Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ауыздағы орын: дауыссыздар артикуляцияланады.
Place in the mouth consonants are articulated
Артикуляциялық фонетикада дауыссыздардың артикуляциялық орны (немесе артикуляция нүктесі) – дауыс жолының бойында оның пайда болатын жері. Бұл белсенді және пассивті артикуляторлар арасындағы тартылыс жасалатын нүкте. Белсенді артикуляторлар – ерікті қозғалысқа қабілетті және тартылысты тудыратын органдар, ал пассивті артикуляторлар олар әдетте бекітілгендіктен және белсенді артикулятормен жанасатын бөліктер болғандықтан осылай аталады. Артикуляция тәсілі және фонациямен қатар, артикуляциялық орны дауыссызға ерекше дыбыс береді. Дауыстылар ашық дауыс жолымен жасалғандықтан, олардың пайда болу орнын анықтау қиын. Сондықтан олар артикуляциялық орнымен емес, дауыстылар кеңістігіндегі салыстырмалы орнымен сипатталады. Бұл көбінесе олардың формант жиіліктеріне, ал тілдің нақты орналасуына және еріндердің дөңгеленуіне байланысты. Артикуляциялық орындарды сипаттауда қолданылатын терминология барлық теориялық мүмкін айырмашылықтарды нақтылауға мүмкіндік беру үшін жасалған. Әдебиетте сипатталған барлық орындарды ешбір тіл ажырата алмайды, сондықтан нақты бір тілдің дыбыстарын ажырату үшін үлкен дәлдік қажет емес.
In articulatory phonetics, the place of articulation (also point of articulation) of a consonant is a location along the vocal tract where its production occurs. It is a point where a constriction is made between an active and a passive articulator. Active articulators are organs capable of voluntary movement which create the constriction, while passive articulators are so called because they are normally fixed and are the parts with which an active articulator makes contact. Along with the manner of articulation and phonation, the place of articulation gives the consonant its distinctive sound. Since vowels are produced with an open vocal tract, the point where their production occurs cannot be easily determined. Therefore, they are not described in terms of a place of articulation but by the relative positions in vowel space. This is mostly dependent on their formant frequencies and less on the specific tongue position and lip rounding. The terminology used in describing places of articulation has been developed to allow specifying of all theoretically possible contrasts. No known language distinguishes all of the places described in the literature so less precision is needed to distinguish the sounds of a particular language.
Кеміру
Жақ сырғасы немесе дауыс қоры - дауыс байланыстарын бекітуге қызмет ететін шеміршектердің цилиндр тәрізді құрылымы. Дауыс байланыстарының бұлшық еттері жирылғанда, өкпеден келетін ауа ағыны тоқтатылады, бірақ өкпеден артатын ауа қысымының әсерінен дауыс байланыстары қайта ашылады. Бұл процесс үнемі қайталанып, дірілдеу (гуылдау) сезімі тудырады. Ән айту кезінде дауыс байланыстарының дірілдеу жиілігі шығарылатын дыбыстың биіктігін анықтайды. Таза дауыстылар сияқты дыбыстық фонемалар, мәні бойынша, дауыс байланыстарының осы периодтық дірілдеуінен туындайтын гуылдау дыбысымен ерекшеленеді. Ауыздың еріндері де ұқсас дыбыс шығару үшін сондай тәсілмен қолданылуы мүмкін, мұны кез келген бала немесе трубашы көрсетуге шамасы бар. Еріспей, тығыз тартылып, ісірілген резеңке шарды мойыннан өткізгенде, мойынға түсетін қысым деңгейіне және шардың ішіндегі қысымға байланысты сықырлау немесе гуылдау дыбысы пайда болады. Дауыс байланыстары жақ сырғасы арқылы жирылғанда немесе босатылғанда да ұқсас әсерлер байқалады.
