Кіріспе
Тулск – Ирландияның Роскоммон округіндегі ауыл. Ол Строктаун мен Белланагар арасындағы N5 ұлттық басты жолында орналасқан. Роскоммон қаласынан шамамен 19 км солтүстікте жатыр.
Tulsk is a village in County Roscommon, Ireland, on the N5 national primary road between Strokestown and Bellanagare. It sits at around 19 km north of Roscommon town.
Мұралық
Тюльскке жақын жерде темір дәуіріндегі (гейл) патша сарайы Круахан орналасқан. «Таин Бо Куайлнге» бойынша, бұл Кули мал шабуылын ұйымдастырған ирландтық батыр патшайым Медбтің (немесе Мейвтің) үйі болған. Бұл сарай Еуропаның ең маңызды және жақсы сақталған кельт патшалық орындарының бірі болуы мүмкін. Қазіргі ғылым осы ежелгі аймақтың маңыздылығын және ондағы 60 ұлттық ескерткіштің мәнін жаңаша ашып көрсетуде. Ирландияның Галвейдегі Ұлттық университетінің профессоры Джон Уодделл жүргізген археологиялық зерттеулердің нәтижелері Cruachan Aí Heritage Centre көрме залдарында ұсынылған. Джон Уодделл, Джо Фенвик және Кевин Бартонның «Раткроган, Ко Роскомон: ритуалдық ландшафттағы археологиялық және геофизикалық зерттеу» кітабы Коннахт кельт патшалық орыны туралы маңызды және бұрын белгісіз ерекшеліктер мен ақпараттарды қамтиды.
Археология
Discovery бағдарламасы 2003-2009 жылдар аралығында өзінің негізгі археологиялық қазбаларын және зерттеулерін ортағасырлық Талск ауылы мен оның төңірегіндегі аймақтарда жүргізді. Ирландияның Мұра кеңесі қаржыландыратын археологиялық зерттеу институты – Discovery Programme, солтүстік Роскоммон аймағындағы кейінгі орта ғасырлар шамамен 1170-1650 жылдарындағы Галл билеушілігінің сипаты мен қоныстануын зерттеді. 2003 жылдан бері осы жұмыстың бір бөлігі О’Коннор Ро (Руа) билеушілерінің негізгі резиденциясы ретінде Талск тарихының және дамуының зерттелуіне бағытталды. Талск ауылындағы төңкерілген бекіністің (рингфорт) қазбалары күтпеген және күрделі қоныс деңгейлерінің тізбегін ашты, оның ішінде ортағасырлық қамал салу кезеңі және Елизавета дәуірінде (1560-1590 жж.) болған, онда төбе Сэр Ричард Бингемнің Талск гарнизонымен байланысты жұмыстардың бір бөлігі ретінде пайдаланылды, ол «Коннахттың қамшысы» деп аталды. 2009 жылы археологиялық топ осы орынның жасы мен дамуын түсіндіретін маңызды қабаттарға назар аударды. Биылғы жұмыс ортағасырлық мұнараның астындағы төңкерілген бекіністі қарастырады. Жұмыс әсерлі құмды-сазды жағалауды және су өткізбейтін арнаны көрсетеді. Сондай-ақ, ортағасырлық мұнара салынғанға дейін, төңкерілген бекіністі «платформа» немесе «көтерілген рингфорт» түріне дейін жеткізу үшін кейінірек қосылған топырақ деңгейлерін де көрсетеді. Жақында жүргізілген қазбалар сонымен қатар неолитке дейінгі, яғни егіншілік пайда болмас бұрын, аң ауру мен жинау басым болған мезолит дәуіріне дейінгі деңгейлерді анықтады. Деңгейлердің тізбегі ортағасырлық билеушілердің таныс қоныс орындарына оралуға қаншалықты мән бергенін көрсетеді. Ирландия мен әлемнің түкпір-түкпірінен келген студент-волонтерлер қазба жобасына үлес қосты. Табылған заттар туралы ақпарат Cruachan Aí Heritage Centre-де ұсынылған.
