Кіріспе

Израиль Жоғарғы Сотының бұрынғы президенті Ахарон Барак (; 1936 жылдың 16 қыркүйегінде туған) – 1995 жылдан 2006 жылға дейін Израиль Жоғарғы Сотының президенті қызметін атқарған израильдік заңгер және құқық ғалымы. Осыған дейін Барак 1978 жылдан 1995 жылға дейін Израиль Жоғарғы Сотының судьясы, ал одан бұрын 1975 жылдан 1978 жылға дейін Израильдің Бас прокуроры болып жұмыс істеген. Барак 1936 жылы Литваның Каунас қаласында Эрик Брик деген атпен дүниеге келген. Холокосттан аман қалған ол және оның отбасы 1947 жылы Палестинаға көшіп келді. Ол Иерусалимдегі Еврей университетінде заң, халықаралық қатынастар және экономика пәндерін оқыды және 1958 жылы заң бакалавры дәрежесін алды. 1958-1960 жылдары Израиль армиясына шақырылды. 1974-1975 жылдары Барак Иерусалимдегі Еврей университетінің заң факультетінің деканы болды. Қазір Барак Герцлиядағы Рейхман университетінде заң профессоры, сондай-ақ Йель заң мектебі, Орталық Еуропа университеті, Джорджтаун университетінің заң орталығы және Торонто университетінің заң факультетінде оқытумен айналысады.

Өмірбаян

Эрик Брик (кейіннен Ахарон Барак) Литваның Каунас қаласында, адвокат Зви Брик пен оның әйелі, мұғалім Лияның жалғыз ұлы болып дүниеге келді. 1941 жылы қала нацистер басып алғаннан кейін отбасы Ковно геттосына қамалды. Барак "ХаОлам ХаЗе" басылымына берген сұхбатында, литвалық шаруаның оны картоп үйімінің астына жасырып, геттодан шығарып алып, қамалса өмірін қауіпке тіге отырып, қалай құтқарғанын айтты. Соғыс аяқталған соң, Барак ата-анасымен бірге Венгрия, Австрия және Италия арқылы саяхаттап, Римге жетті, онда олар келесі екі жылды өткізді. 1947 жылы олар саяхат құжаттарын алып, Мандатты Палестинаға көшіп келді. Ұзақ емес уақыттан кейін мошавта тұрғаннан соң, отбасы Иерусалимге қоныстанды. Ол Иерусалимдегі Еврей университетінде заң, халықаралық қатынастар және экономиканы оқыды және 1958 жылы заң бакалавры дәрежесін алды. 1958-1960 жылдары Израиль қорғаныс күштеріне шақырылып, Штаб бастығының қаржы кеңесшісінің кеңсесінде қызмет етті. Қызметтен босатылғаннан кейін ол Еврей университетіне оралды, онда 1963 жылы үздік диссертациясын қорғады. Сонымен қатар ол Бас прокуратурада стажер ретінде жұмыс істей бастады. Адольф Айхманның ісін қарауға кіріскен Бас прокурор кезінде, Холокосттан аман қалған Барак бұл іске қатыспауды жөн көрді. Оның өтініші бойынша ол Мемлекеттік прокуратураға ауыстырылды, стажировкасын аяқтады және аттестатталған адвокат ретінде танылды. Барак Ұлттық еңбек сотының бұрынғы вице-президенті Елишева Барак Усоскинге үйленген, олардың үш қызы мен бір ұлы бар, барлығы заңгер мамандығын меңгерген. Барактың күйеу баласы Рам Ландес 2009 жылы Барак туралы "Төреші" (השופט) деп аталатын бір сағаттық деректі фильм түсірді, ол Баракпен терең сұхбаттасуға негізделген.

Академиялық мансап

1966-1967 жылдары Барак Гарвард университетінде оқыды. 1968 жылы Иерусалимдегі Еврей университетінде профессор болып тағайындалды, ал 1974 жылы заң факультетінің деканы аталды. 1975 жылы 38 жасында заң саласындағы ғылыми зерттеулері үшін Израиль сыйлығымен марапатталды. Сол жылы Израиль ғылым академиясы мен гуманитарлық ғылымдар академиясының мүшесі болды. 1978 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Жоғарғы соттан зейнетке шыққаннан кейін Барак Герцлиядағы Рейхман университетінде жұмыс істей бастады және коммерциялық құқық бойынша магистрлік бағдарламада сабақ береді. Одан бөлек, ол заң бакалавры бағдарламасында да дәріс оқиды. Сонымен қатар, ол Йель заң мектебінде және АҚШ-тағы Алабама университетінде дәріс беруді жалғастырады, ал Торонто университетінің заң факультетінде арнайы шақырылған профессор ретінде дәріс береді.

