Кіріспе
Израиль православиелік еврей полиматы Ишаяху Лейбовиц (; 29 қаңтар 1903 – 18 тамыз 1994) – израильдік православиелік еврей қоғамдық ойшылы және полимат. Ол Иерусалимдегі Еврей университетінде биохимия, органикалық химия және нейрофизиология профессоры болған, сондай-ақ еврей ойлары мен батыс философиясы туралы көптеген еңбектердің авторы. Ол этика, дін және саясат мәселелеріндегі өршіл пікірлерімен белгілі болды. Лейбовиц Израиль мемлекеті мен сионизм еврейлік гуманистік құндылықтардан артық қасиетті болып кеткенін ескертті және оккупацияланған Палестина аумақтарындағы Израильдің әрекеттерін "жаһуди-нацистік" деп сипаттады, сонымен қатар оккупацияның құрбандар мен қанаушыларға адамгершіліксіз әсерін ескертті.
Yeshayahu Leibowitz (; 29 January 1903 – 18 August 1994) was an Israeli Orthodox Jewish public intellectual and polymath. He was a professor of biochemistry, organic chemistry, and neurophysiology at the Hebrew University of Jerusalem, as well as a prolific writer on Jewish thought and western philosophy. He was known for his outspoken views on ethics, religion, and politics. Leibowitz cautioned that the state of Israel and Zionism had become more sacred than Jewish humanist values and went on to describe Israeli conduct in the occupied Palestinian territories as "Judeo Nazi" in nature while warning of the dehumanizing effect of the occupation on the victims and the oppressors.
Өмірбаян
Ешаяху Лейбовиц 1903 жылы Ресей империясының Рига қаласында (қазіргі Латвияда) діни сионист отбасында дүниеге келді. Оның әкесі ағаш саудагері болған, ал туысы – болашақ шахмат гроссмейстері Арон Нимзович. 1919 жылы Берлин университетінде химия және философияны оқыды. 1924 жылы докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін биохимия және медицинаны оқуын жалғастырып, 1934 жылы Базель университетінен медицина докторы ғылымының кандидаты атағын алды. 1935 жылы Палестинаға көшіп, Иерусалимде қоныстанды. Лейбовиц Гретаға үйленді, олардың алты баласы болды, олардың екеуі жас шағында қайтыс болды. Оның ұлы Элия Тель-Авив университетінің астрофизика кафедрасын басқарды және Wise обсерваториясының ең ұзақ қызмет еткен директоры болды. Тағы бір ұлы Ури Хадасса университетінің медицина орталығында медицина профессоры болды. Шамай Лейбовиц – оның немерелерінің бірі.
Академиялық және әдеби мансап
Лейбовиц 1936 жылы Иерусалимдегі Еврей университетінің математика және табиғаттану факультетіне қабылданды. 1941 жылы биохимия профессоры болды, ал 1952 жылы органикалық химия және неврологияның аға профессоры қызметіне көтерілді. Ол еврей университетінде шамамен алты он жыл бойы биохимия, нейрофизиология, философия және ғылым тарихынан дәріс берді. Лейбовиц Құдайға сену (яғни, Оған бағыну) адамның шешімі сол адамды анықтайды немесе сипаттайды, ал емес Құдайды деп мәлімдеді. Лейбовиц Құдайды адамдар білетін барлық шындықтан жоғары тұратын нәрсе ретінде қарастырды, Құдайды адамдар кездесетін шындықтың басқа ешқандай түрімен салыстыруға болмайтынына және материалдық әлемнен толығымен бөлек екеніне сенді. Ол табиғаттағы адамзат тарихының ешқандай діни мағынасы жоқ деп есептеді және Құдай тарихта діни мақсат қойған немесе адамзатқа қамқорлық жасаған деген ойды қабылдамады. Ол Тораны тарихи және ғылыми шындықтар ретінде