Парламенттік округ
Талск бұрынғы парламенттік округ болған, 1663-1800 жылдар аралығында Роскоммон округіндегі үш округтің бірі және Ирландияның Төменгі палатасында өкілдік еткен. Англияның Вильгельм III және Англияның Мэри II бірлескен монархтары тұсында Талск алғаш рет 1692 жылы Уильям Коулфилд және Уильям Нив өкілдігімен Төменгі палатада таныстырылды. Бұл жыл протестанттық үстемдіктің ұзақ кезеңінің басталуын білдірді. Екі орынның бірі Каулфилд отбасында де-факто мұрагерлік болып саналды.
Габриэль Берангердің сапары 1779
1779 жылы суретші Габриэль Берангер Ирландияның "көнеліктерін" суретке түсіру үшін Ирландияны аралады. Саяхатында ол Тюльск пен Раткроганнан өтті. Ол 1 мамыр күні осы жерге тән ерекше бір көрініс байқады:
Айналағы жазықтардан барлық қара мал Раткроган үйіндісіне жиналды, олардың денсаулығы үшін қандары құйылды. Ал ауыл тұрғындары отын үшін шөп әкеліп, қанды қаз ұнымен, мүмкіндігі болса, пияз немесе жаңғақпен араластырып пісірді.
It was that of ‘driving in all the black cattle from the surrounding plains to the great fort of Rathcroghan Mound, and bleeding them for the benefit of their health, while crowds of country people, having brought turf for firing, sat around and cooked the blood mixed with oaten meal, and when they could be procured, onions or scallions.
Бьянкони жүйесі
1815 жылы итальяндық иммигрант Чарльз Бьянкони бастаған атпен жүретін «Бьян» жүйесі Мюнстердегі бастапқы бір бағыттан басталып, Лейнстер, Мюнстер және Коннахт аймақтарында күн сайын 3000 мильден астам жолмен саяхатқа дейін өсті. Талск – Баллинадан Лонгфордқа және кері бағыттағы маршруттың бір аялдамасы болды. Баллинадан әр таңертең сағат 10-да (шамамен 1842 жылы) жолаушыларды тасымалдайтын пошта кошы Талскке шамамен сағат 18:00-де жететін, ал Strokestown-ға жету үшін орташа есеппен тағы бір сағат кететін және сағат 21:00-де Лонгфордқа жетіп, кері бағытта Бьянкони кошы әр таңертең шамамен сағат 8:50-де Талск арқылы өтетін. Ол бір сағаттан кейін Баллинагареге жететін. Саяхатшылар нені көргені сұрақ тудырады, бірақ бұл Талсктың кедейлікке ерекше ұшыраған және кейінгі жылдары өлім мен эмиграцияның үлкен ауқымында зардап шеккен кезі еді. Мысалы, Мейнут университетінің халық санының өзгеру атласында көрсетілгендей, 1841 жылы қазіргі Талск приходының халқы 11 101 адамды құрады. Он жыл өткен соң бұл көрсеткіш 6 955 адамға дейін төмендеді. 1861 жылы Талск халқы Аштық алдындағы көрсеткіштен едәуір азайды, 5 539 адамды құрады. «Бьянкони» жүйесі 1850 жылдары теміржол қызметі басталғаннан кейін азырақ танымал болды, бірақ осы сияқты көптеген маршруттар біраз уақыт бойы сақталып келді.