Израильдің Бас прокуроры

1975-1978 жылдары Барак Израильдің Бас прокуроры қызметін атқарды. Осы қызметте ол қабылдаған ең белгілі шешімдері: «Клалит» денсаулық сақтау қызметінің бас директоры және Израиль банкінің директоры лауазымына үміткер Ашер Ядлинге қарсы қылмыстық тергеуді бастау туралы шешім. Ядлин пара алуда айыпты деп танылып, 5 жылға бас бостандығынан айырылды. Осы оқиға барысында Барак «Бузгагло» тестісін енгізді. Тұрғын үй және құрылыс министрі Авраам Офердің тергеуді тоқтату туралы өтінішіне қарамастан, полиция тергеуін жалғастыру туралы шешім. Офер 1977 жылы тергеу аяқталмас бұрын өзіне-өзі қол жұмсады. Долларлық шоттар ісі бойынша Лия Рабинді сотқа беру туралы шешім. Бұл шешім Израиль премьер-министрі Ицхак Рабиннің отставкаға кетуіне себеп болды. Ицхак Рабинді бұл істе соттамау шешіміне қатысты Барак, «Рабин лауазымынан кетуге мәжбүр болғандықтан, бұл оған жеткілікті жаза болды. Оны одан әрі жазалауға орын жоқ» деп түсіндірді. 1978 жылы Израиль премьер-министрі Менахем Бегин Баракты Кемп-Дэвид келісімдерін келісу үшін Израиль делегациясының заң кеңесшісі етіп тағайындады. Джимми Картер «Палестина: апартеид емес, бейбітшілік» атты кітабында, олардың арасындағы саяси келіспеушіліктерге қарамастан, Баракты табысты келіссөзші деп бағалады.

Израильдің Жоғарғы соты

1978 жылдың 22 қыркүйегінде Барак Израиль Жоғарғы Сотының судьясы қызметін бастады – барлық судьялардың ең жасы. 1982–1983 жылдары ол Сабра мен Шатила трагедиясының мән-жайларын тергеу үшін құрылған Кахан комиссиясының мүшесі болды. Комиссия қорытындысы бойынша сол кездегі Қорғаныс министрі Ариэль Шарон лауазымынан алынды. Комиссия сондай-ақ, оның болашақта бұл лауазымға тағайындалмауын ұсынды. 1993 жылы Жоғарғы Соттың вице-президенті Менахем Илон зейнеткерлікке шыққаннан кейін Барак вице-президент болып тағайындалды. Кейіннен, 1995 жылдың 13 тамызында президент Мейр Шамгар зейнеткерлікке шыққаннан кейін Барак Жоғарғы Соттың президенті болып тағайындалды. Жоғарғы Сотта қызмет еткен кезінде Барак соттың қарауына түсетін мәселелер ауқымын кеңейтті. Ол Израиль Жоғарғы Соты жиі қолданған мәртебелік тексеруді жойды және түрлі мәселелер бойынша шағымдарды қабылдау арқылы сотқа жүгіну мүмкіндігін кеңейтті. Профессор Дафна Барак Эрез: «Судья Барактың Израиль құқығына тигізген маңызды әсерлерінің бірі – сотқа қатысты барлық мәселелерге қатысты жүргізген өзгерістерінде. Судья Барак сот қарауына түсетін мәселелерді орынсыз және қажетсіз шектейтін дәстүрлі сотқа жүгіну ілімін дұрыс емес деп санайтын көзқарасқа бастамашы және жетекші болды. Судья Барактың басшылығымен Жоғарғы Сот [келісуге дайын] салалардың [спектрін] айтарлықтай кеңейтті». Сонымен қатар, ол мемлекеттік басқару үшін де (әсіресе, әкімшілік шешімнің негірлігі стандарты үшін) және жеке секторда (адалдық стандарты) бірқатар стандарттарды енгізді, бұл екеуінің арасындағы шекараны жойды. Баракты сынға алғандар, оның басшылығымен Жоғарғы Сот сот жүйесінің тұрақтылығы мен сенімділігіне, әсіресе жеке секторда зиян келтірді деп санайды. 1992 жылдан кейін оның сот жұмысының көп бөлігі Израильдің Конституциялық революциясын (оның өзінің айтуынша) ілгерілету мен қалыптастыруға бағытталды, ол Израиль Кнессетінде адам құқықтарын қарастыратын негізгі заңдарды қабылдау арқылы жүзеге асырылды деп сенді. Барактың ұстанымы, Жоғарғы Сот тарапынан қабылданған Конституциялық революция теңдік, жұмысқа орналасу бостандығы және сөз бостандығы сияқты құндылықтарды нормативтік үстемдікке көтерді, соның салдарынан соттарға (тек Жоғарғы Сотқа ғана емес) негізгі заңдарда көзделген құқықтарға қайшы келетін заңнаманы жою құқығы берілді. Осыған байланысты Барак Израиль мемлекетінің парламенттік демократиядан конституциялық парламенттік демократияға айналғанын, оның негізгі заңдары конституция ретінде түсіндірілуі керек екенін мәлімдеді. Жоғарғы Соттың президенті болған кезінде Барак сот белсенділігін қолдады, онда сот өзін тек заңды түсіндірумен шектемей, сонымен қатар ортақ құқық бойынша заңнама арқылы заңдағы олқылықтарды толтыруға рұқсат етілді. Бұл тәсіл өте даулы болды және көптеген қарсылықтарға, соның ішінде кейбір саясаткерлердің де қарсылығына тап болды. Израильдік құқықтанушы Зеев Сегал 2004 жылғы мақаласында: «Барак Жоғарғы Сотты дауларды шешудегі негізгі рөлінен асып, қоғамды өзгертуге бағытталған күш ретінде қарастырады. Оның басшылығымен Жоғарғы Сот Израиль құқығын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады, бұл Кнессеттің рөлінен кем емес. Барак соттағы жетекші күш, оның негізгі судьясы ретінде ширек ғасыр бойы, ал соңғы 10 жылдан бері бірінші орынды иеленіп келеді». 2006 жылдың 14 қыркүйегінде Барак міндетті жасқа толғаннан кейін Жоғарғы Соттан зейнеткерлікке шықты. Үш айдан кейін ол өзінің соңғы шешімдерін жариялады, олардың ішінде палестин аумақтарының тұрғындарына келтірілген зиян үшін өтемақыға қатысты бірқатар прецеденттер, Израильдің мақсатты өлтіру саясаты және Израиль Қорғаныс күштерінің (IDF) ветерандарына жеңілдік беру мәселелері қарастырылды. Жоғарғы Соттағы қызметімен қатар, Барак жиырма жыл бойы Израильдің азаматтық кодексін әзірлеген комитеттің төрағасы болды, ол Израиль құқығындағы 24 негізгі азаматтық құқық актілерін бірыңғай кодекске біріктіруге жұмыстанды.

