Кіріспе
Австралиялық автор, авантюрист, фотограф және теңізші (1903–1982)
Алан Джон Вильерс, DSC (23 қыркүйек 1903 – 3 наурыз 1982) – жазушы, авантюрист, фотограф және теңізші. Австралияның Мельбурн қаласында туған Вильерс 15 жасында алғаш рет теңізге шықты және дәстүрлі жабдықталған кемелерде, соның ішінде толық жабдықталған «Джозеф Конрад» кемесінде жүзді. Ол «Моби Дик» және «Билли Бадд» фильмдері үшін төрт қанатты кемелерге командирлік жасады. Сонымен қатар, ол Ұлыбританиядан АҚШ-қа сапар шеккен «Мейфлауэр II» кемесіне де басшылық етті. Вильерс 44 кітап жазды, сондай-ақ 1960–1970 жылдары Наутикалық зерттеулер қоғамының төрағасы, 1970–1974 жылдары президенті болды, Ұлттық теңіз мұражайының қамқоршысы және «Кэти Сарк» сақтау қоғамының губернаторы қызметін атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік теңіз резервінің офицері ретінде британдық «Ерекше қызмет көрсеткендер» орденімен марапатталды.
Ерте тарих
Алан Джон Вильярс – австралиялық ақын және кәсіподақ жетекшісі Леон Джозеф Вильярстың екінші ұлы. Жас Вильярс Мельбурн портына келіп-кетіп жүрген сауда кемелерін қарап өсті. 15 жасында үйден шығып, "Ротсей-Бэй" барикентіне шәкірт болып орналасты. "Ротсей-Бэй" Тасман теңізінде Австралия мен Жаңа Зеландия арасында сауда жасады. 1922 жылы "Лаухилл" барикентінде болған апат салдарынан Вильярс жағаға иеленді, ол кезде ол тәжірибелі матрос еді. Жарақаттарынан айыққан кезде Тасманиядағы "Хобарт Меркьюри" газетінде журналист болып жұмыс істеді.
Жазушы және авантюрист
Көп ұзамай Вильерс қайтадан теңізге шықты, 1923 жылдың соңында ұлы саяхатшы және кит аулаушы Карл Антон Ларсен мен оның кит аулау фабрикасы – «Сэр Джеймс Кларк Росс» кемесі, бес кит аулаушы кемені сүйреп портқа келді. Оның сапар туралы жазғандары «Мұзды оңтүстікте кит аулау» деген атпен жарияланды. «Росс» кемесі Антарктиданы зерттеуші Джеймс Кларк Росс атымен аталып, 12 000 тонна салмаққа ие, әлемдегі ең ірі кит аулау фабрикасы болды. Ол Оңтүстік Росс теңізіне, соңғы киттер қоныстанған жерге бет алды. Вильерс былай деп жазады: «Біз 228 кит ауладық, олардың көпшілігі көк киттер, ең ірісінің ұзындығы 30 метрден асты. Олардан 17 000 баррель мұнай алдық, бірақ тағдырлы болсақ, кемінде 40 000, тіпті 60 000 баррельге жетерміз деп үміттенген едік». Вильерстің 1927 жылы «Герцогин Сесилия» кемесімен жасаған сапары «Фалмутқа тапсырыс» атты кітабының жарық көруіне себеп болды. Осылай ол кейіннен «Парма» баркасында серіктесі болған капитан Рубен де Клукспен танысты. 1929 жылы Австралиядан Ирландияға толық жүкпен жүрген «Грейс Харвар» кемесінің экипажында болғаннан кейін «Мүйіс Кейпке дейін» атты кітабын жазды. Вильерс үлкен желкенді кемелерді құжаттап үлгіргісі келді, себебі олардың саны азайып бара жатқан еді, ал «Грейс Харвар» соңғы жұмыс істейтін толық желкенді кемелердің бірі болды. Шағын, аз жалақы алатын экипажға және көмірге мұқтаждығы болмағандықтан, мұндай кемелер бу кемелерінен арзанға түсті, және шамамен 20 кеме осы саудамен айналысып тұрды. Вильерс алғаш рет докқа тұрып «Грейс Харварды» қарағанда, портовый жұмысшы оған: «Оған кемеге мінбе! Ол кісі өлтіруші!» деп ескертті. Вильерстің досы Рональд Уокер осы сапарда жоғалып кетті. Кеме сол кезде 40 жылдан астам уақыттан бері су сызығында балдырша мен ұлулар өсіп тұрған еді. Сапар 138 күнге созылды және «Мүйіс Кейп жолы» деген атпен фильмге түсірілді; Вильерс суретке түсірді, бұл толық желкенді кемелердің сол дәуірінің куәсі болды.