Ашық жердегі митингтер
1903 жылдың қазан айында Ирландия парламенттік партиясының басшысы Джон Редмонд Роскоммон округінің тұрғындары үшін Тюльск қаласында жаппай ашық ауада митинг немесе "Ұлттық жиын" өткізді. Партияның басты идеологиясы – ел үшін заңнамалық тәуелсіздік (Үй билігі) болды, ал жер реформасы олардың мандатының маңызды бөлігін құрады. Осы суық қазан күні ауылдың жанындағы далада өткен жиында Редмонд мыңдаған адамға осы екі мәселе бойынша – жергілікті де, ұлттық деңгейде де сөз сөйледі. Тюльск округтің географиялық орталығында орналасқандықтан осы шараны өткізу үшін таңдалды. Редмонд Дублиннен пойызбен келгеннен кейін, Роскоммон қаласынан, ол түнін өткізген жерден, атпен жегілген шағын көлікпен келді. 19 ғасырдағы Ирландиядағы жаппай жиналыстар мәдениеті Дэниел О’Коннеллдің католиктердің құқықтары үшін күресінен бастау алды, ал 1880 мен 1920 жылдар аралығында (деректерге сәйкес) Тюльскіде кем дегенде сегіз-ондай жиын өтті. 1903 жылы Тюльск приходының халқы 3275 адамды құрады, бұл 1861 жылы тіркелген 5539 адамнан азайған көрсеткіш.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Талск көптеген британдық және ирландтық ауылдар мен қалалардан ешқандай айырмашылығы жоқ еді, себебі ол одақтастардың Орталық державалардың Еуропа тұрақтылығына төнген қатеріне қарсы тұруына үлес қосты. Талск қаласынан шыққан Джон Макграт, Ирландияның естелік жазбаларында жарияланғандай, Солтүстік Стаффордшир полкінің қарапайым сарбазы ретінде тіркелді – 12-ші батальон. Ол 1918 жылдың 28 шілдесінде Францияда шайқаста қаза тапты. Оның қабірін Францияның солтүстігіндегі Борре британдық бейіштерінде көруге болады, онда 370 қабір бар (қабір нөмірі 11. F.6). Тағы бір Бірінші дүниежүзілік соғыс сарбазы – Талск қаласының Корбалли ауылынан шыққан Марк Фиббс. Ол Лейнстер полкінде қызмет етті, Францияда шайқаста алған жарақаттарынан кейін қайтыс болды және Дублиндегі Гласневин бейіштерінде жерленді. Макграт пен Фиббс екеуі де Ұлы соғыста қаза тапқан 30 000-нан 35 000-ға дейін ирландтықтардың арасында. Сол соғыс кезінде Талскте RIC офицерлері болған Генри Армитаж бен Уильям Гарри, ауылдағы ашық жерде өткен салтанатты жорықтан кейін майданға аттанды (сол кездегі газеттерде жарияланған мәліметтерге сәйкес). Олардың тағдыры, Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан ер адамдардың жартысының тағдыры сияқты (9 миллионнан астам), Еуропаның материктік жасыл далаларының астында шашырап жатыр. Көбінесе Англия мен Францияда, 20 ғасырдың алғашқы жаһандық апаттық оқиғасының күлінен салынған Естелік монумент, осы қаза тапқандарды еске алуға көмектеседі. (Джей Винтердің 18-ші лекциясы – Естелік орындары, Аза тұту орындары – Йельдің ашық курстарынан, Еуропа өркениеті, онлайн қолжетімді). 1914 жылдың 29 тамызында «Лайтрим Обсервер» газетінде Роскоммон ауданында тыңшылар пайда болғаны туралы мақала жарияланды. Тармонбарри көпірінде «кейбір зұлымдықтарды» жоспарлаған күдікпен ұсталған екі неміс күдіктілерімен бірге келесідей жазылды: «Тулск полициясы өткен сәрсенбіде Ратхроган патшалық жеріне жақын жерде шетелдік азаматты ұстады, ол неміс болуы мүмкін. Ол эскиздер кітабы мен акварель бояуларымен келді, бірақ ол демалыста екенін және ләззат үшін сурет салып жатқанын айтты. Біз оның тергеу аяқталғанша ұсталып тұрғанын түсіндік».
"The Tulsk police arrested a foreigner, supposed to be a German, convenient to the royal ground at Rathcroghan on Wednesday last. He had a sketch book and a box of water colours in his possession but stated that he was only on a holiday, and was sketching for pleasure. We understand he was detained pending inquiries."
