Кіріспе
АҚШ-тың 1863 жылы қабылданған федералды заңы. 1863 жылғы Жалған талаптар туралы заң (FCA) – мемлекеттік бағдарламаларды алдаған жеке тұлғалар мен компанияларға (әдетте федералды мердігерлерге) жауапкершілік жүктейтін американдық федералды заң. Бұл заң – федералды үкіметтің мемлекеттік қаржыға қарсы алаяқтықпен күресудегі басты құралы. Заңда «qui tam» ережесі бар, ол үкіметке қатысы жоқ, заң бойынша «хабар беруші» деп аталатын адамдарға үкімет атынан сотқа шағымдануға мүмкіндік береді. Бұл жағдайды бейресми түрде «құпия ақпаратты жария ету» деп атайды, әсіресе егер хабар беруші сот ісінде айыпталып отырған ұйымда жұмыс істесе. Заң бойынша шағымданушылар қайтарылған залаптың бір бөлігін (15–30%, нақты жағдайларға байланысты) алады. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, FCA бойынша қозғалған істердің 71% астам бөлігін хабар берушілер бастаған. Заң бойынша талаптар көбінесе мемлекеттік денсаулық сақтау бағдарламаларына (Medicare, Medicaid және TriCare), әскери салаға немесе басқа да мемлекеттік шығындар бағдарламаларына қатысты болады. FCA бойынша қозғалған істер фармацевтикалық компаниялармен жасалған ең ірі келісімдердің тізімінде көш бастап тұр. 1987 жылдан 2019 жылға дейін үкімет Жалған талаптар туралы заң бойынша 62 миллиардтан астам доллар өндіріп алды.
The False Claims Act of 1863 (FCA) is an American federal law that imposes liability on persons and companies (typically federal contractors) who defraud governmental programs. It is the federal government's primary litigation tool in combating fraud against the government. The law includes a qui tam provision that allows people who are not affiliated with the government, called "relators" under the law, to file actions on behalf of the government. This is informally called "whistleblowing", especially when the relator is employed by the organization accused in the suit. Persons filing actions under the Act stand to receive a portion (15–30%, depending on certain factors) of any recovered damages. As of 2019, over 71% of all FCA actions were initiated by whistleblowers. Claims under the law have typically involved government health care programs (Medicare, Medicaid and TriCare), military, or other government spending programs. FCA actions dominate the list of largest pharmaceutical settlements. Between 1987 and 2019, the government recovered more than $62 billion under the False Claims Act.
2010 жылғы пациенттерді қорғау және қолжетімді күтім туралы заңға сәйкес өзгерістер
2010 жылдың 23 наурызында науқастарды қорғау және қолжетімді күтім туралы заңға (бұдан әрі денсаулық сақтау реформасы туралы заң немесе PPACA деп аталады) президент Барак Обама қол қойды. Қолжетімді күтім туралы заң жалған талаптар туралы заңға бірнеше түзетулер енгізді, оның ішінде:
