Кіріспе

Америкалық ранчо иесі және шекаралық саудагер (1809–1869) – Нова-Скотиядағы саяси тұлға.

Уильям Уэллс Бент (23 мамыр 1809 – 19 мамыр 1869) – Америка батысындағы шекаралық саудагер және ранчо иесі, Колорадода бекіністері болған. Ол сонымен қатар Шайен ұлты, басқа да үнді тайпалары мен кеңейіп келе жатқан АҚШ арасында делдалдық қызмет атқарды. Ағаларымен бірге Бент Санта-Фе жолы бойында сауда бизнесін құрды. 1830-жылдардың басында Бент қазіргі Колорадодағы Арканзас өзенінің жағасында, Бент бекінісі деп аталатын саздан салынған бекініс салған. Санта-Фе жолымен саяхатшылар, тері аулаушылар, сондай-ақ жергілікті мексикалықтар мен үндістер тері, жылқы және басқа да тауарларды азық-түлік пен тұрмыстық заттарға айырбастаған. Бент Арканзас өзенінің солтүстігі мен оңтүстігіндегі көптеген жазық тайпалары арасында, сондай-ақ үндістер мен АҚШ үкіметі арасында бейбітшілік орнату үшін келіссөздер жүргізді. 1835 жылы Бент Шайен тайпасының басшысы және әулиеші Ақ Күн күркірінің қызы, Құс әйелге үйленді. Олардың төрт баласы болды. Бент Шайен тайпасына қабылданды және оның орынбасары атанды. 1840-жылдары, сәтті ерлерге арналған Шайен дәстүріне сәйкес, Бент Құс әйелдің әпкелері, Бүркіт әйел мен Аралды екінші әйелдер ретінде алды. Ол Бүркіт әйелден бесінші баласын дүниеге келтірді. 1847 жылы Құс әйел қайтыс болғаннан кейін, Айленд оның балаларына қараушы болды. Әпкелердің әрқайсысы Бентті тастап кетті, ал 1869 жылы ол Кензас-Ситиде (Миссури штаты) танымал американдық тері саудагері болған досы Александр Харвидің білімді, аралас нәсілді қызы Аделайн Харвиге үйленді. Бент үйленгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал Аделайн оның өлімінен кейін қызын, алтыншы баласын дүниеге әкелді.

Алғашқы жылдар

Уильям Уэллс Бент 1809 жылғы 23 мамырда Миссури штатының Сент-Луис қаласында Сайлас Бент пен оның әйелі Марта (құрметті аты Керр) Бенттің ұлы болып дүниеге келді. Кейіннен оның әкесі Миссури Жоғарғы Сотының судьясы болып тағайындалды. Уильям Бенттің он бір баласының бірі еді. Бірінші үш баласы Вирджиния штатының Чарльстон қаласында, қазіргі Батыс Вирджинияда дүниеге келсе, қалғандары отбасы сол жерге көшкеннен кейін Сент-Луисте туды. Оның қарындасының (Марта Керрдің інісі) Джеймс Керр Миссури штатының Өкілдер палатасында және Мемлекеттік сенатта қызмет етті, содан кейін Техаста отарлау, әскери және саяси мәселелерді басқарды. Уильямның үш бауыры, Джордж, Чарльз және Роберт, онымен бірге батыстағы үндістермен сауда жасады. Роберт пен Джордж Бент фортында қайтыс болды (1846 және 1841 жылдары тиісінше). Чарльз 1799 жылы туған ең үлкен ұлы, ал қалған бауырлары 1806 жылы немесе одан кейін дүниеге келді. Кейіннен Санта-Феде қоныстанған Чарльз Бент Таос қаласында тұрды. Ол қысқа мерзімге Нью-Мексиконың алғашқы аумақтық губернаторы болып қызмет етті.