The larynx or voice box is a cylindrical framework of cartilage that serves to anchor the vocal folds. When the muscles of the vocal folds contract, the airflow from the lungs is impeded until the vocal folds are forced apart again by the increasing air pressure from the lungs. The process continues in a periodic cycle that is felt as a vibration (buzzing). In singing, the vibration frequency of the vocal folds determines the pitch of the sound produced. Voiced phonemes such as the pure vowels are, by definition, distinguished by the buzzing sound of this periodic oscillation of the vocal cords. The lips of the mouth can be used in a similar way to create a similar sound, as any toddler or trumpeter can demonstrate. A rubber balloon, inflated but not tied off and stretched tightly across the neck produces a squeak or buzz, depending on the tension across the neck and the level of pressure inside the balloon. Similar actions with similar results occur when the vocal cords are contracted or relaxed across the larynx.
Біртекті органикалық ырғақтар
Бірдей артикуляциялық орынға ие дауыссыз дыбыстар, мысалы, ағылшын тіліндегі альвеолярлық дыбыстар, гомоорганикалық деп аталады. Сол сияқты, лабиалдық және велярлық дауыстар гомоорганикалық болып табылады. Көптеген тілдерде ассимиляцияның бір түрі – гомоорганикалық мұрындық ережесі жұмыс істейді, онда мұрындық дауыссыз келесі кедергілі дауыспен гомоорганикалық болуы керек. Мұны ағылшын тіліндегі intolerable ("төзбеуге болатын") сөзінен көруге болады, бірақ implausible ("сенімсіз") сөзі бұл ережеге бағынбайды; тағы бір мысал Яруба тілінен алынған, онда ba "жасыру" сөзінің қазіргі шақтағы түрі mba "жасырып жатыр", ал sun "ұйықтау" сөзінің қазіргі шақтағы түрі nsun "ұйықтап жатыр".
Consonants that have the same place of articulation, such as the alveolar sounds in English, are said to be homorganic. Similarly, labial and velar are homorganic. A homorganic nasal rule, an instance of assimilation, operates in many languages, where a nasal consonant must be homorganic with a following stop. We see this with English intolerable but implausible; another example is found in Yoruba, where the present tense of ba "hide" is mba "is hiding", while the present of sun "sleep" is nsun "is sleeping".
Орталық және бүйірлік буындар
Тіл ауызға екі өлшемді бетпен: ұзындығы мен енімен жанасады. Осы уақытқа дейін оның ұзындығы бойынша ғана түйісу нүктелері қарастырылды. Дегенмен, тілдің ені бойынша да артикуляция өзгереді. Егер ауа ағыны тілдің ортасынан өтетін болса, дауыссыз орталық деп аталады. Ал егер ауа ағыны бір жаққа бұрылып, тіл мен тіс арасынан шығып кетсе, онда ол бүйірлік деп аталады. Бірақ, жеңілдік үшін артикуляция орны тілдің ұзындығы бойынша анықталатын нүкте деп есептелінеді, сонымен қатар дауыссыз орталық немесе бүйірлік болуы мүмкін. Яғни, дауыссыз ағылшын тіліндегідей бүйірлік альвеолярлық (тіл альвеолярлық қырқаға жанасып, ауаның бүйірге қарай ағып кетуіне мүмкіндік береді) немесе кастиль испан тіліндегідей бүйірлік латаль болып келеді. Кейбір Австралияның жергілікті тілдері тіс, альвеолярлық, ретрофлекстік және латаль дыбыстарын ажыратады, ал көптеген Америка тілдерінде бүйірлік үскірме дыбыстар мен жарылысты үскірме дыбыстар кездеседі.
The tongue contacts the mouth with a surface that has two dimensions: length and width. So far, only points of articulation along its length have been considered. However, articulation varies along its width as well. When the airstream is directed down the center of the tongue, the consonant is said to be central. If, however, it is deflected off to one side, escaping between the side of the tongue and the side teeth, it is said to be lateral. Nonetheless, for simplicity's sake the place of articulation is assumed to be the point along the length of the tongue, and the consonant may in addition be said to be central or lateral. That is, a consonant may be lateral alveolar, like English (the tongue contacts the alveolar ridge, but allows air to flow off to the side), or lateral palatal, like Castilian Spanish ll Some Indigenous Australian languages contrast dental, alveolar, retroflex, and palatal laterals, and many Native American languages have lateral fricatives and affricates as well.