Кіріспе

Мәдениет тарихындағы түсіндіру әдісі – Мисси Эллиот EP. Иконология – Аби Варбург, Эрвин Панофский және олардың ізбасарлары қолданған мәдениет тарихы мен бейнелеу өнері тарихындағы түсіндіру әдісі. Ол бейнелеу өнеріндегі тақырыптар мен сюжеттердің мәдени, әлеуметтік және тарихи тұрғыдан негізін ашады. Панофский иконология мен иконографияны ажыратқанмен, бұл ерекшелік кеңінен қолданылмайды, "және оларға барлық иконографтар мен иконологтар қабылдаған анықтамалар ешқашан берілген емес". XXI ғасыр авторларының көпшілігі "иконология" терминін тұрақты түрде қолданбайды, оның орнына екі саланың да зерттелуін қамтитын иконографияны пайдаланады. Бұл терминді қолданушылар үшін иконология шашыраңқы талдау емес, синтезден туындайды және тарихи контекст пен суретшінің өнер туындылары жиынтығымен байланыстырып, символдық мағынаны оның беткі түрінен гөрі тереңірек қарастырады. Бұл, Панофский сипаттағандай, өнер туындыларының мазмұны мен мағынасын зерттеуге бағытталған тәсіл. Панофскийдің "иконологияны өнерді талдаудың негізгі құралы ретінде пайдалануы оған сыншыларды әкелді". Мысалы, 1946 жылы Ян Геррит Ван Гелдер "Панофскийдің иконологиясын сынға алды, өйткені ол өнер туындысының символдық мазмұнына тым көп мән беріп, оның формальды аспектілерін және форма мен мазмұнның бірлігі ретіндегі жұмысты ескермеді". Сонымен қатар, иконология Панофскийтің еңбектеріндегі теориялық догматизмді қабылдамайтын әлеуметтік тарихшылар тарапынан көбінесе оқшауланады.

Иконографиядан айырмашылығы

Ервин Панофский иконографияны «таныс әлемдегі белгілі принцип» деп анықтайды, ал иконология – «түсіндірмеге айналған иконография». Оның пікірінше, иконология бір тұлғаның ерекшелігімен өзгешеленген және бір туындыда шоғырланған ұлттың, дәуірдің, таптың, діни немесе философиялық көзқарастың негізгі қағидаларын ашуға тырысады. Роэлоф ван Стратеннің сөзіне қарағанда, иконология «суретшінің немесе тапсырыс берушінің белгілі бір орында және уақытта нақты бір тақырыпты неліктен таңдап, оны қалай бейнелегенін түсіндіруге мүмкіндік береді. Иконологиялық зерттеу суретші саналы түрде қолданбаған, бірақ бәрібір бар әлеуметтік-тарихи ықпалдар мен құндылықтарға ден қоюы керек. Көркем туынды, ең алдымен, өз заманының құжаты ретінде қарастырылады». Варбург өзінің алғашқы зерттеулерінде «иконография» терминін қолданды, ал 1908 жылы оны «иконология» деп аталатын өзінің ерекше визуалды түсіндіру әдісімен – «критикалық иконологиямен» алмастырды, ол әртүрлі мәдениеттер мен визуалды формалар арқылы мотивтерді іздеуге бағытталған. 1932 жылы Панофский маңызды мақала жариялады, онда визуалды түсіндірудің үш қадамдық әдісін ұсынды: (1) негізгі немесе табиғи мазмұн; (2) екінші немесе конвенциялық мазмұн, яғни иконография; (3) үшінші немесе ішкі мағына немесе мазмұн, яғни иконология. Иконография бейнелер, оқиғалар мен аллегориялар әлемін талдайды, әдеби көздерді білуді, типтер тарихын түсінуді және әртүрлі тарихи жағдайларда тақырыптар мен ұғымдарды заттар мен оқиғалар арқылы қалай білдіргенін қажет етеді, ал иконология «синтетикалық интуицияны» қолдану арқылы ішкі мағынаны немесе мазмұнды және символдық құндылықтар әлемін түсіндіреді. Түсіндіруші психология мен дүниетанымымен шартталған адам ақылының негізгі тенденцияларын біледі; ол мәдени симптомдар немесе символдар тарихын, немесе әртүрлі тарихи жағдайларда белгілі бір тақырыптар арқылы адам ақылының тенденцияларын қалай білдіргенін талдайды. Сонымен қатар, өнер туындысын белгілі бір өркениеттің немесе ондағы белгілі бір діни көзқарастың құжаты ретінде қарастырғанда, ол өнер туындысы басқа бір нәрсенің белгісіне айналады, ол әртүрлі белгілер арқылы өзін көрсетеді. Суретшінің ниетінен белгісіз немесе өзгеше болуы мүмкін осы символдық құндылықтарды түсіндіру – иконологияның мақсаты. Панофский «иконологияны тек түпнұсқаларды қарау мүмкін болмайтын және тек жасанды жарықпен жұмыс істеуге болатын жағдайда жасауға болады» деп атап көрсетті. Эрнст Гомбрихтің айтуынша, «иконологияның пайда болған ғылымы бейнелермен сондай-ақ тіл білімі сөздермен айналысқандай айналысуы керек». Алайда, Майкл Камиллдің пікірінше, «Панофскийдің иконология туралы түсінігі гуманитарлық ғылымдарда өте ықпалды болған және Ренессанс өнеріне қолданғанда тиімді болса да, ол бұрынғы және кейінгі кезеңдердің өнеріне қолданғанда әлі де қиындықтар тудырады».