Қоғамдық жариялауға қатысты өзгерістер. FCA-ның бұрынғы нұсқасы бойынша жеке тұлғалар немесе «дерекшілер» ұсынған істер, егер олар азаматтық, қылмыстық немесе әкімшілік іс жүргізулерден туындаған ақпаратты жария етуге негізделгені анықталса, қарастырылмауы мүмкін еді, мысалы, сот отырыстары немесе жаңалықтардағы хабарламалар. Нәтижесінде, күдік тартқандар көп жағдайда жариялау шартын талапкердің талаптарына қарсы дәлел ретінде пайдаланды және оларды қараудан бас тартуға негіз ретінде келтірді. PPACA FCA тілін өзгертіп, мемлекеттік ақпараттың жариялануына негізделген істі соттан алып тастау туралы соңғы шешімді федералды үкіметке беруге мүмкіндік берді. Енді заңда «әкімшілік іс-әрекет немесе талапта айтылған айыптама немесе мәміле жалпыға мәлім болған жағдайда, егер Үкімет қарсы болмаса, сот іс-әрекетті қабылдамайды» делінеді. 31 U.S.C. 3730(e)(4)(A) қараңыз. Бастапқы көз туралы талап. Егер талапкер «бастапқы көз» ретінде танылса, ол жоғарыда аталған жариялау шартын жеңе алады, оның анықтамасы да PPACA-да қайта қарастырылды. Бұрын бастапқы көз «талаптарға негізделген ақпаратты тікелей және тәуелсіз білуі керек еді». PPACA бойынша бастапқы көз – «жарияланған айыптамалар мен мәмілелерге тәуелсіз және маңызды үлес қосатын» адам. 31 U.S.C. 3730(e)(4)(B) қараңыз. Артық төлемдер. FERA «міндеттеме» түсінігін FCA бойынша «артық төленген төлемдерді ұстап қалуды» қамтитын етіп қайта анықтады. Осыған сәйкес, мұндай түзету Medicare/Medicaid артық төлемдерін алған кез келген қызметкерге (қатені немесе басқа себептермен) FCA жауапкершілігін жүктеді және ақшаны үкіметке қайтармау жағдайында. Алайда, FERA «артық төлемдерді ұстап қалу» дегенге қатысты бірқатар сұрақтар тудырды, мысалы, қызметкер артық төленгенін анықтағаннан кейін қанша уақыттан соң ақшаны қайтаруы керек. PPACA FERA енгізген FCA-ға қатысты өзгерістерді нақтылады. PPACA бойынша Medicare және Medicaid бойынша артық төлемдерді анықтағаннан кейін 60 күн ішінде немесе тиісті ауруханалық есептің мерзімі өткен күніне дейін хабарлау және қайтару қажет. Уақтылы хабарламау және артық төлемді қайтарудан бас тарту қызметкерді FCA бойынша жауапкершілікке тартады. Заңмен көзделген қайтаруға қарсы жауапкершілік. Федералдық қайтаруға қарсы заң, 42 U.S.C. 1320a-7b(b) (AKS) – қылмыстық заң, ол кез келген адамға үкімет төлейтін белгілі бір қызметтерді алу үшін пациенттерді жіберу үшін (ақшалай немесе басқа нысанда) сыйақы алуды, ұсынуды немесе төлеуді тыйымдайды. Бұрын көптеген соттар FCA-ны AKS-ті бұзу нәтижесінде ұсынылған талаптарды жалған талаптар деп түсіндірген, сондықтан FCA жауапкершілігі AKS санкцияларына қоса туындады. Алайда, бұл соттар арасында «көпшілік ереже» болғанымен, соттардың басқаша шешім қабылдауына мүмкіндіктер болды. PPACA AKS тілін өзгертіп, AKS-ті бұзу арқылы ұсынылған талаптар FCA мақсаттары үшін автоматты түрде жалған талаптар болып есептеледі. Бұдан әрі, AKS-тің жаңа тілінде «адамның AKS-ті бұзу туралы нақты білімі немесе нақты ниеті болуы міндетті емес» делінеді. Осыған сәйкес, қызметкерлер AKS-тің бар екенін білмегендіктен FCA-ны бұзатынын білмегендігін дәлелдеуге мүмкіндік алмайды.
АҚШ-та FCA бойынша сыйлықтардың федералды табыс салығы
АҚШ Ішкі кірістер қызметі (IRS) Федералды табыс салығы мақсатында, Алаялық талаптар туралы заңға (FCA) сәйкес шағымданушыға (relator) qui tam төлемдері капиталдық табыс емес, кәдімгі табыс болып есептеледі деген позицияны қабылдайды. IRS позициясы Alderson v. United States ісінде шағымданушы тарапынан күдік тудырды; және 2012 жылы АҚШ-тың Тоғызыншы апелляциялық округінің соты IRS-тің позициясын қолдады. 2013 жылға дейін бұл төлемдердің салық салу тәртібі бойынша жалғыз округтік сот шешімі болып қала берді.
