Кіріспе

Адам дауысы – адамның дауыс жолын пайдалана отырып шығаратын дыбыстар, оның ішінде сөйлеу, ән айту, күлу, жылау, айқайлау, қылықтау, ырғау немесе ұрысу. Адам дауысының жиілігі – бұл дауыс байланыстары (дауыс жолдары) негізгі дыбыс көзі болып табылатын адамның дыбыс шығаруының бір бөлігі. (Деннің осы жалпы аймағынан туындайтын басқа да дыбыс шығару механизмдеріне дауыссыз консонанттар, тілмен дыбыстар жасау, сыбыс және үрлеу жатады.) Жалпы айтқанда, адам дауысын жасау механизмін үш бөлікке бөлуге болады: өкпелер, көмекейдегі (дауыс қуысы) дауыс байланыстары және артикуляторлар. Өкпелер, «соққы», дауыс байланыстарын қоздыру үшін жеткілікті ауа ағыны мен қысымын қамтамасыз етуі керек. Дауыс байланыстары (дауыс жолдары) өкпеден келетін ауа ағынын пайдаланып, көмекей дыбыс көзін құрайтын естілетін импульстарды жасау үшін қозғалады. Көмекей бұлшықтары дауыс байланыстарының ұзындығы мен кернеуін «нақты реттеп», дыбыстың биіктігі мен тембрін өзгертеді. Артикуляторлар (тіл, ауыз айнасы, жақ, ерін және т.б. – көмекейден жоғары орналасқан дауыс жолының бөліктері) көмекейден шығатын дыбысты артикуляциялайды және сүзіп, белгілі бір деңгейде көмекейдегі ауа ағынымен өзара әрекеттесіп, оны дыбыс көзі ретінде күшейте немесе әлсірете алады. Дауыс байланыстары, артикуляторлармен бірігіп, өте күрделі дыбыстар спектрін жасауға қабілетті. Дауыс тембрі ашу, таңғалу, қорқыныш, қуаныш немесе қайғы сияқты эмоцияларды білдіру үшін өзгертілуі мүмкін. Адам дауысы эмоцияларды білдіру үшін қолданылады, сонымен қатар сөйлеушінің жасын және жынысын ашып бере алады. Әншілер музыка жасау үшін адам дауысын аспап ретінде пайдаланады.

Дауыс түрлері және бүгілу (арқалар)

Ересек еркектер мен әйелдердің дауыстық қабаттарының мөлшері әр түрлі болады, бұл еркектер мен әйелдердің көмекейінің мөлшерінің айырмашылығын көрсетеді. Ересек еркектердің дауысы әдетте төменгі тембрлі болады және олардың қабаттары үлкенірек болады. Ерлердің дауыс қабаттары (қарсы диаграммада тік өлшенетін) 17 мм мен 25 мм аралығында болады. Әйелдердің дауыс қабаттары 12,5 мм мен 17,5 мм аралығында болады. Қабаттар көмекейдің ішінде орналасқан. Олар артқы жағынан (жұлынға жақын жағынан) аритеноид хрящтарына, ал алдыңғы жағынан (жақ астындағы жағынан) қалқанша хрящына бекітілген. Оларда сыртқы жиегі жоқ, себебі олар тыныс алу түтігінің қабырғасына бірігіп жатады (сурет ескі және мұны жақсы көрсетпейді), ал ішкі жиектері немесе "шеттері" дірілдеуге болады (тесік). Олардың құрылысы үш қабаттан тұрады: эпителий, дауыс байламдары, содан кейін бұлшық ет (вокаль бұлшық еті), ол қабаттарды қысқартып, дөңгелете алады. Олар жалпақ үшбұрышты жолақтар және перделі ақ түсті болады. Дауыс қабаттарының екі жағында да екі қабаттың арасында кішкентай қалтасы бар вестибулярлық қабат немесе жалған дауыс қабаты орналасқан. Еркектер мен әйелдердің дауыс қабаттарының мөлшерінің айырмашылығы олардың дауысының тембрінің әртүрлі болуына әкеледі. Сонымен қатар, генетика да бір жыныстағы адамдар арасында айырмашылықтар тудырады, еркектер мен әйелдердің ән дауысы түрлерге бөлінеді. Мысалы, еркектер арасында бас, бас-баритон, баритон, баритенор, тенор және контртенор (E2-ден C♯7 және одан жоғары), ал әйелдер арасында контральто, альт, меццо-сопрано және сопрано (F3-тен C6 және одан жоғары) болады. Опералық дауыстар үшін қосымша санаттар бар, дауыс түрлеріне қараңыз. Бұл еркек және әйел дауысының арасындағы айырмашылықтың жалғыз себебі емес. Жалпы айтқанда, еркектерде дауыс жолы үлкенірек болады, бұл дауысқа төменгі тембр береді. Бұл көбінесе дауыс қабаттарының өзіне байланысты емес.