Тәуелсіздік соғысы
Ирландияның Тәуелсіздік соғысы кезінде 1920 жылдың 14 қарашасында Тюльскте дүкен иесі болған Джордж Келли, дүкені үшін тауар жинау мақсатымен жүк көлігімен Роскомон қаласына барды. Оның көлігі тоқтатылып, Келли Роскомон қаласында тұтқындалды. Сол түні сол жүк көлігі RIC офицерлері мен «Қара күзетшілердің» (Black and Tans) қолына өтіп, Four Mile House-қа бағыт алды. Осы жерде, Ратконнор ауылдық жерінде Джон Конри үйінен шығарылып, басына екі рет, кеудесіне екі рет және қарынына бір рет оқ аталды. Бұл өлтіру үш апта бұрын болған Four Mile House шабуылына жауап ретінде жасалды. Оның өлімі 1917-1921 жылдар аралығында Ирландия революциясымен байланысты Роскомон округіндегі 58 қаза болған адамның бірі еді («Террорды санау» Эунан О’Хальпин, «Ирландиядағы террор 1916–1923» жинағынан, Дэвид Фицпатрик редакторы). Солтүстік Роскомон бригадасының 2-ші батальонының барлау офицері Томас Брейди Әскери тарих бюросында Тюльсктегі RIC казармасы 1919 жылдың күзінде – 1920 жылдың көктемінде эвакуацияланғанын, бірақ 1920 жылғы Пасхадан кейін ғана қиындықсыз толықтай өртенгенін айтты: «Оны жоюда ешқандай қиындық туындамады». Казарма ауылдық бекет үшін өте маңызды болды және 1911 жылы он RIC офицері орналасқан еді – бұл аймақтағы ерекше аграрлық аласапыран кезінде болды (сол кезде Тюльск DED-де 784 адам тұрған, ал 2002 жылы – 215 адам болды, NUI Maynooth Ирландия халқының өзгеру атласынан алынған мәліметтер).
Спорт
Тюльск GAA клубы 1970 жылы құрылды, Сент-Бренданс (Killina) және Сент-Мэрис (Kilmurray) клубтары бірігіп, бүкіл аудан үшін бір клубты құрды. 1985 жылы жаңа клуб үйі мен жаттығу алаңы ашылды, ал 1997 жылы ойын алаңы кеңейтілді. Клубтың бір ойын алаңы, трибуна және шағын жаттығу алаңы бар. Екінші жаттығу алаңы Каслпланкеттен тыс, Лисалвейде орналасқан. Алаңда сонымен қатар қолмен ойналатын доп алаңы (гандбол алаңы) да бар. 2009 жылы камоги командасы құрылды және одан бері бірнеше рет Roscommon B финалын жеңіп алды.
Мекемелер
Ауылдағы және оның маңындағы нысандардың қатарында Тюльск Макра на Феирме залы бар. Бұл клуб алғаш 1948 жылы құрылған, бірақ қазіргі түрінде он жылдық үзілістен кейін 1987 жылы қайта құрылды. Зал сонымен қатар Foroige клубы, жабық камоги жаттығулары және Tidy Towns жиналыстары үшін пайдаланылады. Залда сахна, жуынатын бөлмелер және кішкентай ас үй бар. 2009 жылға дейін ол ойынға арналған мектеп ретінде қолданылды. Зал N5 тас жолының бойында, жол торабынан шығысқа қарай 200 метр қашықтықта орналасқан. Cruachan Aí – Роскоммон облысындағы Раткроган кельттік корольдік кешенінің аймақтық және қоғамдық орталығы. Ол ауылдың орталық бөлігінде орналасқан.
Танымал мәдениетте
Ирландиялық халық әншісі Кристи Мур өзінің "Welcome to the Cabaret" альбомының атау трегінде Талск қаласын "тозақ" сияқты деп сипаттаған. Бұл оның онда өткізген концерті ірі төбелеспен аяқталғанын көрсетеді. Дегенмен, Круахан/Ратхкроган деп белгілі тарихи орындар жиынтығындағы Талск маңындағы аймақ, христиандық монахтардың Круахандағы үңгір арқылы келттік "басқа әлемге" кіретіні туралы қорқынышты жазбаларына байланысты, тозақпен тығыз байланысты болып келген. Бұл үңгір – Оуэйнагат (Мысықтар Үңгірі) деп аталады.
Көлік
Талск N5 тас жолында орналасқан және Дублин мен Вестпорттың арасындағы орта тұсқа жатады. Bus Éireann компаниясы ауылдан басқа ірі қалаларға автобус қатынасын ұйымдастырады. Роскомон теміржол станциясы, Каррик-он-Шеннон теміржол станциясы және Лонгфорд теміржол станциясының әрқайсысы 20–30 шақырым қашықтықта.