Кіріспе
Уильям Гилберттің "Магнит және магниттік денелер туралы, және де Жер – үлкен магнит туралы" (лат. De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure) – 1600 жылы ағылшын дәрігері және ғалымы Уильям Гилберт жариялаған ғылыми еңбек. Бұл өте ықпалды және табысты кітап, ол көптеген замандас жазушыларға, оның ішінде Фрэнсис Годвин мен Марк Ридлиге дереу әсер етті.
De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure (On the Magnet and Magnetic Bodies, and on That Great Magnet the Earth) is a scientific work published in 1600 by the English physician and scientist William Gilbert. A highly influential and successful book, it exerted an immediate influence on many contemporary writers, including Francis Godwin and Mark Ridley.
Мазмұны
"Де Магнетте" еңбегінде Гилберт өзінің "террелла" деп аталатын Жер моделін пайдаланып көптеген тәжірибелерін сипаттады. Гилберт гравитация да соған ұқсас күштің нәтижесі деп мәлімдеді және Айдың Жер төңірегінде айналып тұруын осы күш қамтамасыз етеді деп сенді. Содан кейін жұмыста янтарь арқылы туындайтын статикалық электр энергиясы қарастырылды. Грек тілінде янтарь "электрон", ал латын тілінде "электрум" деп аталады, сондықтан Гилберт осы құбылысты "электрикус" сөзімен атауды ұйғарды.
Қорытынды
"Де Магнете" алты кітаптан тұрады.
1- кітап
Магнетизмнің тарихи шолуы және Жер магнетизмінің теориясы. Платоннан бастап ежелгі замандағы табиғи магнит тасы және темір кендерінің біртіндеп танылуы. Жер шарлары магниттік болғандықтан, табиғи магнит тасының оңтүстік полюсі Жердің солтүстік полюсіне, ал керісінше – Жердің оңтүстік полюсіне қарай бағытталады.
2-кітап
Электр және магнетизмнің айырмашылығы. Күлдір таяқшаны сүрткенде, кез келген металдан жасалған айналма инеге (версорий) әсер етеді және қағазды, жапырақтарды тіпті суды да тартады. Бірақ электр энергиясы жылудан және тек темір қамтитын материалдарды тартатын магнетизмнен өзгеше (ол оны коиция деп атайды). Ол шар тәрізді магнит тасын (ол оны террелла деп атайды) полюстер мен экватордан кесудің әсерін және әртүрлі нүктелердегі тартылу бағытын көрсетеді. Магниттер алыстан әрекет етеді, бірақ күштің тұрақты болуы жоқ және жарық сияқты тоқтатылмайды. Алтын, күміс және алмаз сияқты материалдар магнитке әсер етпейді, сондай-ақ мәңгілік қозғалыс жасау мүмкін емес.
3-кітап
Жердің қалыпты магниттігі. Ол эклиптика бұрышы мен күн мен түн теңдеулерінің прецессиясының себебі магнетизм дейді (бұл қате). Тастан кесілген және суға қондырылған магниттас қайта сол бағытқа оралады. Қыздырылып, қызыл қызған темір, меридиан бойымен салқындағанда да магниттік қасиетке ие болады. Бірақ басқа материалдармен үйкегенде магниттелмейді – оны куәгерлердің алдында 75 алмастың көмегімен тәжірибе жасап дәлелдеді. Компасқа магниттік күш берудің ең жақсы жолы (магниттелген версорий).
4-кітап
Деклинация. Компас әрқашан нақты солтүстікке көрсетпейді. Маңызды ауытқулар бар. Террелланы қолданып, ол жер бетінің биіктігінің өзгеруі айырмашылықтарға алып келуі мүмкін екенін көрсетеді, бірақ ауытқудың – жаһандық мәселе екенін қысықтап айтады. Мұхиттың немесе континенттің ортасында ауытқу байқалмайды. Ол ауытқуды қалай өлшеуге болады және жиі кездесетін қателердің себептерін көрсетеді.
5-кітап
Магниттік батырма. Компас тігінен бұрылу бұрышы (батырма) ендікке қарай өзгереді. Ол батырма аспабын қалай жасауға болатынын көрсетеді. Экваторда ол көлденең болады және полюстерге қарай артады, бұл оның бұрынғы террелласымен көрсеткенімен сәйкес.
6-шы кітап
Жердің айналуы. Гераклид және басқалар Жердің батыстан шығысқа қарай айналатынын айтқан, және Коперник ("астрономияны жаңартушы") оны қолдады, бірақ Аристотель оған қарсы болды. "Егер Жердің айналуы оның жылдамдығына байланысты табиғатқа қарсы көрінсе, онда оның өзі үшін де, бүкіл ғалам үшін де, алғашқы қозғалыстың қозғалысы одан да жаман". Ол дәлелдемесі келтірілмеген тұрақты жұлдыздар шар идеясын қабылдамайды және Жердің басқа қозғалыстары туралы мәселені қарастырмайды, бірақ "Жердің тәуліктік айналысын жай ғана ықтималдықпен емес, нақтылықпен анықтайды". Ол "күндізгі қозғалыстың себебі магниттік энергия мен денелердің байланысында" десе де, одан әрі түсіндірмейді. Жер осінің эклиптикаға қарай еңілуі жыл мезгілдерін тудырады. Ол күн мен түн теңдігінің прецессиясын Жер осінің қозғалысы ретінде түсіндіреді. III тарауда Гилберт Коперник жүйесін қолдайды. Ол, егер аспан сфералары шындығында бар болса, олардың Жердің салыстырмалы түрде кішкентай сферасынан айырмашылығы, әр 24 сағат сайын айналуы абсурд екенін айтады, себебі олардың қашықтығы тым зор. Ол былай дейді: "Жұлдыздар Жерден қаншалықты алыс: олар көздің, адамның құралдарының немесе ой-қиялының жете алмайтын жерде. Бұл қозғалыс (сфералардың) қандай ақымақтық!". Ол сондай-ақ әр түрлі аспан денелеріне дейінгі қашықтықтың өте өзгермелі екенін дәлелдейді және "ең жұқа эфирде немесе ең нәзік бесінші мәнде немесе бос кеңістікте – осы алып сфералардың күшті айналымында жұлдыздар өз орнын қалай сақтай алады? Олардың құрамындағы затты ешкім білмейді".