Сөйлеу тіліндегі дауыс модуляциясы

Адамның сөйлеу тілі, белгілі бір қоғамдағы дерлік барлық адамның, дауыс шығару органының (ларингиялық) белгілі бір параметрлерін үнемі өзгерту қабілетін пайдаланады. Ең маңызды коммуникативтік немесе фонетикалық параметрлер – дауыс биіктігі (дауыс жолдарының дірілдеу жиілігімен анықталады) және дауыс жолдарының жабылу дәрежесі, яғни дауыс жолдарының жуылуы (аддукция) немесе ажырауы (абдукция). Дауыс жолдарының абдукциясын жылдам өзгерту қабілеті күшті генетикалық компонентке ие, себебі дауыс жолдарының аддукциясы, эпиглоттистің жабу функциясымен қатар, тамақтың өкпеге түсіп кетуіне жол бермей, өмірді сақтауға көмектеседі. Сондықтан, осы бұлшықеттердің әрекеті денедегі ең жылдамдардың бірі болып табылады. Аддукциялық қимыл, оның нәтижесінде туындайтын дауыс спектрінің өзгеруі арқылы да анықталады. Осылайша, дауыс жолдарының дірілдеуі толығымен тоқтамаса да, аддукциялық қимылы бар сөйлеу дыбысы «глотальдік тоқтау» деп аталуы мүмкін. Бұл тек дауыс жолдарының пішіні мен мөлшеріне ғана емес, сонымен қатар адамның денесінің, әсіресе дауыс жолының пішіні мен мөлшеріне, сондай-ақ сөйлеу дыбыстарының қалыптасу және артикуляциялану жолына байланысты. (Дауыстың осы соңғы аспектісін шебер орындаушылар имитациялай алады.) Адамның дауыс жолдары босаңсып, тартылып немесе қалыңдығын өзгерте алады, және олар арқылы әртүрлі қысыммен тыныс өте алады. Көкірек пен мойынның пішіні, тілдің орны және басқа байланыссыз бұлшықеттердің кернеуі де өзгертілуі мүмкін. Осы әрекеттердің кез келгені дыбыстың биіктігін, күшін, тембрін немесе тонын өзгертеді. Дыбыс сонымен қатар дененің әртүрлі бөліктерінде резонансқа ие болады, ал адамның дене мөлшері мен сүйек құрылымы оның шығаратын дыбысына белгілі бір дәрежеде әсер етеді. Әншілер дыбысты осылай шығаруға үйрене алады, осылайша ол дауыс жолында жақсырақ резонансқа ие болады. Бұл дауыстық резонанс деп аталады. Дауыстық дыбыс пен дыбыс шығаруға тағы бір маңызды әсер ететін фактор – дауыс шығару органының (ларинкс) функциясы, оны адамдар әртүрлі дыбыстарды шығару үшін әртүрлі жолдармен манипуляциялай алады. Осы әртүрлі дауыс шығару органының функциялары әртүрлі дауыстық регистрлер деп сипатталады. Әншілердің мұны іске асыруының негізгі тәсілі – әншінің формасын пайдалану, ол дауыс жолының қалыпты резонанстарына қосылатын резонанс болып табылады және көптеген аспаптардың жиілік диапазонынан жоғарырақ, сондықтан әншінің дауысы музыкалық сүйемелдеуден жақсырақ естіледі.