Нюанстары

1952 жылы Крейтон Гилберт «иконология» сөзінің пайдалы мағынасына қатысты тағы бір ұсыныс қосты. Оның пікірінше, иконология – өнер туындысын зерттеудің өзі емес, оның нәтижесі. Австриялық өнер тарихшысы Ханс Зедльмайр «sachliche» және «methodische» иконологиясын ажыратты. «Sachliche» иконология «жеке суреттің немесе көркем кешеннің (шіркеу, сарай, ескерткіш) жалпы мағынасын, олардағы идеяларға сілтеме жасап түсіндіруді» қарастырады. Ал «әдістемелік» иконология – «бейнелеудегі өзгерістер мен дамуды есепке алатын интегралды иконография». «Иконология: Суреттер, мәтін, идеология» (1986) еңбегінде В. Дж. Т. Митчелл иконологияның – бейнелеу өнерін сипаттау мен түсіндіруге қатысты «суреттер туралы не айту керектігін» зерттеу екенін, сондай-ақ «суреттер не айтады» – олардың өздері үшін сөйлеуге тырысатын тәсілдерін зерттеу екенін жазады. Ол «лингвистикалық емес символ жүйелерінің» рөлін атап, постлингвистикалық, постсемиотикалық «иконалық бұрылыс» жасауға шақырады. Материалдық (суреттік немесе көркем) бейнелердің арасындағы айырмашылықты көрсетудің орнына, «оның назары материалдық және ақыл-ой бейнелері арасындағы диалектикалық қатынасқа аударылады». Деннис Бартело мен Роберт Мортонның айтуынша, «иконология» термині «барлық тілдік процестердегі байланыстарды көруге ұмтылған қозғалысты» сипаттау үшін, сондай-ақ «білімді толық түсіну үшін қолданылатын көп деңгейлі және көп формалы мағынаны жеткізу» идеясын сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін. «Дәстүрлі мағынада сауатты болу және бейнелік сауаттылық – жақсы білімді адамның нағыз белгісі». Бірнеше жылдан бері бейнелер теориясында иконологияға жаңа көзқарастар қалыптасып келеді. Мысалы, француз философы және кино теоретигі Жан Мишель Дюрафур «эконология» деп атаған, суреттерді өмір формалары ретінде қарастыратын биологиялық тәсіл, иконология, экология және табиғат ғылымдарын байланыстыратын тәсіл. Эконологиялық режимде бейне (eikon) өзін-өзі түрлендіреді, яғни ол өзін-өзі басқалармен бейнелейді және олармен өзінің бейнелі ортасын (oikos) бейнелейді. Иконология, әсіресе Варбург иконологиясы, Киндзи Иманишидің жазбаларынан, сондай-ақ Арне Несс сияқты ғалымдардың еңбектерінен алынған тұжырымдармен біріктіріледі. Иманиши үшін тірі жандар – субъектілер. Немесе, дәл айтқанда, қоршаған орта мен тірі организм – біртұтас. Оның негізгі салдарының бірі – «түрлілік», тірі жеке тұлға «өз өмірін өзі түрлендіреді» («Эволюциядағы еркіндік»). Суреттерге келетін болсақ: «Егер тірі организмдер өзін-өзі анықтайтын болса, суреттер өзін-өзі бейнелейді. Бұл тавтология емес. Суреттер олардың кейбір бейнелік мүмкіндіктерін жаңартады. Олар өткен, қазіргі және болашақ (бұл тек адамның жіктелуі) бейнелердің ортасында өмір сүреді, олармен қарым-қатынаста болады. Олар өздерін бейнелейтін бейнелі ортада өзін-өзі бейнелейді, және осы орта оларды олар етеді. Немесе, нақтырақ айтқанда, суреттер белсенді рөл атқаратындықтан: суреттер өздерінің бейнелік ортасын бейнелейді».

Иконология бойынша оқу

Иконология зерттеулері – Эрвин Панофскийдің 1939 жылы алғаш жарық көрген, Ренессанс өнеріндегі гуманистік тақырыптарға арналған кітабының атауы. Бұл сонымен қатар 2014 жылы Барбара Баерт редакторлығымен құрылған, Бельгияның Лёвен қаласындағы Peeters халықаралық академиялық баспасынан шығарылатын, философия, өнер тарихы, теология және мәдени антропология салаларында адамзат тарихы бойындағы визуалды құралдардың терең мағынасын зерттейтін, рецензияланған кітаптар сериясының атауы.