Кіріспе

Астрокомпас – әр түрлі астрономиялық денелердің орналасуы арқылы нақты солтүстік бағытын анықтауға арналған навигациялық құрал. Ол – бұрынғы күн компастарының дамуының нәтижесі. Магниттік және гирокомпастардың қате нәтиже беруі мүмкін жағдайлар бар. Ең айқын мысалы – полюстік аймақтар, онда магниттік компастың мұнасы на вертикальды күшке ие болады, ал гирокомпас Жердің айналысынан тұрақсыздыққа ұшырайды. Магниттік компастар Жердің магниттік өрісінен өзге магниттік өрістердің әсеріне де ұшырауы мүмкін, мысалы, кейбір металл көліктердің немесе кемелердің корпустарынан туындайтын өрістер. GPS сияқты электрондық навигациялық құралдар пайда болғанға дейін, мұндай жағдайларда солтүстікті анықтаудың ең сенімді тәсілі – астрокомпас қолдану болатын.

Пайдалану қағидаты

Жердің айналу осі жыл бойына өзгермей тұрақты болып қалады. Сондықтан, аспаптың дискілері арқылы ендік және бойлық координаталарымен белгіленген қазіргі уақыт пен географиялық орналасуды білу арқылы астрокомпасты белгілі бір орынды білетін кез келген астрономиялық нысанға бағыттап, өте дәл көрсеткіш алуға болады. Ең қарапайым түрінде астрокомпас – компастың бағыттарымен белгіленген негізгі тақтадан және оған орнатылған экваторлық барабан деп аталатын механизмнен тұрады. Бұл барабанда реттелетін көзқарастар және жарық сызығының шкаласы бар. Күрделірек үлгілерде хронометрлер немесе Күн сияқты денелерге арналған бастапқы параметрлер орнатылған болуы мүмкін. Компас қолдану үшін, негізгі тақта алдымен көкжиекке тегістеліп, содан кейін пайдаланушы солтүстік деп санайтын бағытқа шамамен бұрылады. Содан кейін экваторлық барабан осы негізге қатысты жергілікті ендікке сәйкес еңкейтіледі. Көзқарастар жергілікті уақыт бұрышы және қолданылатын астрономиялық дененің жарық сызығы арқылы реттеледі. Барлық параметрлер орнатылғаннан кейін астрокомпас астрономиялық дене көзқарастарда көрінетінше айналдырылады: ол компастың бағыттарына дәл сәйкес келеді. Осы процедураның нәтижесінде астрокомпас пайдаланушыдан теңіз альманахи немесе ұқсас астрономиялық кестелерді талап етеді, бұл оның басты кемшіліктерінің бірі.

Тарихи қолданысы

Астрокомпастар теңіз хронометрі ойлап табылғаннан кейін ғана пайдалы болды, оларсыз навигация үшін дерлік қолдануға болмайды. Тіпті содан кейін де олар шектеулі қолданысқа ие болды, алдымен магниттік компастар, содан кейін гирокомпастар көбінесе артықшылыққа ие болды. Полярлық экспедициялар – астрокомпастың ең көп қолданылған салаларының бірі болды, себебі басқа навигациялық әдістерге жарамсыз жағдайлар жиі кездесетін. Сонымен қатар, олар тарих бойы басқа аймақтарда да басқа компастардың дәлдігін тексеру үшін қолданылған. Мысалы, олар Екінші дүниежүзілік соғыстың Солтүстік Африка кампаниясында қолданылды. GPS және оған ұқсас электрондық навигациялық құралдардың пайда болуы астрокомпастың қазіргі уақытта, GPS жабыны жоқ және электрондық навигациялық құралдар қолжетімді емес полюске жақын аймақтардан басқа, функционалды түрде қолданысқа ие еместігін білдіреді.