Кеме иесі және әлемді айналып жүрген кеме жүргізуші
Вильерс 1931 жылы Рубен де Клумен қайта қосылып, төрт мачталы барка «Пармамен» серіктес болды. Де Клу капитаны болған «Парма» 1932 жылы сауда кемелері арасындағы бейресми «астық жарысында» жеңіске жетті, дауылға тап болса да 103 күнде келді. 1933 жылы кеме 83 күнде жеңіске жетті. Вильерс екі сапардың екеуінде де жолаушы болып жүзіп шықты. Де Клуға үлесін сатқаннан кейін, Вильерс 1934 жылы «Георг Стейджді» сатып алды. 1882 жылы Данияның Копенгаген қаласында Burmeister & Wain компаниясы салған 400 тонналық толық жабдықталған желкенді кеме, ол Stiftelsen Georg Stages Minde ұйымының желкенді мектеп кемесі ретінде пайдаланылды. Оны металл тескіштен құтқарып, Вильерс оны жазушы және теңізші Джозеф Конрадтың құрметіне «Джозеф Конрад» деп атады. Желкенді оқыту саласындағы пионер Вильерс әуесқой экипажымен жер шарын айналып келді. Ол теңіз ортасын жас экипажын мінездік және тәртіптік тұрғыдан қалыптастыру үшін пайдаланды, сондай-ақ замандастары Ирвинг пен Экзи Джонсонмен бірге желкенді оқытудың қазіргі заманғы тұжырымдамасын қалыптастыруға көмектесті. Шамамен екі жылдан кейін қайтып келген Вильерс «Джозеф Конрадты» Джордж Хантингтон Хартфордқа сатты. Ол өзінің оқиғалары туралы «Конрадтың саяхаты» және «Штормолонг» атты екі кітап жариялады. «Джозеф Конрад» АҚШ-тың Коннектикут штатындағы Мистик Сипортта мұражай кемесі ретінде сақталып, пайдаланылуда. 1938 жылы Алан Вильерс Оманнан Руфиджи дельтасына барып-қайтқан араб доуіне жолаушы болып мінген. Ол араб теңізшілерінің өмір салтын және олардың навигациялық тәсілдерін «Синдбадтың ұлдары» атты кітабында, өзі түсірген суреттерімен бірге көрсетті.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Вильерс 1940 жылы Корольдік әскери-теңіз резервінде лейтенант болып тағайындалды. Ол 24 LCI(L) – десант кемесі, жаяу әскер (үлкен) конвойына тағайындалды. Атлантика арқылы жеткізуге міндеттелген, 40 пайыздық шығын күтілген Вильерс олардың барлығын, біреуін ғана есептегенде, аман-есен жеткізді. Нормандия шайқасындағы D күні, Сицилияға шабуылда және Алыс Шығыстағы Бирма кампаниясында LCI(L) тобына басшылық етті. Соғыс аяқталған кезде Вильерс командир дәрежесіне көтеріліп, Ұлыбританияның Еңбек сіңірген қызмет орденімен марапатталды.
Кейінгі жылдар
1940 жылы екінші әйелі Нэнсиге үйленген Вильерс Оксфордта қоныстанды және теңізде жүзумен және жазумен айналысуын жалғастырды. Ол 1957 жылы «Mayflower II» кемесінің Атлантика мұхиты арқылы жасаған тұңғыш сапарында капитан болды, бұл осылайша түпнұсқа «Mayflower» кемесінен 337 жыл өткен соң, оның бұрынғы көрсеткен 67 күндік нәтижесін 13 күнге жақсартып, одан озды. 1963 жылдан 1967 жылға дейін ол «HM Bark Endeavour» кемесінің көшірмесін жасауға жасалған сәтсіз әрекетке қатысты. Ол 1962 жылы MGM студиясы түсірген «Баунтидегі бүлік» фильміне кеңесші болды. Вильерс 1950-ші және 1960-шы жылдар аралығында «National Geographic Magazine» журналына тұрақты түрде мақалалар жазды. Вильерс «Ұлы теңіз сарқындарының соңғысы» атты саяхаттық лекциялық фильмін жасады, ол 1976 жылы Дороти Чандлер павильонында көрсетілді. Фильмде оның өмірінен алынған 16 мм түсті кадрлар бар. Вильерстің өзі баяндаған аудио трегімен бірге, осы қойылымның цифрлық түрде жаңартылған нұсқасы сақталған. 1951 жылы Португалияның АҚШ-тағы елшісі, желкенді жазу спортын ұнататын және кейін Вильерстің досы болған Педро Теотонио Перейра оны төрт мачталы «Аргус» шхунасына шақырды. Оның міндеті – ко́д балық аулайтын бұл шхунаның теңіз жолдарындағы желкенді пайдаланудың соңғы коммерциялық әрекетін жазу болды. Вильерс «Аргус шхунасының ізденуі: Үлкен Банк пен Гренландияға төрт мачталы балық аулау шхунасындағы саяхат» атты кітап жазды. Бұл кітап Солтүстік Америка мен Еуропада сәтті сатылымға түсті және кейіннен он алты тілге аударылды. Саяхат туралы жаңалықтар BBC, Лондонның бас газеттері, «National Geographic Magazine» және «New York Times» басылымдарында жарияланды. Ал Португалия үкіметі 1951 жылдың наурыз айында Вильерсті әдебиетке қосқан үлкен үлесі үшін Португалияның Қылышпен белгіленген Әулие Джеймс орденімен марапаттады. 1978 жылы Вильерс Фрэнсис Дрейктің Калифорния штатының Марин округіндегі Пойнт Рейес жеріне «New Albion» деп аталатын жерге қонғанын айтты. 2010 жылы Теңіз зерттеулер қоғамы, «Naval Review» журналы және «Britannia Naval Research Association» бірлесіп Оксфордтағы Сент-Эдмунд колледжінде жыл сайынғы Алан Вильерс еске алу лекциясын өткізуді ұйымдастырды.
Танымал мәдениетте
Цивилизация VI Вильерстің мына сөзін қамтиды: "Адам жасаған аз нәрсе ғана табиғаттағы нәрселерге жақындасады, бірақ желкенді кеме – осылардың ішіндегісі".