Тұзақтар, қоршаулар және сауда

Чарльз, Джордж, Роберт және Уильям Бент Сент-Луис тумасы Серан Сент-Врейнмен бірге тері саудасымен айналысты. Қалада бірнеше ірі тері саудасымен айналысатын отбасылар болды. Олар 1826 жыл шамасында Миссуриден Арканзас өзенінің жоғарғы ағысындағы қазіргі Колорадоның оңтүстігін зерттеу үшін, тері аулау және сауда бизнесін құру мақсатымен аттанды. Бір-екі жылдың ішінде Бенттер мен Сент-Врейн екі бекініс салды, біреуі қазіргі Пуэбло қаласына жақын, Колорадода, ал екіншісі Арканзас өзенінің солтүстік жағында, Пургаторий өзенінің құйылысында орналасты. Тарихшы Гриннелл Уильям Бенттің бірінші бекініс салынғанға дейін тері аулаған болуы мүмкін деп есептейді. Сент-Врейн мен оның үлкен ағасы Чарльз аймақтық сауда орталығы болған Сент-Луиске тері сату және жабдықтар әкелу үшін барып-қайтты. Ағайындар өздерінің сауда кәсібін құру үшін әкесі, судья Силас Бенттің қалдырған мүлігін пайдаланды. Бауырластар кәсіптерінен түскен мол табысты бизнесін дамытуға қайта инвестициялады.

Бент қамауындағы өмір

Форт және оның сыртындағы аумақ көпұлтты, көптілдік орталық болып табылды, онда көптеген елдерден тұрақты тұрғындар мен қонақтар тұрды. Сауда үшін аймақтағы тума тайпалар, мысалы, сиу, апачи және киова, сондай-ақ команчи және шайен форттың сыртында уақытша лагерьлер құрды. Бұл 805 шақырымдық радиусты қамтитын сауда орталығының орталығы болды. Бұл Санта-Фе жолымен жүретін жүздеген еуропалық-американдықтар үшін жыл сайынғы тоқтау орны болды. Хайд «Империялар, ұлттар және отбасылар» еңбегінде: «Бент форты – Санта-Фе жолындағы үндістермен алмасуты құптайтын және ынталандыратын жалғыз орын еді, ал осы әңгімелердің екі тарапқа да әсері зор болды. Археологиялық дәлелдер адамдар аулада бірге отырып, көп мөлшерде темекі шегетінін көрсетеді» деп жазды. Археологиялық зерттеулер форттың ауласында ғана 1526 құрылған темекі тарту құбырын тапқан. Күзде 20 000-ға жуық тума американдықтар маусымдық сауда үшін фортқа жақын жерде лагерь құрды. Еуропалық-американдық саяхатшылар кейде сапарларын жалғастырмас бұрын фортта үш аптаға дейін тұратын. Күзден көктемге дейін форт саудаға келетін адамдармен, демалатын және жабдықтауын толықтайтын саяхатшылармен көтеріңкі болды. Бенттер маусымға қарай 100-ге дейін қызметкерлерді жұмысқа алды, олардың әрқайсысы әртүрлі дағдыларға ие болды: кеңсе қызметкерлері, күзетшілер, саудагерлер, жүк тасушылар, аңшылар, тігінші, ұста, ағаш шеберлері және малшылар. Каравандар жергілікті тума тайпалармен сауда жасау үшін тауарлар тасыды. Форт жаз айларында көбінесе бос болды. Осы кезеңде Бент Миссури штатындағы Вестпортқа (қазіргі Канзас-Сити) 805 шақырымдық сапарды алты айдың ішінде жасап, өткен қыста жиналған терілер мен тауарлармен сауда жасады. Ол алдағы аңшылық маусымына арналған қорларды толықтыру үшін тауарлар сатып алды. Вестпорт-Лэндинг Бенттердің саудасы үшін қолайлы орын болды. Миссури өзенінің бойында орналасқан бұл қалаға Сент-Луиске жүк тасымалдайтын пароходтар келіп тұрды. Кейде бір уақытта бес немесе алты кеме Санта-Фе саудасы үшін тауарларды түсіретін; кептірілген бизон еті, бизон терілері мен терілер қайта шығысқа қайыққа тиелетін. Вестпорт 1840 жылдардың ортасында холера эпидемиясы қала халқын 50%-ға дейін азайғанға дейін қарқынды дамыды. 1853 жылы Вестпорт Канзас-Сити деп аталды. Бент пен жүк пойыздары болмаған кезде форт малшылар, кеңсе қызметкерлері, саудагерлер мен жұмысшылардың шағын құрамымен басқарылды, олар тума американдықтар мен саяхатшыларға қызмет көрсетті. Уильям мен Чарльз Бент үйлерінде жұмыс істеу үшін Сент-Луистен үш құлды әкелді: Эндрю және Дик Грин ағайындылары, сондай-ақ Диктің әйелі Шарлотта, ол аспазшы болып жұмыс істеді. 1848 жылы Шарлотта Грин Джордж Ракстонға өзін «бүкіл лағып кеткен үнді еліндегі жалғыз әйел» деп сипаттады. Оның тамақ дайындау шеберлігі тері саудагерлері мен саяхатшылар арасында жоғары беделге ие болды. Бір адам оны «тамақ құдайы» деп атады. Джордж пен Уильям Бент 1847 жылы Таоста болған үндістердің көтерілісінде Дик Гриннің көрсеткен ерлігі үшін оны босатып жіберді, сол кезде олардың ағасы Чарльз қаза тапты. Грин американдық сарбаздармен бірге Бенттің Таос үйін қорғауға солтүстікке аттанды. Ол батыл түрде Таос Пуэбло және басқа да жауынгерлер тобына қарсы шайқасқа қатысты. Грин ауыр жарақат алды, бірақ Бент фортына оралғанда аман қалды. Сондай-ақ, Шарлотта Гринге күйеуімен бірге кетуге рұқсат беру арқылы Бенттер оған ресми түрде еркіндік берді.

