Кіріспе

Британ империясының колониялық әкімшісі сэр Доминик Дейли (11 тамыз 1798 – 19 ақпан 1868) – 19 ғасырда Британдық Солтүстік Америкада, Тобагода және Оңтүстік Австралияда лауазымдар атқарған британдық колониялық мемлекеттік қызметкер және әкімші. Жоғары байланыстары бар отбасында Ирландияда дүниеге келген ол 1822 жылы Төменгі Канаданың вице-губернаторының жеке хатшысы болып тағайындалды. Кейіннен ол Төменгі Канаданың провинциялық хатшысы, Төменгі Канада көтерілісінен кейін Төменгі Канаданы басқарған Арнайы кеңестің мүшесі, сондай-ақ Канада провинциясының заң шығарушы жиналысының мүшесі және провинциялық хатшысы болды. 1843 жылы ол қысқа мерзімге Канада провинциясының Атқару кеңесінің жалғыз мүшесі болды. Одан кейін ол генерал-губернатор сэр Чарльз Меткалфқа кеңес беретін үш адамнан тұратын кеңестің құрамына кірді. Оның лауазымында қалу шешімі жиналыстың реформашыл мүшелерін ашуландырып, оны бір реформашыл мүшемен жекпе-жекке шақырды. 1848 жылы Луи Ипполит Лафонтен мен Роберт Болдуин басшылығымен реформашылар билікке оралғанда ол қызметтен босатылды. 1848 жылы Канададағы лауазымынан айырылғаннан кейін Дейли Англиядағы Нью-Форест және Уолтем-Форестқа қатысты корольдік комиссияда жұмыс істеді. Содан кейін ол 1851 жылдан 1852 жылға дейін Тобагоның губернаторы, ал 1854 жылдан 1859 жылға дейін Принц-Эдуард аралының губернаторы болып тағайындалды. 1862 жылы ол Оңтүстік Австралияның губернаторы болып тағайындалды және 1868 жылдың 19 ақпанында Аделаидада қайтыс болғанға дейін осы лауазымды атқарды. Дейли қоғамдық істерге бейімділігімен, жұмыстағы еңбегімен, жеке сүйкімділігімен және әдептілігімен ерекшеленді. Канадада ол жиырма бес жыл бойы түрлі әкімшілік лауазымдарды атқарғаны үшін "мәңгілік хатшы" деген лақап атқа ие болды.

Жас шағы мен отбасы

Дейли 1798 жылы Ирландияның Галвей графтығындағы Ардфриде Доминик Дейли аға мен Джоанна Харриет Блейктің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның анасы Джозеф Блейктің, 1-ші Уолскурт баронының қарындасы болды, ал бұрын Берк барондарының әулетінен шыққан Глинскінің Ричард Беркіне үйленген еді. Оның алғашқы некесінен Джон Берк және Джозеф Берк есімді екі ұлы болды. Дейлидің екеу де ағалары кезек-кезек барондық атақты мұраға алды. Далилер католик дінін ұстанды, ал Доминик Бирмингемдегі Оскотттағы Сент-Мэри колледжінде білім алды. Төменгі Канадада болғанда, Дейли Төменгі Канадада қызмет ететін Барроумоунт, Горесбридж, Килкенни графтығы, Ирландияның полковнигі Ральф Гордың екінші қызы Каролина Мария Горға үйленді. Олардың ұлдарының бірі Малахи Боуес Дейли Нова-Шотландияда заңгер болды. Ол федералды саясатқа қатысып, сэр Джон А. Макдональдтың министрлер кабинетінде министрлік қызмет атқарды, содан кейін Нова-Шотландияның вице-губернаторы болып тағайындалды.

Төменгі Канада (1823 1841)

