Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сарата (украин, болгар және румын тілдерінде Sărata) – Украинаның оңтүстік-батысындағы Одесса облысы, Билгород-Днистровский ауданындағы ауылдық жерлесім. Бұл Бессарабияның Буджак тарихи аймағының бір бөлігі. Саратада Украинаның Сарата поселкелік hromada әкімшілігі орналасқан. Халық саны:
Rural locality in Odesa Oblast, Ukraine
Sarata (Ukrainian, Bulgarian, and Lang ru; Sărata) is a rural settlement in Bilhorod Dnistrovskyi Raion, Odesa Oblast (region) of south western Ukraine. It is a part of the Bessarabian historic district of Budjak. Sarata hosts the administration of Sarata settlement hromada, one of the hromadas of Ukraine. Population:
Осман дәуірі
Сарата өзенінің аңғары және оған іргелес Молдавия аумақтары 1484 жылы Сұлтан Баязид II Cetatea Albă (түрікше: Аккирман, украинша: Bilhorod Dnistrovskyi) және Чилияны жаулап алғаннан кейін Осман империясының құрамына кірді. Сарата 16 ғасырдағы Осман салық тізілімдерінде жиі кездеседі, бірақ 1597 жылға дейін осы атпен белгілі бір елді мекен болған жоқ. Аңғар Буджак аймағының бір бөлігі болды, оны Сұлтан Селим I 1517 жылы Мекке мен Мединаның игілігі үшін берген. 1610 жылы "Сарата қадиі" өзен аңғарында көшіп жүретін татар халқына билік ету мәселесі бойынша татар дворяндарымен (мирза) қақтығысқа түсті. 17 ғасырдың ортасында Осман саяхатшысы Евлия Челеби бұл ауылды Сары Ата деп атады. Оның сөзіне қарағанда, онда татарлар көпшілік құрады және ол онда Сары Ата (татарша/түрікше "Сары әке") есімді суфи мистикасының қабірін тапты. Евлия Челеби Сары Ата атауын Саратадан халық этимологиясы арқылы шығарғандығы анық, себебі гидронимнің түбі румын тіліндегі "[apă] sărată" – "тұзды су" деген сөзбен байланысты.
The Sarata river valley and other adjacent Moldavian territories became Ottoman in 1484 following the conquest of Cetatea Albă (Turkish: Akkirman, Ukrainian: Bilhorod Dnistrovskyi) and Chilia by Sultan Bayezid II. The Sarata is mentioned frequently in Ottoman tax registers of the 16th century but no settlement of that name is known prior to 1597. The valley belonged to an area in the Budjak endowed by Sultan Selim I for the benefit of Mecca and Medina acquired by him in 1517. In 1610 the "qadi of Sarata" was involved in a conflict with Tatar noblemen (mirza) about the jurisdiction over the nomadic Tatar population living in the river valley. In the mid 17th century, Ottoman traveller Evliya Çelebi, called the village Sarı Ata. According to him it was inhabited by a majority of Tatars and he located the tomb of a Sufi mystic named Sarı Ata (Tatar/Turkish "Yellow Father") there. It is obvious that Evliya Çelebi derived Sarı Ata from Sarata by means of folk etymology as the hydronym actually goes back to Romanian "[apă] sărată" "salty water".
Ресейдің басқаруындағы неміс отарлығы
Бессарабия 1812 жылы Бухарест шартынан кейін Ресей империясына қосылды, ол Осман империясының Молдавия княздығынан және оған жақын Осман Буджагынан берілді. Жаңа алынған аймақ отарлау үшін арналды және бастапқыда Жаңа Ресей генерал-губернаторына бекітілді. 1813 жылы патша Александр I манифест жариялап, жаңадан иеленген Жаңа Ресейдің далалық жерлерін отарлау үшін елге неміс отарлаушыларын шақырды. 1822 жылы неміс эмигранттары Саратаны және оның шаруашылық жерлерін 16 000 десятина (шамамен 18 000 гектар) жерге қайта орналастырды. Ауыл бастапқыда Бессарабияның 24 негізгі неміс колониясының бірі болды, кейін оған тармақтар қосылды. 1822 жылы осы жерге қоныс аударған эмигранттардың шамамен 70 отбасы Бавария мен Вюртембергтен келді, оның ішінде олардың жетекшісі пастор Игнац Линдль де болды. Отбасылар католик және протестант дінін ұстанды. Алдымен Одессаға келген олар 1822 жылдың 19 наурызында жабық вагонмен Сарата өзеніне жетіп, онда ауылды салды. 