Сот шешімдерінің таңдауы

CA 6821/93 United Hamizrahi Bank Ltd. v. Migdal Kfar Shitufi 49(4) P. D 221: Барак басқа судьялармен бірге Конституциялық революцияны, оның түсінігінде, Негізгі заң: Адамның қадір-қасиеті мен бостандығы және Негізгі заң: Жұмыс істеу еркіндігі қабылдағаннан кейін басталғанын сипаттады. Бұл істе Жоғарғы соттың осы Негізгі заңдарға қайшы келетін Кнессет заңдарын жоя алатыны шешілді. CA 243/83 Иерусалим қалалық әкімдігіне қарсы Гордон, 39(1) P. D 113: Осы шешімде Барак Израильдің зиян келтіру құқығының маңызды аспектілерін реформалады. HC 3269/95 Кац v. Аймақтық раввиндер соты, 50(4) P. D 590: Осы сот шешімінде Барак, Мейр Шамгардың төраға орынбасары ретінде, ажырасудан туындаған мүліктік дауларға қатысты заңдар некеге тұру актісінен туындамайды және осылайша неке мәселесі ретінде қарастырылмайды деп шешті. Керісінше, олар тараптардың келісімінен туындайды және бірігу еркіндігінің бір бөлігі болып табылады. Бұл іс Израильдің раввиндер сотының Халаханы (иудей діни заңы) емес, Израильдің жалпы құқығына негізделген ортақ некелік мүлік доктринасын қолдануын белгіледі. CA 4628/93 Израиль мемлекеті Guardian of Housing and Initiatives (1991) Ltd. 49(2) P. D 265: Осы шешімде Барак келісімшарт құруға жаңа тәсіл ұсынды, келісімшарт жасасуға әкелген жағдайларға ерекше мән беру керек деп санайды. Осы мәселеде Барактың кейбір пікірлері әлі де даулы, бірақ оның келісімшарт құруға қатысты жалпы тәсілі бүгінде Жоғарғы сот тарапынан қабылданып жүр. CA 165/82 Kibbutz Hatzor v Assessing Officer, 39(2) P. D 70: Бұл шешім Израильдегі салық заңдарын түсіндіруде маңызды өзгеріс болды, заңның мағынасын анықтауда мақсатты тәсілдің мәтіндік тәсілге қарағанда әдетте артықшылыққа ие екенін анықтады. FH 40/80 Koenig v. Cohen, 36(3) P. D 701: Осы шешімде Барак, азшылықта болған күйде, заңнаманы түсіндіруге қатысты өз ұстанымын жеткізді. Бүгінде бұл тәсіл заңдық түсіндірудің қабылданған тәсіліне айналды. CA 817/79, Kossoy v. Y. L. Feuchtwanger Bank Ltd., 38(3) P. D 253: Осы шешімде Барак компанияны басқарушыға әділдік міндетін жүктеді, компанияны басқарушы компанияның акцияларын сата алмайды, егер оның нәтижесінде компанияға және осылайша оның акционерлеріне зиян келтірілсе.