Мектепті бітіргеннен кейін Дэли Парижде банктік істермен айналысатын туысының жанында біраз уақыт болды, бірақ Ирландияға қайтып келді. Кейін ол Төменгі Канаданың вице-губернаторы сэр Фрэнсис Натаниел Бертонның жеке хатшысы болып жұмыс істеді, ол саяси байланыстары бар ирландтық отбасынан шыққан еді. 1823 жылы Дэли Бертонмен бірге Төменгі Канадаға келді. Дэли жақсы жұмыс істеді және Бертонның құрметіне ие болды, сондықтан Бертон 1827 жылы оны Төменгі Канаданың провинциялық хатшысы етіп тағайындады, тіпті сол кезде Бертон Төменгі Канададан белгісіз мерзімге кетіп қалған болатын. Алайда, Дэли лауазымның жалақысын, жылына 500 фунт стерлингті, бұрынғы лауазымдағы Томас Амиотқа Англияға жіберуге міндетті болды. Бірақ Дэли осы лауазымға байланысты үлкен табысқа ие болды. Бұл келісім құпия сақталды, заң шығарушы жиналыстың сайланған мүшелері ақшаның әлі де бұрынғы провинциялық хатшыға беріліп жатқанын білмеуі үшін. Дэли 1837-1838 жылғы Төменгі Канада көтерілісі кезінде және одан кейін де провинциялық хатшы лауазымында қалды. Британ үкіметі Лорд Дурхэмді бүкіл Британдық Солтүстік Американың генерал-губернаторы етіп тағайындады, оған Төменгі Канададағы көтерілістің себептерін және сол жылы Жоғарғы Канададағы көтерілісті зерттеу міндеті жүктелді. Дурхэм келген кезде, Дэли Төменгі Канададағы бірнеше мемлекеттік қызметкерлердің бірі болды, оны Лорд Дурхэм 1838 жылдың маусым айында Төменгі Канаданың Атқару кеңесіне тағайындады. Төменгі Канада үкіметінде провинциялық хатшы лауазымы партиялық емес мемлекеттік қызмет лауазымы ретінде қарастырылды. Алайда, Канада провинциясының жаңа үкіметінде лорд Сиденхэм провинциялық хатшының Заң шығару жиналысы мен Атқару кеңесінің мүшесі болуы керек деп есептеді. 1841 жылғы жалпы сайлауда Сиденхэм Дейлиді Канаданың шығысындағы (бұрынғы Төменгі Канада) Мегантик округінен сайлауға қатысуға көндірді. Дейли одақты қолдаушы ретінде қарсылықсыз сайланды, ал Сиденхэм оны Канада шығысының провинциялық хатшысы және Канада провинциясының Атқару кеңесінің мүшесі етіп тағайындады. Одақтың алғашқы екі жылында жиналыс пен Атқару кеңесіндегі әртүрлі топтар Дейлиді жақсы әріптес деп санады. Бірінші сессияда ол одаққа қолдау көрсетті, содан кейін губернатордың тұрақты қолдаушысы болды. 1841 жылы Сиденхэмнің алғашқы үкіметі консерваторлар, реформаторлар және губернатордың жалпы қолдаушыларынан құралды, ал 1842 жылы құрылған жаңа үкімет реформаторлардың басымдығымен болды. Дейли барлығымен жақсы қарым-қатынаста болды. Ол әдеттегідей жақсы жұмыс істеді және кеңесте кеңес берудің, үкіметтегі ұзақ тәжірибесіне сүйене отырып, оның міндеті екенін ойлады. Ол жиналыста жиі сөйлемеді. Ол жеке кездесулерде жақсы әңгімелесе білгенімен, көпшілік алдында жақсы сөйлеуші емес еді. Оның лауазымын ұстап тұрудағы табандылығы оған «мәңгілік хатшы» деген лақап ат берді, бірақ ол бәріне танымал және көңілді адам болды.

Министрлік дағдарысы, 18431844

1843 жылы саяси дағдарыс туғанда жағдай өзгерді. Жаңа генерал-губернатор сэр Чарльз Теофилус Меткалф, патшалық өкілеттіктерін, әсіресе үкіметтік қызметтерге тағайындау мәселесінде сақтап қалуға және үкіметті патшалыққа адал адамдарға негіздеуге бекінді. Канада шығысынан Луис Ипполит Лафонтен және Канада батысынан Роберт Болдуин басқаратын реформаторлар, сайланған Заңнамалық Ассамблеяда көпшілік қолдауға ие болған топтан құрылған Атқарушы кеңестің кеңесін басшылыққа алатын жауапты үкімет жүйесін енгізуге мүдделі болды. Алдымен, көлеңкедегі маневрлер орын алды. Кейбір реформаторлар Дейли дау кезінде губернатордың жағына шығатынына көз жеткізгенде, Ассамблея Дейлидің провинциялық хатшы қызметіндегі әрекеттерін, соның ішінде бұрынғы хатшыға жалақысын аударған ескі келісімді тергеді. Оны Ассамблеяда француз канадалық тобынан губернатордың жақтастары тобына ауысқан Уэйкфилд қорғады. Ассамблея комитеті Дейлиді кінәсіз деп тапты, бірақ іс барысында Атқарушы кеңесте келіспеушіліктер болғаны байқалды. 1843 жылдың желтоқсанында генерал-губернатор Меткалф Ассамблеяның тағы екі мүшесін Кеңеске қосылуға көндірді: Канада батысынан Уильям Дрейпер және Канада шығысынан Денис Бенджамин Вигер. Дейли, Дрейпер және Вигерден құралған Кеңес Меткалфтың басшылығымен провинция үкіметін бірнеше ай бойы басқарды. Реформаторлар Дейлидің лауазымында қалуын сатқындық деп қарады. Дегенмен, оның ұзақ қызметінің барысында Дейли алғаш рет өзінің саяси көзқарастарын бағалауға мәжбүр болды. Соңғы жиырма жыл бойы ол мемлекеттік қызметте патшалықтың тағайындаған губернаторларына қызмет еткен. Сиденхэм талап еткендей, саяси лауазымға ауысу оның негізгі көзқарасын өзгертпеді, яғни патшалықты білдіретін губернаторды қолдау. Ол өзін саяси емес мемлекеттік қызметкер деп есептеді. Реформаторлар оған келіспеді, саяси емес мемлекеттік қызметкер Кеңес мүшесі бола алмайды деген пікірде болды.