Бенттің жаңа бекінісі

Жүніне деген сұраныс төмендегенде, форттағы шаруашылық құлдырады. 1849 жылы шайендер арасында болған холера эпидемиясы тайпаның жартысын, соның ішінде Бенттің қалың есі Бенттің анасы – Биік әйелді де алып кетті. Бент көптеген тайпалардың қыстау орнына жақын, Биг Тимберс маңында жаңа бекініс салуды жоспарлады. Ескі форттың бағасы туралы келісе алмағандықтан, барлық тауарын шығарғаннан кейін, Бент ескі фортты жарып, өртеп жіберді. 1853 жылы ол Биг Тимберс аймағында тас қамал салды.

Бент бекінісіндегі отбасылық өмір

"Талаңның саз қалқасы" деп аталатын бекініштегі өмір Құс әйел мен Бенттің мұрасын көрсетті. Балалардың киімдері зығыр жейделер мен жұмсақ былғары мокасиндерден тұрды. Олар қымбат қыш ыдыстардан тамақтанды және шайендер дәстүрі бойынша, жұмсақ терілерге жатып ұйықтады. Бекініштегі жиһаз бен тұрмыстық заттардың арасында АҚШ, Мексика және басқа елдерден әкелінген заттар болды. Балалар құл Шарлотта Гриннің пісірген тығыздығы мол қызанақ пірпегі мен құймақтарды жеп, қуанды. Бенттің жұмысшысының француз-мексикалық әйелі Чипита балаларға талқан жасады. Ол бекініште үй шаруасын және кір жуу жұмыстарын атқарды. Құс әйелдің анасы Ұзын әйел балаларды үлкендерге құрметпен және әдеппен қарауға үйретті. Олар балаларды қатаң қарау арқылы және саусақтарымен көрсету арқылы тәртіпке келтірді. Көп мәдениетті ортада балалар көптеген тілдерді үйренді; Джордж шайен, ағылшын, испан, команч, киова және арапахо тілдерінде сөйлеуді үйренді. Ұлдар жылқыға мінуді, аң аулауды және жауынгер болуды үйренді. Қыздар шаруашылыққа көмектесуді, отынды құрғақ екеніне көз жеткізуді, түрлі жидектер мен өсімдіктерді тануды және оларды қалай пайдалануға болатынын үйренді. Қыздар мейірімді және жомарт болуға тәрбиеленді. Кейін Джордж Бент бекініштегі балалық шағын еске түсіріп былай деді:

"Кез келген уақытта қызықты оқиғалар болып тұратын, сондықтан біз балалар көңіл көтеруден мұқтаж болған емеспіз. Күзде және қыста бекіністің сыртында үлкен үндістер лагері орналасқан – шайендер мен арапахолар, кейде сиу, киова, команч және прерия апачтары. Құс әйел тірі болғанда, Бент әдетте сәуір айында Миссуриге алты айлық сапарға шығатын. Жаз айларында ол әйелі мен балаларын көру үшін бекініс пен жақын маңдағы шайендер ауылы арасында сапарлап тұратын. Күзге қарай отбасы бекіністің ішінде тұратын. Биг Тимберс – шайендер Арканзас өзені бойымен Биг Тимберске көшіп отыратын. Кейін Бент осы жерде жаңа бекініс салды. Оның алғашқы бекінісі 1849 жылы, Оклахомадағы холера эпидемиясы кезінде қирады. Шайендердің Биг Тимберске қыста келуі кезінде Бент отбасымен бірге сауда тауарларын алып барды."