Құрама Штаттар Жоғарғы Сотының тиісті шешімдері
2000 жылы Вермонт табиғи ресурстар агенттігі АҚШ-қа қарсы іс бойынша Stevens, 529 U. S. 765 (2000),
2007 жылғы Rockwell International Corp. v. United States ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Соты FCA-ның жария ету ережесінен "түпнұсқалық көз" ерекшелігіне қатысты бірнеше мәселені қарады. Сот шешімі бойынша: 1) ФСА-ның федералды соттың құзыретіне қатысты бастапқы дереккөзді жариялаудан бас тартуға қатысты бастапқы дереккөзді алып тастау талабы құзыреттілік мәселесі болып табылады; 2) "Айыптар негізделген ақпарат" деген заңдық сөз тіркесі баяндамашының айыптамаларына, ал емес жарияланған айыптамаларға сілтеме жасайды; "Айыптамалар" термині бастапқы шағымдағы айыптамалармен ғана шектелмейді, бірақ ең болмағанда бастапқы шағымдағы, өзгертілген айыптамаларды да қамтиды; 3) баяндамашының нақты дереккөзге қатысты білімі, оның бастапқы дереккөз ретінде саналуы үшін қажетті ақпараттың тікелей және тәуелсіз біліміне жетпеді; 4) үкіметтің араласуы баяндамашыға қатысты тәуелсіз құзыреттілік негізін бермеді. 2008 жылғы Allison Engine Co. v. United States ex rel. Sanders ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Соты жалған талапты тікелей федералды үкіметке ұсыну қажет пе, әлде оны тек мемлекеттік ақшамен төлеу жеткілікті ме, мысалы, субподрядшының бас мердігерге жалған талап қоюы секілді жағдайларда қарады. Сот жалған талапты тікелей үкіметке ұсыну міндетті емес екенін, бірақ жалған мәлімдеме үкіметтің төлем жасауына немесе төлемді мақұлдауына ықпал ету ниетімен жасалуы керек деп тапты. 2009 жылғы "Алаяқтықпен күресу және өндіріп алу туралы" заң Сот шешімін өзгертіп, "Жалған талаптар туралы" заңға қолданылатын алаяқтық түрлерін нақтылады. 2009 жылғы United States ex rel. Eisenstein v. City of New York ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Соты үкімет араласудан бас тартқанда немесе "qui tam" ісіне белсенді қатыспағанда, АҚШ "Жалған талаптар туралы" заңға сәйкес талапқа "тарап" болып санала ма, әлде Апелляциялық іс жүргізудің федералды ережесі 4(a)(1)(A) (федералды азаматтық іс бойынша шағым туралы хабарлама, әдетте, шешім немесе қаулы шыққаннан кейін 30 күн ішінде берілуі керек) мақсатында санала ма деп қарады. Сот АҚШ жеке бастамамен козғалған ФСА ісіне араласудан бас тартқан жағдайда, ол FRAP 4 мақсатында "тарап" емес екенін, демек, 30 күннен кейін берілген өтініш берушінің шағымы мерзімінен тыс екенін анықтады. 2016 жылғы Universal Health Services, Inc. v. United States ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Соты ФСА бойынша маңыздылық стандартын нақтылауға тырысты. Сот ФСА бойынша жауапкершілікке тартудың туынды сертификаттау теориясын бірауыздан растады және ФСА-ның маңыздылық талаптарын күшейтті. 