Кіріспе

Дауыс қоры қаңқасын құрайтын тоғыз шеміршек ішіндегі ең ірісі – қалқаншеміршек. Бұл шеміршек трахеяда және оның айналасында орналасқан, дауыс қоры бар қаңқа құрылымының бөлігі болып табылады. Ол дауыс қорын толық қоршап алмайды (тек крикоид шеміршегі ғана толық қоршайды).

Құрылымы

Қалқанша дөңгелекшесі – көмейдің алдында және қалқанша безінің үстінде орналасқан гиалинді шеміршек құрылым. Дөңгелекше екі жартыдан тұрады, олар ортада «Адам алмасы» деп аталатын кеуде қуысы деп аталатын шыңында кездеседі. Орта сызықтағы шығыңқыдан жоғары орналасқан жоғары қалқанша дөңгелекшесінің ойығы. Дөңгелекшенің төменгі жағындағы теңдес ойық төменгі қалқанша дөңгелекшесінің ойығы деп аталады. Сыртқы бетін құрайтын дөңгелекшенің екі жартысы трахеяның екі жағын көлбеу жауып тұрады. Әр жартысының артқы жиегі крикоидтық шеміршекпен крикотиреоидтық буын деп аталатын буында төменгі жағынан жалғасады. Дөңгелекшенің ең артқы бөлігінде жоғары және төмен қарай екі шығыңқылық бар. Жоғарғы шығыңқылық жоғарғы мүйіз (cornu) деп, ал төменгі шығыңқылық төменгі мүйіз деп аталады. Жоғарғы мүйіз ұзын және тар, артқа және медиалға қарай бағытталған, конус тәрізді ұшымен аяқталады, ол бүйірлік қалқанша-жеңқабық байланысына жалғасады. Төменгі мүйіз қысқа және қалың; ол төменге қарай бағытталған, алдыға және медиалға қарай сәл еңкейген, ал оның ұшының медиалдық жағында крикоидтық шеміршектің жағымен байланысу үшін кішкентай сопақ буындық беті бар. Қалқанша дөңгелекшесінің жоғарғы жиегі қалқанша-жеңқабық жарғағы арқылы тік сүйекке жалғасады. Қалқанша дөңгелекшесі C4 және C5 омыртқаларының деңгейлері арасында орналасқан. Көлбеу сызық – қалқанша дөңгелекшесіндегі сызық. Ол қалқанша безінің жоғарғы бүйірлік шекарасын көрсетеді. Екі бұлшықет осы сызық бойымен басталады, олар – қалқанша-жеңқабық бұлшықеті және төменгі жұтқыншақ қысқышы. Стернотиреоид бұлшықеті осы сызық бойымен бекітіледі. Осы буындағы дөңгелекшенің қозғалысы дауыс байланыстарының кернеуін өзгертеді, бұл өз кезегінде дауыстың өзгеруіне әкеледі.

Вариациялар

Қалқанша шеміршегінде 39% дейін адамдарда қалқанша тесігі деп аталатын қосымша тесік кездесуі мүмкін.

Функция

Қалқанша дөңгелекшесі көмекейдің алдыңғы қабырғасының көп бөлігін құрайды. Ол тікелей артында орналасқан дауыс бауларын ("дауыс жіпшелерін") қорғайды. Қалқанша дөңгелекшесінің шекеқалқанша дөңгелекшесіне қатысты бұрышы өзгергенде, дауыс биіктігі өзгереді. Бұл дөңгелекше сондай-ақ бірнеше бұлшық еттерді бекітуге арналған орын қызметін атқарады.

Қалқан тәрізді

Ағылшын тіліндегі "thyroid cartilage" термині латын тіліндегі "cartilago thyreoides" сөзінен туындаған. Екіншісі – грек дәрігері Галеннің жазбаларында кездесетін көне грек тіліндегі χόνδρος θυρεοειδής сөзінің аудармасы. Ал көне грек тіліндегі θυρεοειδής сөзі "қалқан тәрізді" немесе "қалқан пішіндес" деген мағынаны білдіреді. Көне грек сөзі θυρεός Гомердің "Одиссеясында" қолданылады және есікті жабық ұстау үшін оның алдына қойылған үлкен төртбұрышты тасқа сілтеме жасайды. "Cartilago parmalis" атауы қалқанша безінің шеміршегі үшін де қолданылған. 16 ғасырда итальяндық анатомист Реалдо Коломбоның "De re anatomica" еңбегінде қалқанның өзі, яғни "scutum", әлі де қалқанша безінің шеміршегінің синонимі ретінде айтылады.

Есімнің жазылуы

Латын тіліндегі ресми номенклатураның әртүрлі басылымдарында (Nomina Anatomica, 1998 жылы Terminologia Anatomica деп қайта аталды) үш түрлі жазу нұсқасын кездестіруге болады, яғни cartilago thyreoidea, cartilago thyroidea және бұрын айтылған cartilago thyreoides. "Thyreoidea" (ea аяғымен) нұсқасы грек тіліндегі θυρεοειδής сөзінің латын тіліне дұрыс емес аударылуы болар еді. Грек тіліндегі "ειδής" әріппен аяқталатын сөз тіркестері латын тіліне қазақшаға аударғанда "ides" әріппен аяқталады. 17 ғасырда француз анатомы Жан Риолан кішінің еңбектерінде грек тіліндегі "ειδής/ ειδές" үшін "ideus/ idea/ideum" классикалық емес латынша түрі қолданыла бастады. Бірақ, латын және ағылшын орфографиясының ұқсастығын арттыруға бағытталған ұсыныстар мен түзетулер жасалғаннан кейін, Дорландтың 1948 жылғы медициналық сөздігі және одан бұрынғы еңбектер этимологиялық тұрғыдан дұрыс "thyreoid cartilage" терминін қолдады. Латын тіліндегі ресми ветеринариялық номенклатура, Nomina Anatomica Veterinaria, адам анатомиясының Nomina Anatomica/Terminologia Anatomica-сымен бірдей "cartilago thyroidea" түрін пайдаланады, бірақ (соңғысынан өзгеше) "cartilago thyreoidea" нұсқасын да балама жазу ретінде қабылдайды.