Өмірбаян

1820 жылдары орталық жазық аймағы Мексиканың Тәуелсіздік соғысының нәтижесінде туған саяси және экономикалық дағдарысқа тап болды. Арканзас өзені шекараны белгіледі, оның оңтүстігінде Мексика, солтүстігінде АҚШ орналасқан. Халық, ішкі билікке келген испан губернаторларын алмастыру мақсатында, сауда одақтастығының жаңа мүмкіндіктерін іздеді. АҚШ қоныс аударушылары мен әскери күштері адамдар батысты зерттей бастаған кезде аймаққа келе бастады. Орталық және оңтүстік жазықтардың жергілікті американдық тайпалары өз аумақтарын анықтады немесе қайта анықтады. Тайпалар түрлі себептермен жазықтың жаңа жерлеріне көшіп кетті: бұрынғы жерлерінен ығыстырылған, ішкі дауларға байланысты, жақсы аң ауру немесе жинау жерлерін іздеген, немесе өз өмір салтына сәйкес келетін жерді іздеген. Команчи, Киова, Шайен және Арапахо тайпалары бәсекелес тайпалардың ішінде болды. Шайендер 17 және 18 ғасырларда Миннесотадан жазықтарға көшіп келгендігі мүмкін. 1800 жылдардың ортасына қарай, олар Арапахомен бірге Арканзас өзенінің солтүстігінде, кейін Колорадодағы Бент форты орналасқан жерге жақын жерде өмір сүрді. Команчилер оңтүстік жазықтарға жақсы өмір сүру үшін келді, бірақ басқа тайпалармен ресурстар мен аумақтар үшін бәсекелесті. Шайендермен жасалған келісімде, "1840 жылғы Ұлы бейбітшілік", олар Арканзас өзенінің оңтүстігінде қалуға, ал Шайендер мен Арапахо солтүстігінде қалуға келісті. Команчилердің оңтүстік жазықтарды басып алуы, шын мәнінде, Америка батысының ең ұзақ және қанды жаулап алу науқаны болды, және АҚШ-тың бір жарым ғасырдан кейін басып кіруіне дейін куә болар еді.

Лас Анимас, Колорадодағы ранчо

1869 жылы Аделайн Харвиге үйленгеннен кейін Бент онымен бірге Колорадо штатының Лас-Анимас қаласындағы, Арканзас өзенінің оңтүстігінде орналасқан Пургаторе өзені жанындағы ранчосына көшті. (Ескертпе: Жоғарыда көрсетілген жыл ресми жазбалардан алынған 1869 жылғы неке тіркелген деректерге сәйкес келеді.) Ол сол жерден жүк тасымалдау бизнесін басқарды.

Өлім

1869 жылы Колорадодан Миссуриге тауар жеткізу сапарында Бент Канзас-Ситидегі оның ранчо жерінде үй салған қызы Мэри және күйеу баласы, судья Р. М. Мурды көру үшін тоқталды. 1869 жылдың 19 мамырында пневмонияға шалдыққан Бент қайтыс болды. Ол Колорадо штатының Лас-Анимас қаласынан оңтүстікке қарай орналасқан Лас-Анимас зиратында жерленген. Аделайн Харви Бент оның қайтысынан кейін қызын дүниеге әкелді. Ол өмірінің көп бөлігін Колорадода өткізіп, 1905 жылдың 26 ақпанында Пуэбло әйелдер ауруханасында қайтыс болды.

Мұра мен құрмет

Уэстпорт/Канзас-Ситидегі Уильям Бент үйі, Сет Уорд мүлікке үлкен кірпіштен сарай салғаннан кейін шаруашылық құрылысы ретінде сақталды. Мүлік (және үйлер) қазір Канзас-Ситидің Кантри-клуб ауданының бір бөлігі. Бұрынғы ферманың жайылымдық жерлерінің көп бөлігі қала тарапынан "Loose Park" паркін салу үшін алынды. ХХ ғасырда екі үй де Ұлттық тарихи жерлер тізіміне енгізілді. Бұл орын "Бент және Уорд үйлері" деп таңбаланған.