2023 жылы біріктірілген Schutte v. SuperValu Inc. және United States ex rel. Proctor v. Safeway ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Сотының бірауыздан қабылданған шешімі ФСА-ның "білім стандартын" әлсірету әрекетін қабылдамады. Білім стандартына сәйкес, жауапкер ФСА бойынша жауапкершілікке тартылады, егер жалған талап төлем үшін үкіметке "біліп-біліп" ұсынылса. Заңда "біліп-біліп" дегеніміз – нақты біліммен, қасақана беймәлімдікпен немесе ойсыздықпен әрекет ету деп анықталған. Бірауыздан қабылданған шешімде жауапкер өзінің білімі мен субъективті сенімдеріне негізделген жалған талапты үкіметке ұсынса, ол жауапты болады, ал объективті түрде ақылға қонымды адам нені ойлағандығы емес, жауапкердің білімі маңызды. 2024 жылғы Murray v. UBS Securities, LLC, et al. 601 U. S. (2024) ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Соты хабарлаушылар үшін дәлелдеу жүктемесін төмендетуді бірауыздан мақұлдады, хабарлаушылардың Сарбенс-Оксли заңы бойынша қорғалуы үшін жұмыс берушінің "қарсы әрекет ету ниетімен" әрекет еткенін дәлелдеуі міндетті емес екенін анықтады. Жоғарғы Сот хабарлаушының хабарлама жасау әрекеттері жұмыс берушінің жағымсыз әрекетіне "үлес қосушы фактор" болғанын дәлелдеуі жеткілікті екенін тапты. Бірауыздан қабылданған шешімде жауапкершілік жауапкердің "білімі мен субъективті сенімдеріне" байланысты, ал үкіметке талаптарын ұсынған кезде объективті, ақылға қонымды адам нені ойлағандығы емес.
Мемлекеттік жалған талаптарды орындау актілері
2020 жылғы деректер бойынша, 29 штат және Колумбия округі федералдық заң үлгісіндегі жалған талаптар туралы заңдарға ие, олар мемлекеттік қаржыландырылатын бағдарламаларды алаяқтықтан қорғау үшін qui tam ережелерін қамтиды, бұл оларға штат деңгейінде ақшаны қайтаруға мүмкіндік береді. Кейбір штаттардың Жалған талаптар туралы заңдары федералдық заңмен салыстырылатын қорғауды ұсынады, ал басқалары Medicaid бағдарламасына қатысты алаяқтыққа байланысты талаптар бойынша ғана өндіріп алуға рұқсат береді. 1995 жылы Техас штаты Техас Медикейд алаяқтығын алдын алу туралы заңды (TMFPA) қабылдады, ол төмен кірісті азаматтарға медициналық көмек және рецепт бойынша дәрі-дәрмектермен қамтамасыз ететін Техас Медикейд бағдарламасына қарсы алаяқтықпен күресуге бағытталған. Техас заңы, жеке тұлғаларға алаяқтық туралы хабарлауға және TMFPA-ны бұзушылықтарға қарсы шаралар қолдануға мүмкіндік беретін штаттық qui tam ережелерін енгізеді, сондай-ақ, заңды бұзу үшін жазалар белгілейді және құпия сақтайтын ақпарат берушілерді қорғауды қамтиды.
Австралия
Австралияда Қазынашылық заңдарына түзету (ағыздаушыларды қорғауды күшейту) заңы 2018 жылдың желтоқсан айында қабылданды және 2019 жылы қолданысқа енді. Бұл заң ағыздаушыларға құпия түрде қызметкерлердің бұзушылықтары туралы хабарлауға мүмкіндік берді, сондай-ақ оларға қарсы шаралар қабылдаудан қосымша қорғауды қамтамасыз етті. Маңыздысы, заң ағыздаушыларға сыйақы беруді көздемейді. 2011 жылдан бері, АҚШ-тың жалған талаптар туралы заңы үлгісіндегі заңнаманы қабылдау және оны темекі өнеркәсібі мен көміртегі баға белгілеу жүйелеріне қолдану туралы ұсыныстар түсіп келеді.