Оңтүстік Африка VS Израиль

2024 жылдың 11 қаңтарында Израиль үкіметі Баракты Оңтүстік Африканың Израильге қарсы геноцид қылды деген айыппен Халықаралық соттағы іс бойынша арнайы судья ретінде тағайындады.

Пікірлер мен пікірлер

Барак Израильдің Негізгі Заңын конституциясы ретінде қабылдаған, белсенді сот жүйесін жақтады және осы негізде Кнессет заңдарын сынады. Барактың құқықтық философиясы "әлем заңға толы" деген сеніммен басталады. Бұл идея заңды адам қызметінің барлық саласын қамтитын, ешбір әрекет заңнан тыс қалмайтын құрылым ретінде көрсетеді: заң тыйым салмайтын нәрсеге рұқсат береді; демек, заңның әр нәрседе өз сөзі болады. Жоғарғы Соттан зейнеткерлікке шыққаннан кейін, Соттың жаңа президенті, судья Дорит Бейниш, қоштасу рәсімінде былай деді: "Израиль заңның дамуының төрінде Ахарон Барак тұр. Ол жаңа горизонттар ашты. Оның [президенттік кезеңіндегі] заңның мақсаты бұрынғы кезеңнен өзгеше. Жоғарғы Соттағы қызметінің басынан бастап оның шешімдері жаңашыл болды, 1978 жылдан бүгінгі күнге дейін осы сот Израиль қоғамына берген негізгі құқықтық нормаларды қалыптастырды". Әкімшілік шешімнің негізділігін тексеру және сотқа шағымдану құқығын кеңейту (сот судьяға әкімшілік шешімнің "ақылға сыймайтындығын" есептеген жағдайда оны жоққа шығаруға мүмкіндік береді) мәселесі бойынша Амнон Рубинштейн былай деп жазды: "Осылайша, Жоғарғы Сот кез келген мәселені қарап, шешім қабылдай алатын жағдай туды. Сонымен қатар, әкімшілік шешімнің негізсіздігі сотқа шағымдануға себеп болады. Бұл – бұрынғы Жоғарғы Сот ұрпақтарынан ерекшеленетін сот жүйесіндегі толыққанды революция, және бұл сотқа әлемдегі ең белсенді сот деген атақ әкелді, бұл оған қызығушылық пен сын тудырды. Іс жүзінде, Барактың кезінде Жоғарғы Сот көп жағынан балама үкіметке айналды". Барак – дінсіз яһуди, бірақ діни сектормен келісімге келуге және дінге мемлекеттік қолдау көрсетуге сендіреді. Оның дін мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас туралы шешімдері діни қоғамның кейбір өкілдерінен наразылық тудырды. Қоғамның барлық салаларынан келген діни яһудилер (харедимдер мен діни сионистерді қоса алғанда) оның президенттігі кезінде Жоғарғы Сотқа қарсы жаппай наразылық акциясын өткізді, себебі Жоғарғы Сот ажырасу істерінде Израильдің діни соттары мүліктік дауларды Халахаға емес, Кнессет заңдарына сәйкес қарауы керек деп шешті.

Сын

Барактың сот белсенділігін сынға алғандардың арасында Израиль Жоғарғы Сотының бұрынғы президенті Моше Ландау, Рут Гависон және Ричард Познер бар. АҚШ-тың жетінші округтік апелляциялық сотының судьясы және юриспруденция саласындағы сарапшы Познер Барактың Негізгі заңдарды Израильдің конституциясы ретінде түсіндіруіне сын көтерді, осы ретте "тек Израильде ғана судьялар конституциялық немесе заңнамалық қағидаларға сүйенбей, абстрактілі тексеру құқығын өздеріне беруге батылады" деді. Ол сондай-ақ Барактың соттардың "мазмұндық" демократияда табатын құқықтар жиынтығын қамтамасыз етуі, қарапайым демократиялық саяси құқықтармен шектелмейтіні, шын мәнінде демократияны шектеуге және "артық белсенді сот жүйесіне" алып келеді деп санайды.

Марапаттар мен мойындау

1975 жылы Барак юриспруденция саласында Израиль сыйлығымен марапатталды. 1987 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. 2003 жылы ол Брандейс университетінен құрметті ғылыми дәреже алды. 2006 жылы «өмірін әділдік пен заң үстемдігін қорғауға арнаған ерекше батылдығы мен қағидалары үшін» Питер Грубер қорының Әділет сыйлығына ие болды. 2007 жылы ол Колумбия университетінен құрметті ғылыми дәреже алды.