Кіріспе

Фигуралы бас – бас нотасының үстінде немесе астында (немесе жанында) сандар мен символдар пайда болатын музыкалық жазу. Бұл сандар мен символдар (көбінесе өзгеше белгілер) фортепиано, клавесин, орган немесе лютня (немесе акорды ойнауға қабілетті басқа да аспаптарды) тартатын музыканттың бас нотаға қатысты ойнауы тиіс интервалдарды, акорды және акорға жатпайтын дыбыстарды көрсетеді. Фигуралы бас бас континуомен тығыз байланысты: бұл классикалық музыканың барокко дәуірінде (1600–1750) дерлік барлық музыка жанрында қолданылған, бірақ қазіргі заманғы музыкада сирек кездесетін тарихи түрде импровизацияланған сүйемелдеу. Фигуралы бас – толық бас деп те аталады. Акорды белгілеудің немесе көрсетудің басқа да жүйелеріне классикалық музыкада қолданылатын қарапайым нота жазуы; гармониялық талдауда жиі қолданылатын римдік сандар; кейде қазіргі музыктануда қолданылатын акорды әріптері; Нэшвилл сандық жүйесі; сондай-ақ джаз және эстрада музыкасында қолданылатын түрлі акорды атаулары мен белгілері (мысалы, C мажор немесе жай ғана C; D минор, Dm немесе D−; G7 және т.б.) жатады.

Басо continuo

Барокко дәуірінде (1600–1750) кең таралған бассо континуо бөлімдері, музыканың гармониялық құрылымын басс сызығы мен акордтық тізбектерді ұсыну арқылы қамтамасыз етті. Бұл тіркес көбінесе «континуо» деп қысқартылады, ал континуо бөлімін орындайтын музыканттар «континуо тобы» деп аталады. Континуо тобының құрамы көбінесе орындаушылардың (немесе ірі қойылымдар үшін дирижердің) қалауына қалады, ал барокко кезеңінде практика тым әртүрлі болды. Кем дегенде бір құрал, акордтарды ойнай білуі керек, мысалы, фортепиано, клавесин, орган, лютня, теорба, гитара, регал немесе арфа. Сонымен қатар, бас регистрде ойнайтын кез келген құралдар қосылуы мүмкін, мысалы, виолончель, контрабас, бас виола немесе фагот. Ең көп таралған комбинация, кем дегенде қазіргі заманғы орындауларда, аспаптық шығармалар мен опера сияқты секулярлық вокалдық шығармалар үшін клавесин мен виолончель, ал қасиетті музыка үшін орган мен виолончель. Төменгі тембрлі солист дауысына сүйемелдеу кезінде (мысалы, бас әншісі) контрабас қосылуы мүмкін. Әдетте, орындаушылар толық ансамбльде қолданылатын құралдар отбасыларына сәйкес келеді: егер шығармада гобой немесе басқа да үрлемелі аспаптар болса, фагот қосады, ал тек ішекті аспаптар болса, виолончель және/немесе контрабаспен шектеледі. Арфалар, лютнялар және басқа да қолдағы құралдар көбінесе 17 ғасырдың басындағы музыкаға тән. Кейде композиторлар нақты құралдарды көрсетеді: Монтевердидің «L'Orfeo» (1607) операсында ерекше түрлі құралымдар қолданылады, пасторальдық сахналарда бірнеше клавесиндер мен лютнялармен бірге бас виола, содан кейін органо ди легно мен китараронның сүйемелдеуімен ағымдағы көріністер, ал Харон патшалық саздың дыбысына қарап тұрады. Пернетақта (немесе басқа да акордты ойнайтын құрал) ойнаушысы, ноталанған бас сызығынан өзге, жоғарыдағы ноталарды ойнау арқылы континуо бөлімін жүзеге асырады (импровизациялық түрде қосады), бұл ноталар алдын ала анықталған немесе орындау кезінде импровизацияланған акордтарды толықтырады. Төменде сипатталған фигуралы бас нотациясы нұсқау болып табылады, бірақ орындаушылар музыкалық талғамын және басқа құралдарды немесе дауыстарды (әсіресе, жетекші мелодияны және ондағы кездейсоқ белгілерді) де нұсқау ретінде пайдалануы керек. Тәжірибелі музыканттар кейде басқа құралдық бөлімдердегі мотивтерді өздерінің импровизацияланған хордалық сүйемелдеуіне енгізеді. Мұндай музыканың қазіргі заманғы басылымдары көбінесе импровизация орнына толық жазылған пернетақталық бөлімді ұсынады. Дегенмен, тарихи тұрғысынан дұрыс орындаушылықтың өркендеуімен, барокко музыканттары сияқты, сандардан бөлімдерін импровизациялай алатын орындаушылар саны артты. Бассо континуо, барокко дәуірінің маңызды құрылымдық және сәйкестендіру элементі болғанымен, классикалық дәуірде (1800 жылға дейін) тез төмендеді. Соңғы мысал - С.П.Е. Бахтың флейта, ішекті аспаптар және бассо континуо үшін D минорындағы концерті (1747). 19 ғасырда оның қолданылу мысалдары сирек кездеседі, бірақ олар бар: мысалы, Антон Брукнер, Бетховен және Франц Шуберттің массаларында органшы үшін бассо континуо бөлімі бар.