1823 жылы 63 жасында Гинген-ан-дер-Бренц қаласынан бай саудагер Кристиан Фридрих Вернер оларға қосылды, бірақ бірнеше айдан кейін Саратада қайтыс болды. Вернер 25 000 күміс рубльін Сарата қауымына мұра етіп қалдырды. Осы қаражаттан 1843 жылы шіркеу салынды, ал 1844 жылы Вернер евангелистік неміс мұғалімдер семинариясы (Evangelisch deutsche Lehrerbildungsanstalt Werner) ашылды, ол донорының құрметіне Вернер мектебі деп те аталды. Бұл патшалық Ресейдегі алғашқы неміс тілді мұғалімдерді даярлайтын оқу орны және Бессарабиядағы жалғыз мекеме болды. Германия, Санкт-Петербург және Бессарабиядағы жандар арасында үлкен тыңдарманға ие болған Линдльдің де жауы болды. Олар оны патша алдында жала жапты, халық арасында бүлік тудырды және діни ағымның жетекшісі деп айыптады. Сонымен қатар, католик священнигі ретінде бекітілгеніне қарамастан, ол үй шаруасын жүргізетін әйелге үйленді. Осының салдарынан Линдль 1823 жылы Ресей патшасы тарапынан елден қуылды. Вернердің серігі Готлиб Вейгель Сарата қауымының мэрі болды, ол протестант болды. Ол Линдль енгізген ортақ меншікті тоқтатып, жерді отбасыларға бөліп берді. Саратаның бастапқы 16 000 десятина жерінде 1830 жылдары Гнаденталь және Лихтенталь бессарабтық неміс ауылдары құрылды.
Bessarabia came to the Russian Empire in 1812 following the Treaty of Bucharest when it was ceded from the Ottoman vassal Principality of Moldavia together with the adjacent Ottoman Budjak. The new acquisition was destined for colonization and initially assigned to the Governor General of New Russia. Tsar Alexander I, in a manifesto of 1813, called German colonists to the country to colonize the newly acquired steppe lands of New Russia. Here, in 1822, German emigrants reestablished Sarata and its agricultural lands on an allotted 16,000 dessiatins (approx. 18,000 ha). The village was one of originally 24 Bessarabian German core colonies later joined by offshoots. Of the emigrants who settled here in 1822, about 70 emigrant families came from Bavaria and Württemberg, including their leader, Pastor Ignaz Lindl. The families were of both Catholic and Protestant faith. Moving to Odesa first they arrived in covered wagons on March 19, 1822, at the Sarata River, where they built the village. The wealthy merchant Christian Friedrich Werner from Giengen an der Brenz joined them in 1823 at the age of 63, but died in Sarata just a few months later. Werner bequeathed his fortune of 25,000 rubles in silver to the Sarata community. From this funds a church was built around 1843, and in 1844 the Werner Evangelical German Teacher Training College (Evangelisch deutsche Lehrerbildungsanstalt Werner), also called Werner School after its donor, was established. This was the first German speaking teacher training institution in the Tsarist Empire and the only one in Bessarabia. With his large audience among the faithful in Germany, Saint Petersburg and Bessarabia up to 10,000 people came to his sermons Lindl had enemies as well. They slandered him before the tsar, accusing him of being a popular rebel and a sectarian leader. In addition, despite his consecration as a Catholic priest, he entered into marriage with his housekeeper. As a result, Lindl was expelled by the Russian tsar in 1823. Werner's business partner Gottlieb Veygel took over as mayor of the Sarata community, which became Protestant. He ended the community of property introduced by Lindl and distributed the land to the families. On Sarata's original land of 16,000 dessiatins, the Bessarabian German villages of Gnadental and Lichtental were also established in the 1830s.