Ұлыбритания
2013 жылдың қазан айында Ұлыбритания үкіметі жеке сектор ұйымдарының экономикалық қылмыстар туралы хабарлаған адамдарды қаржылық түрде ынталандыру мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді, бұл АҚШ-тың жалған талаптар туралы заңына ұқсас тәсіл болар еді. Ұлыбританияның Ішкі істер министрінің "Жинақы және ұйымдасқан қылмысқа қарсы стратегия" атты құжатында үкіметтің ауыр және ұйымдасқан қылмыстың алдын алу және оған қарсы қорғанысты күшейту, сондай-ақ оған тиімді жауап беру жоспарлары баяндалған. Аталған құжатта Ұлыбритания ауыр және ұйымдасқан қылмыс салдарынан жылына 24 миллиардтан астам фунт стерлинг шығынға ұшырайтыны айтылған. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес аясында, құжат ауыр және ұйымдасқан қылмыскерлерді ғана емес, сонымен қатар осындай қылмысты анықтауға және жоюға көмектесушілерді де қолдау қажеттігін атап өтті. Ұлыбританияның үш ведомствосы – Бизнес, инновация және дағдылар министрлігі, Әділет министрлігі және Ішкі істер министрлігі Ұлыбританияда АҚШ үлгісіндегі жалған талаптар туралы заңды қарастыру жөніндегі тапсырма алды.
9-бап (b) контурды бөлу
Федералдық азаматтық іс жүргізу ережелерінің 9(b) тармағына сәйкес, алаяқтық немесе қателік туралы шағымдар нақты айқындалып жазылуы тиіс. Қайта шағымдарға қатысты 9(b) ережесінің талаптары қолданыла ма деген мәселені қараған барлық апелляциялық соттар, күшейтілген стандартты қолдану керектігін анықтады. Бесінші, алтыншы, жетінші, сегізінші, оныншы және он бірінші апелляциялық округтердің соттары талапкерлердің нақты жалған мәлімдемелер келтіруі керек деп шешті. 2010 жылы бірінші округтің Duxbury v. Ortho Biotech Prods., L. P. (2009) және он бірінші округтің Hopper v. Solvay Pharms., Inc. (2009) бойынша шешімдері АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданылды. Алайда, Сот екі де шағымды қараудан бас тарды, апелляциялық соттардың келіспеушіліктерін шешпеді.
ACLU және басқалар Holderге қарсы
2009 жылы Америка азаматтық бостандықтары одағы (ACLU), Үкіметтік есеп беру жобасы (GAP) және OMB Watch Әділет министрлігіне қарсы сотқа шағымданып, Алаялыққа қарсы іс жөніндегі федералдық заңның (FCA) «құпиялылық ережелерінің» конституциялықтығын күдікке түсірді. Бұл ережелер куәгерді және сотты сот процесін кем дегенде 60 күн бойы құпия ұстауға міндеттейді. Шағымданушылар бұл талаптардың халықтың және куәгердің Бірінші түзетудегі құқықтарын бұзатынын, сондай-ақ биліктің бөліну принципін бұзатынын, себебі соттар атқарушы билік әрекет еткенге дейін құжаттарды жариялауға құқылы емес екенін мәлімдеді. Үкімет істі тоқтату туралы өтініш білдірді, және аудандық сот 2009 жылы бұл өтінішті қабылдады. Шағымданушылар бұл шешімге шағымданып, бірақ 2011 жылы олардың шағымы қабылданбады.