емес, еврейлердің Құдайға қалай қызмет етуі керектігі туралы мицвот, яғни өсиеттердің көзі ретінде қарастырды. Ол Торадағы шындық ретінде баяндалған оқиғалардың тек Құдайға қалай ғибадат ету керектігін талап ету үшін адам санасының шегіндегі әдеби формаларды пайдаланады деп сенді. Ол "діни сенім тұрғысынан алғанда, Тора мен Киелі кітаптардың барлығы адам танымының шегінен асып түсетін талап ретінде қарастырылуы керек, Құдайды тану және Оған қызмет ету талабы – түрлі адамдық өрнектерде жеткізілген талап: нұсқаулар, көріністер, поэзия, дұға, ой және әңгіме" деп жазды. Ол Тораны тарихи фактілердің толық тізімі ретінде оқымау керек, Тораға енгізілген кез келген тарихи ақпараттың кездейсоқ болуын және табиғат пен тарихқа Құдайдың араласуының барлық сипаттамаларын факті ретінде емес, олар жеткізетін хабарлар тұрғысынан түсіндіру керек деп санайды, өйткені оның Құдайдың трансценденттілігі туралы идеялары қасиеттілік пен жалпы әлем арасында мұндай байланыс болуы мүмкін емес екенін көрсетеді. Бұл көзқарастың бір салдары – Құдайға бағынуға деген жеке міндеттеме, сенім жамандық туралы философиялық мәселелерге немесе Құдайдың бар екеніне қайшы келетін тарихи оқиғаларға қарсы тұруға болмайды. Бірде біреу Лейбовицке Холокосттан кейін Құдайға сенуді тоқтатқанын айтқанда, Лейбовиц: "Егер солай болса, сен ешқашан Құдайға сенбедің" деп жауап берді. Егер адам қорқынышты оқиғадан кейін сенімін жоғалтса, онда ол тек Құдайдың жоспарын түсінгендіктен немесе сыйлық күткендіктен ғана Оған бағынғанын көрсетеді. Бірақ "Лейбовиц үшін діни сенім – өмірді, табиғатты, тарихты түсіндіру немесе осы немесе басқа дүниеде болашаққа деген үміт емес, ол – талап". Ол Холокосттың еврей діні үшін ешқандай мағынасы жоқ деп есептеді, өйткені мұндай сенім Құдайдың адам істеріне араласпауы туралы оның идеяларына қайшы келеді. Лейбовиц Мәсіхтік дәуірге дәстүрлі түсінікпен сенбеді: "Мәсіхтік идеяның терең діни мағынасы – мәңгілікке ұмтылуға тиіс мақсат пен мақсатты ұсынудан тұрады. Мәсіх – әрқашан келетін, мәңгілік болашақ. Келген Мәсіх, қазіргі Мәсіх, сөзсіз жалған Мәсіх болады". Ол Мәсіхтің келуін күту адамдардың "Құдайға қызмет етуге бағытталған діни сенім мен адамның қалауларын қанағаттандыруға деген психологиялық құштарлық" арасындағы шекараны жоятынын айтты. Оның пікірінше, жеке мұң үшін дұға ету, дұға ететін адамның қажеттіліктері үшін жасалған дұға діни мағынасы жоқ, тіпті құдайға қарсы келеді, өйткені ол Құдайға әсер етуге тырысады және Құдайды адамның қажеттіліктерін қанағаттандыру құралы ретінде қарастырады. Оның ойынша, дұғаның жалғыз дұрыс түрі – дұға ететін адамның қажеттіліктеріне ешқандай сілтеме жасамай, тек өсиеттерді орындау үшін жасалған дұға.
Марапаттар мен мойындау
1993 жылы Лейбовиц өмір бойы жеткен үлкен жетістіктері үшін Израиль сыйлығына ие болды. Сыйлық табыстау рәсімінен бұрын Лейбовиц Израиль-Палестина бейбітшілігі жөніндегі Израиль кеңесінде сөз сөйлеуге шақырылды, онда оның ізраилдік әскерлерге бұйрықтарды орындамауға шақырған көңілді қоздырған сөздері қыжыр туғызды (және Ицхак Рабин салтанатты шараны бойкоттап өтетінін айтқан еді). Жюри сыйлықты қайтарып алу мүмкіндігін талқылау үшін бас қосты, бірақ Лейбовиц өзі сыйлықты қабылдаудан бас тартатынын мәлімдеді, себебі ол сыйлықты алғанда жаңағы жағдайды шиеленістіргісі келмеді.