" тарихтың қалыпты мағынасындағы оқиғалардан алынған тақырыптармен шектелген "тарихи картинаның" кіші тобына айналды. 1853 жылы Джон Раскин тыңдаушыларына: "Қазіргі уақытта сіздер тарихи сурет салу дегеніңіздер қандай?" деп сұрады. "Қазіргі кезде бұл қиялдың күшімен өткен шақтардағы тарихи оқиғаларды бейнелеуге тырысуды білдіреді". Мысалы, Харольд Уэтидің Тицианның картиналарының үш томдық каталогы (Файдон, 1969–75) "Діни картиналар", "Портреттер" және "Мифологиялық және тарихи суреттер" деп бөлінген, бірақ I және III томдары "Тарихи картиналар" терминінде қамтылған нәрсені қамтиды. Бұл айырмашылық пайдалы, бірақ ол әрқашан сақталмайды, ал терминдер әлі де жиі шатастырады. Тарихты бейнелеуде "тарихи тақырып" деген сөзді пайдалануға көбірек бейім, "тарихи сурет" сөзінен аулақ жүреді, бірақ бұл тіркес қазіргі зерттеулерде қолданылса, әдетте тарихтан алынған тақырыптарды суреттеуді білдіреді. "Тарихи сурет" де қолданылуы мүмкін, әсіресе консервациялық зерттеулерде сурет салу техникаларын талқылау кезінде, қазіргі заманғы немесе жақындағы сурет салуға қарамастан, "ескі" деген мағынада. 19 ғасырдағы британдық өнер туралы жазуда "тақырыптық сурет" немесе "анекдоттық" сурет термині Уильям Хогартқа дейінгі даму жолындағы, белгісіз кейіпкерлермен айтылған оқиғадағы маңызды сәттерді бір көріністе бейнелеу үшін жиі қолданылды, мысалы Уильям Холман Ханттың 1853 жылғы "Оянған ар-ождан" картинасы немесе Огастус Эггтың "Өткен және қазіргі" картиналар жинағы, Хогарттың "Үйлену әдеті" сияқты жинақтарын жаңарту.

19 ғасыр

Тарихты сурет салу 18-ші ғасырда әртүрлі ұлттық академияларда академиялық сурет салудың басым түрі болды, ал 19-шы ғасырдың көп бөлігінде тарихи тақырыптар басымдыққа ие болды. Революциялық және Наполеон дәуірлерінде Антуан Жан, Барон Гро, Жак Луи Давид, Карл Верне сияқты суретшілердің қазіргі заманғы тарихты ашық түрде үгіт-насихаттық мақсатта бейнелеуіне француз мемлекеті қолдау көрсетті. Бірақ Наполеонның 1815 жылы құлағаннан кейін француз үкіметтері ерлікке лайық деп есептелмеді, көптеген суретшілер тақырыптарды табу үшін өткенге бұрылды. Алайда, Ұлыбританияда Наполеон соғыстарының жеңістері көбінесе соғыс аяқталғаннан кейін бейнеленді. Тағы бір жол – үкіметке қарсылық білдіретін заманауи тақырыптарды таңдау болды. Үйде де, шетелде де, тарих суреттерінің соңғы ұлы буынының көптеген туындылары репрессияның немесе зорлық-зомбылықтың заманауи эпизодтарына наразылық білдірді: Гояның «1808 жылғы 3 мамыр» (1814), Теодор Жериконың «Медузаның сал» (1818–19), Эжен Делакруаның «Хиостағы қырғын» (1824) және «Халықты бастап бара жатқан Бостандық» (1830). Бұл суреттер ерлікпен байланысты болғанымен, қарапайым азаматтардың ерлікке толы азаптарын көрсетті. Жерико және Делакруа сияқты романтик суретшілер, сондай-ақ ағылшын Прэрафаэлиттер бауырластығы сияқты басқа да қозғалыстардың өкілдері тарих суреттемесін ең жоғары мақсаттарына жетуге мүмкіндік беретін идеал ретінде қарастыра берді. Польшадағы Ян Матейко, Ресейдегі Василий Суриков, Испаниядағы Хосе Морено Карбонеро және Франциядағы Пол Деларош сияқты суретшілер ірі тарихи туындылар жасауға маманданған. «Трубадур стилі» – ортағасырлық және Ренессанс кезеңдерінің көріністерін бейнелейтін ерте суреттерге қатысты француз термині, олар көбінесе драмалық емес, анекдоттық эпизодтарды бейнеледі. Ингрес, Ричард Паркс Бонингтон және Анри Фрадельл осындай туындылар жасады. Сэр Рой Стронг осындай туындыларды «Жұп-жұмбақ Романтизм» деп атайды, ал француз тілінде олар «peinture de genre historique» немесе «peinture anecdotique» («тарихи жанрлық сурет» немесе «анекдоттық сурет») деп аталды. Бібліядан алынған ірі топтық көріністерге жасалған шіркеу тапсырыстары азайды, ал тарих суреттері маңызды рөл атқара бастады. Әсіресе 19-шы ғасырдың басында көптеген тарих суреттері тарихи әдебиеттен алынған нақты эпизодтарды бейнеледі, олардың ішінде сэр Уолтер Скотттың романдары Францияда, Ұлыбританияда және басқа да Еуропа елдерінде ерекше танымал болды. Ғасырдың ортасына қарай ортағасырлық көріністерді бейнелегенде костюм, сәулет және декорация элементтерінің тарихына қатысты мұқият зерттеулер жүргізілуі қажет болды. Мысалы, Морено Карбонероның «Роже де Флордың Константинопольге кіруі» шедеврі үшін Париж мұражайлары мен кітапханаларында Византиялық сәулет, киім және әшекейлерді жан-жақты зерттеді. Суретшілерге, сондай-ақ қайта жаңғыртушы өнеркәсіптік дизайнерлерге үлгілер мен тәжірибе ұсыну Лондондағы Виктория және Альберт мұражайы сияқты мұражайлардың құрылуына ықпал етті. Хромолитография сияқты жаңа басу техникалары сапалы репродукцияларды салыстырмалы түрде арзан және кеңінен қолжетімді етіп, суретшілер мен баспагерлерге үлкен пайда әкелді, өйткені сату көлемі өте жоғары болды. Тарих суреттері ұлтшылдықпен тығыз байланысты болды, Польшадағы Матейко сияқты суретшілер ұлттық тарихтың басым баяндамасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Францияда «L'art Pompier» («Өрт сөндіруші өнері») ресми академиялық тарих суреттемесін сынайтын термин болды, ал соңғы кезеңде «Рим және мавр тарихынан алынған эпизодтарды бейнелейтін қатыгездік пен қорқынышқа толы көріністер салондық сенсацияға айналды. Көрме галереяларының қабырғаларында ең қатты дауыстаған суреттер көбінесе назар аударуға лайық болды». Шығыстық сурет салу – ұқсас экзотикалық киімдер мен әшекейлерді ұсынатын, сондай-ақ жыныстық қатынас пен зорлық-зомбылықты бейнелеуге мүмкіндік беретін балама жанр болды.