Дауысты тіркеу

Дауыстық тіркеу – адам дауысының дауыстық регистрлер жүйесін білдіреді. Адам дауысының регистрі – дауыс жолдарының бірдей тербеліс үлгісінде туындайтын, сондай-ақ бірдей сапаға ие тон қатары. Регистрлер дауыс қорғанының (ларинкс) жұмысынан пайда болады. Бұл дауыс жолдарының әртүрлі тербеліс үлгілерін шығару қабілетіне байланысты туындайды. Осы тербеліс үлгілерінің әрқайсысы белгілі бір дауыстық диапазон шегінде пайда болады және ерекше дыбыстарды құрайды. Регистрлердің пайда болуы дауыс жолдарының тербелісі мен дауыс жолы арасындағы акустикалық өзара әсер нәтижесі де болуы мүмкін. "Регистр" термині адам дауысының әртүрлі аспектілерін қамтитындықтан, оны түсіну кейде қиындық тудыруы мүмкін. Осы термин келесілерді білдіру үшін қолданылуы мүмкін: Дауыстық резонаторлар ретінде саналып, жеті аймақ бар. Денедегі ең төменгісінен ең жоғарғысына дейін бұл аймақтар: кеуде, трахея, дауыс қорғаны (ларинкс), жұтқыншақ, ауыз қуысы, мұрын қуысы және қуыстар.

Адам дауысының әсері

"New Scientist" журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, музыканың үлкен бөлігі, әсіресе батыс халық музыкасы, негізделген он екі тондық музыкалық шкала эволюция барысында адам дауысының дыбысынан пайда болған болуы мүмкін. Жазылған сөйлеу үлгілерін талдау нәтижесінде, он екі тондық шкаланың ноталары арасындағы аралықтарға сәйкес келетін акустикалық энергияның жоғарылаулары анықталды.

Дауыс бұзылуы

Адамның дауысына әсер ететін көптеген аурулар бар; оларға сөйлеу кемістіктері, дауыс тамырларындағы ісіктер мен жаралар жатады. Ұзақ уақыт бойы дұрыс емес сөйлеу дауыстың артық жүктелуіне алып келеді, ол сөйлеу органдарына түсетін стресс. Дауысқа зақым келген жағдайда көбінесе ЛОР дәрігері көмектесе алады, бірақ ең тиімді ем – жақсы дауыс өндірісі арқылы зақымдардың алдын алу. Дауыс терапиясын әдетте тіл патологы жүргізеді.

Дауыстық түйіндер мен полиптер

Дауыс түйіндері дауыстық байланыстардың қайталап, ұзаққа созылған дұрыс емеc пайдалануынан туындайды, нәтижесінде әр дауыстық байланыста жұмсақ, ісінген дақтар пайда болады. Бұл дақтар түйіндер деп аталатын қатты, қабықша тәрізді өскіндерге айналады. Зардап шегу ұзаққа созылса, түйіндердің көлемі де, қаттылығы да арта түседі. Көптеген полиптер түйіндерден үлкен болады және оларды басқаша атауға болады, мысалы полипоидтық дегенерация немесе Рейнке эдемасы. Полиптер бір реттік әсерден туындайды және хирургиялық араласуды қажет етуі мүмкін. Полиптерді алып тастағаннан кейін туындайтын тітіркеніш, егер қосымша тітіркену жалғары берсе, түйіндерге әкелуі мүмкін. Сөйлеу тілі терапиясы пациентке әдеттерін өзгерту және дауыс гигиенасы арқылы тітіркеніштің себептерін жоюға үйретеді. Екі аптадан астам сақталатын дауыстың қалыңдауы немесе үскірік дауыс – түйіндер немесе полиптер сияқты дауыс бұзылыстарының белгісі болуы мүмкін және медициналық тексеруден өтуі керек.