Фигуралы бас жазуы

Фигуралы баспен белгіленген бөлім – музыкалық таяқшадағы ноталармен жазылған бас партиясынан тұрады, сонымен қатар бас ноталарынан қанша интервалдармен ойнау керектігін, демек, қандай акордтардың қандай инверсиясын орындау керектігін көрсету үшін таяқшаның астына сандар мен альтерациялар (немесе кейбір жағдайларда санға қосылған кері сызықтар) қосылады. "Tasto solo" деген сөз қысқа мерзімге, әдетте келесі фигураға дейін тек бас партиясын (жоғарғы акордтарсыз) ойнау керектігін білдіреді. Бұл аккордты ойнайтын музыкантты белгілі бір уақытқа дейін импровизацияланған аккордтарды ойнамауға шақырады. "Tasto solo" арнайы көрсетілуінің себебі, фигуралы бас партиясының бөлігінде фигуралар болмаса, аккордты ойнайтын орындаушы оны тамырлық триада деп есептейтін немесе гармониялық қозғалыстан басқа фигураның болжанатынын анықтайтын. Мысалы, егер C тональдығындағы континуо партиясы бірінші тактта C бас нотасымен басталса, екінші тактта B-ге төмендесе, тіпті фигуралар болмаса да, аккордты ойнайтын музыкант бұл бірінші инверсиядағы доминантты аккорд (төменнен B–D–G деп жазылады) екенін анықтайды. Композиторлар төменде сипатталған қолданыстарда тұрақсыздық танытты. Әсіресе 17 ғасырда, композиторлар аккордты анық деп ойлаған жағдайда, сандарды жіберуі мүмкін. Клаудио Монтеверди сияқты ерте композиторлар октаваны 10, 11 және 15 сияқты күрделі интервалдарды қолдану арқылы көрсеткен.

Қазіргі қолданысы

20-шы және 21-ші ғасырларда классикалық музыканттар кейде композитор жаңа шығарма үшін идеяларды эскиздей келіп немесе музыка студенті ноталанған музыкалық шығарманың гармониясын талдағанда (мысалы, Бахтың хоралы немесе Шопеннің фортепиано прелюдиясы) акорды көрсетудің ықшам тәсілі ретінде фигуралы басты пайдаланады. Фигуралы бас, әдетте, нео-барокко шығармаларынан басқа, қазіргі заманғы музыкалық композицияларда қолданылмайды. 2000-шы жылдардан бастап, Барокко дәуірінің орындалу практикасына маманданған кәсіби Барокко ансамбльдерінен тыс, фигуралы бас нотациясын қолданудың ең көп таралған түрі – гармониялық талдауда немесе композитордың эскизіндегі инверсияны көрсету болып табылады, бірақ көбінесе нота тақтасысыз, әріптік нота атауларымен және одан кейін фигурамен жазылады. Мысалы, егер фортепианода оң қолында C мажор үш дыбысты (C–E–G) ойнаса, ал сол қолында G бас нотасы болса, бұл екінші инверсиялық C мажор акорды болады, ол G деп жазылады. Егер осы C мажор үш дыбыстың басында E болса, бұл бірінші инверсиялық акорды болады, ол E немесе E деп жазылады (бұл джаз нотациясынан өзгеше, онда C дегеніміз C–E–G–A қосымша алтыншы акорды, яғни C мажорға 6-шы саты қосылған). Символдар функционалдық гармонияны талдау үшін римдік сандармен де қолданылуы мүмкін, мұндай қолданыс фигуралы римдік деп аталады; хорд символына қараңыз. Фигуралы бас формасы аккордеон музыкасын нотациялауда қолданылады; гитара акордарын нотациялау үшін тағы бір оңайлатылған форма қолданылады.