Кіріспе

Флешбек немесе еріксіз қайталанатын естелік – адамның өткен оқиғаны немесе оның бір бөлігін күрт, әдетте күшті сезінуімен сипатталатын психологиялық құбылыс. Бұл оқиғалар қорқыныш, қуаныш, қайғы, қызығу немесе басқа да түрлі эмоциялармен байланысты болуы мүмкін.

Тарих

Флешбек – бұл "ешқандай саналы, алдын ала жоспарланған іздеу әрекеті жасамай, санаңызға келетін жеке тәжірибелер". Бұл тәжірибелер кейде қолдағы жағдаймен ешқандай қатысы болмайды. Травматикалық стресс синдромынан (ПТСР) зардап шегушілер үшін флешбектер күнделікті өмірді күрт бұзуы мүмкін. Эббингхаус жадтың үш ерекше класын жіктеді: сезімдік, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді жад. Сезімдік жад – бұл белгілі бір ортада ақпараттың қысқа ғана сақталуы (көріс аумағыңызда шам-шырақпен қозғалғаннан кейін көретін сызық сезімдік жад арқылы құрылады). Бұл көзқарас бойынша, травматикалық естеліктер барлық басқа күнделікті естеліктер сияқты бірдей параметрлермен байланысты. Екі көзқарас та еріксіз қайта оралатын естеліктердің әдетте орын алмайтын сирек оқиғалардың нәтижесі екеніне келіседі. Мұндай сирек оқиғалар адамнан күшті эмоционалдық реакция тудырады, өйткені олар қалыпты күтулерді бұзады. Қазіргі талқылаудың тақырыбы – еріксіз естелікті құрайтын анықтамалық критерийлердің мәні. Соңғы кезде ғалымдар еріксіз естеліктердің адам белгілі бір уақытта және жерде бастан өткерген жағымсыз оқиғалардың нәтижесі деп ойлады, ал еріксіз естелік эпизоды кезінде оқиғаның уақыттық және кеңістіктік ерекшеліктері жоғалады. Басқаша айтқанда, флешбекке ұшыраған адамдар уақыт пен орын сезімін жоғалтады және жай ғана естеліктерді еске түсірудің орнына оқиғаны қайтадан сезінеді. Бұл ерекше механизм көзқарасына сәйкес келеді, себебі еріксіз естелік ерікті естеліктен өзгеше жад механизміне негізделген. Сонымен қатар, кодтау кезінде туындаған бастапқы эмоциялар флешбек эпизоды кезінде қайтадан сезіледі, бұл жағымсыз оқиға туралы естелік болғанда әсіресе қиын болуы мүмкін. Сондай-ақ, жеке адам бастан өткерген флешбектердің сипаты тұрақты екені дәлелденді, олар әр кездесуде бірдей форманы сақтайды. Бұл тіпті адам жаңа ақпарат алғанда да орын алады, ол интрузивті естелікте сақталған ақпаратқа тікелей қайшы келеді. Бұл стимулдар ескерту сигналына айналады, егер олар қайтадан кездессе, флешбекке түрткіс береді. Бұл ескерту сигналы гипотезасы деп аталады. Мысалы, адам құрметтің күнге шағылысқан жерін көргенде флешбекке ұшырауы мүмкін. Себебі ол бұл дақтарды көлік апатына ұшырағанға дейін көрген көліктің фараларымен байланыстырады. Элерс пен Кларктың айтуынша, травматикалық естеліктердің флешбектерді тудыруға бейім болуының себебі – қате кодтау, ол адамға контексттік ақпаратты, сондай-ақ әдетте күнделікті естеліктермен байланысты болатын уақыт пен орын туралы ақпаратты ескеруге мүмкіндік бермейді. Бұл адамдар травматикалық оқиғамен байланысты стимулдарға сезімтал болады, содан кейін олар флешбекке түрткіс береді, тіпті стимулдың айналасындағы контекст байланысты болмаса да. Бұл триггерлер травматикалық тәжірибе кезінде бейімделу реакциясын тудыруы мүмкін, бірақ егер адам қауіп болмаған жағдайларда да бірдей жауап бере берсе, олар тез бейімделусіз болады. Оған қарамастан, негізгі механизм көзқарасына жататын теориялар ерікті және еріксіз естеліктерді түсіндіретін жеке механизмдердің жоқтығын айтады. Стресстік оқиғалар туралы естеліктерді ерікті және еріксіз еске түсіруде ешқандай айырмашылық жоқ. Керісінше, әр түрлі еске түсіру үшін әр түрлі еске түсіру механизмі қолданылады. Еріксіз еске түсіруде сыртқы триггер жадта бақылаусыз белсенділіктің таралуын тудырады, ал ерікті еске түсіруде бұл белсенділік қатаң бақыланады және мақсатқа бағытталған. Сонымен қатар, негізгі механизм бойынша жағымсыз оқиғаларды еріксіз еске түсіру жағымды оқиғаларды еске түсірумен де байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, флешбектерден зардап шеккендердің шамамен 5 пайызы жағымды, бірақ травматикалық емес флешбектерді бастан кешіреді. Олар теріс және/немесе травматикалық флешбектерді бастан өткерген адамдар сияқты бірдей қарқындылық деңгейі мен еске түсіру механизміне ие, оған еріксіз естелікке байланысты жан-жақтылық пен эмоция кіреді. Тек эмоцияның жағымды немесе жағымсыз екендігімен ғана ерекшеленеді.