Мысалдар
2004 жылы Вашингтон университетімен байланысты есептеу топтары, бұрынғы тәртіп сақшысы Марк Эриксонның жалған талаптар туралы заңға сәйкес азаматтық талаптарын шешу үшін 35 миллион доллар төлеуге келісті. Вашингтон университеті регенттер кеңесінің мақұлдауымен жасалған келісім бойынша, олар жүйелі түрде Medicaid және Medicare жүйелерінен артық төлемдер алған және қызметкерлер бұл тәжірибені жасыру үшін құжаттарды жойған деген айыптамалар шешілді. Бұл, 1995 жылы Пенсильвания университеті 30 миллион доллар төлеуге келіскеннен бергі оқу-дәріханасына қарсы ең ірі айыптап алу болып табылады. Ақпарат берушіге 7,25 миллион доллар төленді. 2010 жылы Johnson & Johnson компаниясының еншілес компаниясы екі хабарлаушыдан түскен FCA ісі бойынша айыптауларды шешу үшін азаматтық және қылмыстық жаза ретінде 81 миллион доллардан астам төлеуге келісті. Бұл істе Ortho McNeil Janssen Pharmaceuticals, Inc. (OMJPI) компаниясы антиконвульсанттық препарат Topamax-ты сату, жарнамалау және сату бойынша бұрыс әрекеттер жасады деп айыпталды. Атап айтқанда, OMJPI "Topamax-ты заңсыз саудаға шығарды, басқалармен қатар, Topamax-ты Food and Drug Administration мақұлдағаннан басқа әртүрлі психиатриялық жағдайларға қолдануды және сатуды насихаттады (яғни "белгісіз" қолдану)". Сондай-ақ, "осы қолданулардың кейбіреулері мемлекеттік Medicaid бағдарламалары қамтамасыз ететін медициналық тұрғыдан қабылданған көрсетімдер емес" және нәтижесінде "OMJPI Topamax үшін жалған немесе алаяқтық талаптарды белгілі бір федералды қаржыландырылатын денсаулық сақтау бағдарламаларына жіберді немесе сатып алуға себепкер болды". Денсаулық сақтау саласындағы ең ірі алаяқтықпен байланысты келісім 2012 жылы GlaxoSmithKline компаниясы жасады, ол жалған талаптар туралы заң бойынша және осыған байланысты қылмыстық айыптаулар бойынша төрт сот ісін шешу үшін 3 миллиард доллар төледі. Айыптамалар арасында Glaxo компаниясының белгісіз маркетингпен айналысқаны және Paxil, Wellbutrin және Advair сияқты кейбір препараттарды жазып беру үшін дәрігерлерге сыйақы төлегені туралы мәлімдемелер бар. АҚШ-тың Sandler and Paris v. Wyeth Pharmaceuticals and Pfizer, Inc. ісін бірнеше хабарлаушылар қозғады және бұл Жалған талаптар туралы заң бойынша бір препаратқа байланысты ең үлкен өндіріп алудың біріне айналды. ChloraPrep – CareFusion компаниясының хирургиялық операция алдында теріні тазалау үшін қолданылатын хлоргексидин препаратын өндірген саудалық атауы. 2017 жылы бұл іс күмән тудырды және DOJ оны қарастырды, өйткені осы іс бойынша DOJ-тің бас адвокаты, Бас прокурордың көмекшісі Джеффри Верткин 2017 жылдың 31 қаңтарында ФБР-мен құпия хабарлаушы ісіндегі шағымның көшірмесін сатуға тырысқан күдікпен ұсталды. 2017 жылы биофармацевтикалық гигант Celgene Corporation өзінің Thalomid және Revlimid препараттарын АҚШ-та белгісіз түрде сатқандығы және жарнамалағандығы туралы айыптамаларды шешу үшін 240 миллион доллар төледі. Brown v. Celgene, CV 10 03165 (RK) (C. D. Кал.). Бұл істі бұрынғы Celgene сату өкілі Беверли Браун қозғады.
2021 жылы Оңтүстік Каролинадағы ауырсынуды басқару компаниясы алаяқтық схемалар бойынша алаяқтық жасағаны үшін сот шешімімен 140 миллион доллар төлеуге міндеттелді. 2023 жылы жеке меншік капитал компаниясы бақылаудағы заттар туралы заңға қайшы келетін күшті, тез әрекет ететін фентанил сублингваль спрейін заңсыз таратқандығы үшін Жалған талаптар туралы заң бұзушылықтарын шешу үшін 9 миллион доллар төлеуге келісті.