Облыстық хатшы және қызметтен босату, 1844 1849

1844 жылғы сайлауда реформаторлар генерал-губернатор Меткалфты қолдағандарға жеңіліп қалды. Лафонтен Канаданың шығысындағы өзінің беделін нығайтты, бірақ Канаданың батысындағы реформаторлардың айтарлықтай шығындарын толықтыруға жеткіліксіз болды. Меткалф Лафонтейн мен Болдуинсіз жаңа үкімет құра алды. Дейли Мегантикте губернатордың жақтасы ретінде қайта сайланды, және Меткалф оны Атқару кеңесінде қалдырды. Ассамблеяда ол губернаторға адал дауыс берді. Дейлидің іс-әрекетіне наразылық күшейді. 1845 жылдың наурыз айында реформатор Томас Кушинг Айлвин 1843 жылы Дейлидің отставкаға кете бермеуіне байланысты оны дуэльге шақырды; оқтар атылды, бірақ ешкім зардап шекпеді. "Тұрақты хатшы" жиырма бес жылдық қызметтен кейін лауазымынан босатылды. Лорд Элгин Дейлидің жағдайына көңіл бөлді және Дейлиге қызмет тағайындау үшін британ үкіметін шақырып, Отарлау министріне хат жолдады. Элгин Дейлидің генерал-губернатор Сиденхэмнің саяси аренаға қатысуын міндеттегенін, осылайша мемлекеттік қызметкер ретіндегі лауазымын тәуекелге ұшыратқанын атап өтті. Ол сондай-ақ реформаторлармен болған дау кезінде генерал-губернатор Меткалфтың жағында болды, бұл оның Кеңестен шығарылуына әкелді. Лорд Элгиннің кепілдігіне сүйене отырып, Дейли Англияға оралып, Отарлау кеңсесінен қызмет іздеді. Бірақ ол Англияда болған Уэйкфилдтен де кеңес алды, ол оған артық үміттер ұқтырды. Дейлидің лоббилеу әрекеттері сәтсіз аяқталды, және Отарлау министрі оған ешқандай лауазым беруден бас тартты. Оның орнына 1849 жылы британ үкіметі Дейлиді Нью-Форест және Уолтем-Форест орманшаруашылығын басқару мәселесі бойынша тергеу комиссиясына тағайындады. Осы тағайындалғаннан кейін Дейлидің Канада Парламентінің депутаты лауазымы бос қалды.

Тобаго

Орман комиссиясы өз жұмысын 1851 жылы аяқтады. 1852 жылы Дейли Тобагоның вице-губернаторы болып тағайындалды. Бірақ ол денсаулығына байланысты алты ай өткен соң қызметтен кетіп, отставкаға шықты. Оңтүстік Австралиядағы саяси жағдай біршама тұрақсыз болды, себебі колонияға жауапты үкімет құқығы тек 1857 жылы берілді. Дейли қызмет еткен кезеңде үкімет тоғыз рет ауысты. Дейли өмірінің соңғы айларында анемияның белгілері көріне бастады. Ауырғанға дейін денсаулығы нашарлағаны туралы хабарлар тарады. Аязды ыстыққа қарамастан, көптеген адамдар жерлеу шеруін көруге жиналды, бұл оған деген құрмет пен ықыластың белгісі болды. Оңтүстік Австралиялықтар оны мейірімді, жақын, міндетіне адал және губернатор ретінде әділ адам ретінде таныды. Оның әйелі Дейлиден төрт жылға артық өмір сүрді, сал ауруына шалдыққан және денесінің бір жағын қозғалта алмаса да. Ол 1872 жылдың 16 шілдесінде Оңтүстік Австралиядағы Гленелг қаласында қайтыс болды.