Сезімдік жады

Есте сақтау әдетте сезімдік, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді процестерге бөлінеді. Осы сезімдік түйсіктер қайта оқу оқиғасына дейін болады. Олар оқиғаның еріксіз естелік ретінде пайда болуына шарт жасайтын стимул ретінде танылады. Праймердің болуы қайта оқудың пайда болу мүмкіндігін арттырады. Сезімдік естелік осыны тудыруы мүмкін, сонымен қатар естелік пен праймер арасындағы байланысты жоюға да көмектеседі. Қарсы шарттау және сезімдік сигналмен байланысты оқиғалардың естелігін жаңарту естелікті праймерден бөлуге көмектеседі.

Қысқа мерзімді жады/жұмыс жады

Көптеген күдіктер болды, бұзғыш естеліктер қысқа мерзімді естеліктерде кемшіліктер тудыруы мүмкін деген. Флешбектерден зардап шегетін адамдардың жұмыс жадына қатысты гиппокампы зақымдалған, бұл жұмыс жадының да зардап шегуі мүмкін деген теорияны қолдайды. Осы теорияны тексеру үшін көптеген зерттеулер жүргізілді және барлық нәтижелер келесі қорытындыға келді: ішкі естеліктер қысқа мерзімді естелікке немесе жұмыс жадына әсер етпейді.

Ұзақ мерзімді есте сақтау

Есте сақтау процестерінің үш түрінің арасында ұзақ мерзімді есте сақтау ең көп көлемде ақпарат сақтайды және көптеген танымдық процестерге қатысады. Расмусен мен Бернценнің сөздерінше, "ұзақ мерзімді есте сақтау процестері спонтанды ойлаудың негізін құруы мүмкін" (2009).

Эпизодикалық жады

Эпизодтық жад – ұзақ мерзімді жадтың бір түрі, онда еріксіз естеліктер қарқынды автобиографиялық естеліктерден құралады. Декларативтік жадтың бір түрі ретінде, бұл жад неғұрлым жеке болса, соғұрлым жақсы есте қалатыны туралы идеяға сәйкес келеді. Қиындық тудыратын естеліктер көбінесе таныс күйзеліспен байланысты болады, ол консолидация және қайта консолидация процесі арқылы тез күшейеді. Айырмашылығы, бұл ойларды ұмыту өте қиын. Көптеген ой-қиялы әңгімелерде естелікпен байланысты эмоциялардың түрлі деңгейлері кездеседі. Флэшбэктерде эмоциялардың көп бөлігі теріс, бірақ олар оң эмоциялар да болуы мүмкін. Бұл эмоциялар өте күшті және естелікті айқынрақ етеді. Қиындық тудыратын естелікпен байланысты эмоцияның қарқындылығын төмендету естелікті тыныш эпизодтық жадқа айналдыруға көмектеседі.

Анатомия

Флэшбэктердің неврологиялық негізімен байланысты мидың бірнеше аймағы анықталған. Медиалдық уақытша лобтары, прекуней, артқы цингуляттық гирус және префронтальді кортекс еріксіз естеліктерге қатысты ең көп айтылатын аймақтар. Медиалдық уақытша аймақтарда орналасқан гиппокамп жад процестерімен тығыз байланысты. Гиппокамптың көптеген функциялары бар, оның ішінде жадты консолидациялау да бар. Миді бейнелеу зерттеулері флэшбэктердің жадты қайтарумен байланысты аймақтарды белсендіргенін көрсетті. Жоғарғы тоқпанды лобта орналасқан прекуней және артқы цингуляттық гирус та жадты қайтарумен байланысты. Сонымен қатар, зерттеулер префронтальді кортекс аймақтарының жадты қайтару процесінде белсенді екенін көрсетті.

Мәдениет

Психологиялық құбылыс кино мен теледидарда жиі бейнеленеді. Флэшбэктерді ең дәл көрсете білген медиа туындыларының көпшілігі соғыс кезеңімен байланысты болды, сондай-ақ флэшбэктердің соғыс салдарынан туған жарақаттар мен стрестерден пайда болатын посттравматикалық стресс синдромымен (PTSD) байланысы туралы айтылды.