20 ғасыр
1917 жылы Молдова Демократиялық Республикасы Бессарабия шекарасында, оның ішінде Сарата қаласында тәуелсіздігін жариялады. 1918 жылғы 27 наурызда Бессарабияның Румыниямен бірігуінен кейін Сарата ауылы Румынияның Четатя Албэ округінің Татар Бунар ауданына қарасты болды. Кейіннен округті қайта ұйымдастыру арқылы Сарата коммунасы (жергіліктің жаңа атауы) Сарата ауданына енгізілді, бірақ аудан орталығының мәртебесіне ие болмады. Ол кезде халықтың көп бөлігі немістерден тұрды, сонымен қатар еврейлер мен украиндер де көп болды. 1930 жылғы халық санауы бойынша ауылдың 2661 тұрғынының 1948-і неміс (73,21%), 316-сы еврей (11,88%), 173-і украин (6,50%), 89-ы орыс (3,34%), 75-і румын (2,82%), 38-і болгар (1,43%), 13 поляк, 3 чех, 2 армян, 1 венгр және 1 серб болды. Соғыс аралық кезеңде мұнда теміржол станциясы, мемлекеттік аурухана, жетімдер үйі және қарттар үйі жұмыс істеді. Сондай-ақ, "Иаков Стайб" атты ауыл шаруашылығы машиналарын жасау зауыты да болды. 1924 жылы Сарата ауылы (Татарбунардан солтүстікке қарай 24 км қашықтықта) Татарбунар көтерілісін ұйымдастырған большевиктердің басып алуына ұшырамады. Олардың көтерілісін Бессарабияның румын шаруалары мен неміс қоныс аударушылары қолдамады. 15-16 қыркүйек түнінде Ахмангиттегі жандармерия бекетінің командирі Сарата ауылына қашып, 40 ерікті неміс еріктілерін жинады. 16-сы күні таңда еріктілер Иван Бежан бастаған көтерілісшілерге шабуыл жасады және бірнеше сағат бойы шайқасты. Коммунистер әскердің жақындап келе жанын естіп, Татарбунарға шегінді. Көтерілісті басу үшін Румыния үкіметі Румыния армиясының III корпусынан және теңіз жаяу әскерінен артиллериялық бөлімдерді жіберді. Четатя Албэден келген алғашқы әскери бөлімдер 1924 жылғы 16 қыркүйек кешінде аймаққа жетіп, Татарбунар мен Ахмангит арасындағы көпірде көтерілісшілермен шайқасты. Нәтижесінде Иван Бежан (Колцов) қаза тапты. 1940 жылдың жазында Бессарабияны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін, Гитлер-Сталин келісіміне сәйкес, 1940 жылдың күзінде шамамен 1600 бессарабиялық неміс тұрғыны "Рейхке оралу" ұранымен Германия мен Германия басып алған аумақтарға қоныс аударды. 2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Сарата Сарата ауданының әкімшілік орталығы болды. Украинаның әкімшілік реформасы аясында 2020 жылдың шілдесінде аудан таратылды, нәтижесінде Одесса облысының аудандарының саны жетіге дейін азайды. Сарата ауданының аумағы Билгород-Днестровский ауданына қосылды. 2024 жылдың 26 қаңтарына дейін Сарата қала типті поселке мәртебесіне ие болды. Осы күні жаңа заң күшіне еніп, бұл мәртебе жойылды, Сарата ауылдық поселкеге айналды.
In 1917, the Moldovan Democratic Republic proclaimed its independence within the borders of Bessarabia, including the town of Sărata. After the Union of Bessarabia with Romania on 27 March 1918, the village of Sărata became part of Romania, in the Tatar Bunar district of the Cetatea Albă county. Subsequently, through the reorganization of the county, the commune of Sărata (the new name of the locality) was included in the district Sărata, but did not have the role of a district center. At that time, the majority of the population was German, with larger communities of Jews and Ukrainians. In the 1930 census, it was found that of the 2,661 inhabitants of the village, 1,948 were Germans (73.21%), 316 Jews (11.88%), 173 Ukrainians (6.50%), 89 Russians (3.34%), 75 Romanians (2.82%), 38 Bulgarians (1.43%), 13 Poles, 3 Czechs, 2 Armenians, 1 Hungarian and 1 Serb. During the interwar period, a railway station, a state hospital, an orphanage and an old people's home operated here. There was also the "Iacob Staib" agricultural machinery factory. In 1924, the village of Sărata (24 km north of Tatarbunar) was not occupied by the Bolshevik insurgents who had launched the so called Tatarbunar Uprising. Their rebellion was not supported by the Romanian peasants of Bessarabia and the German settlers. On the night of 15/16 September, the commander of the gendarmerie post in Achmanghit managed to flee to the village of Sărata, where he gathered a group of 40 ethnic German volunteers. On the morning of the 16th, the volunteers opened fire on the rebels led by Ivan Bejan and fought for several hours until the communists heard the army approaching and retreated to Tatarbunar. To quell the rebellion, the Romanian government sent artillery troops from the III Corps of the Romanian Army and a marine unit. The first military units from Cetatea Albă arrived in the area on the evening of 16 September 1924 and fought the rebels at the bridge between Tatarbunar and Achmanghit, shooting Ivan Bejan (Koltsov) dead. After the Soviet occupation of Bessarabia in the summer of 1940, covered by the Hitler Stalin Pact, the approximately 1,600 Bessarabian German local inhabitants joined the resettlement to the German Reich and German occupied territories in the fall of 1940 under the slogan "Heim ins Reich". Until 18 July 2020, Sarata was the administrative center of Sarata Raion. The raion was abolished in July 2020 as part of the administrative reform of Ukraine, which reduced the number of raions of Odesa Oblast to seven. The area of Sarata Raion was merged into Bilhorod Dnistrovskyi Raion. Until 26 January 2024, Sarata was designated urban type settlement. On this day, a new law entered into force which abolished this status, and Sarata became a rural settlement.