Кіріспе

Ұлы түтінді таулардың ішіндегі аңғар

Кейдс-Коув – Теннесси штатындағы Ұлы түтінді таулар ұлттық паркінің бөлігінде орналасқан оқшауланған аңғар. Ұлттық парк құрылмас бұрын, бұл аңғарда көптеген қоныс аударушылар тұрған. Жақсы сақталған шаруашылық үйлері, көркем тау көріністері және көптеген жануарлардың болуына байланысты Кейдс-Коув паркті келетін ең көп танымал орын болып табылады және жыл сайын екі миллионнан астам келушіні тартады. Кейдс-Коув тарихи ауданы Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген.

Геология

Геологиялық тұрғыдан алғанда, Кадес-Коув – "әктас терезесі" деп аталатын аңғар түрі, ол эрозия нәтижесінде пайда болған. Эрозия ескі кембрийге дейінгі құмтасты алып тастап, оның астындағы жас палеозойлық әктасты ашып көрсеткен. Кадес құмтасы сияқты ауа райына төзімді формациялар, солтүстіктегі Рич-Маунтиннің астында орналасқан, ал оңтүстіктегі Ұлы Смоки тауларының қырларын құрайтын Элкмонт және Түндерхед құмтастары, аңғарды қоршап, оны Смоки тауларының ішінде салыстырмалы түрде оқшаулап қалдырады. Солтүстікке қарайғы Тукаличи және шығысқа қарайғы Уэр Коу сияқты көршілес әктас терезелеріндегідей, әктастың ыдырауы терең, құнарлы топыраққа әкелді, бұл Кадес-Коувты ертедегі фермерлерге тартымды етті. Кадес-Коувты құрайтын тау жыныстарының көп бөлігі 340 миллионнан 570 миллион жыл бұрын ордовик кезеңінде пайда болған, өзгермеген шөгінді тау жыныстары. Аңғарды қоршап тұрған биік жоталарды құрайтын кембрийге дейінгі тастар – шамамен бір миллиард жыл бұрын пайда болған Окои супертобының құмтастары. Таулардың өзі 200-400 миллион жыл бұрын Аппалачи тау жасалу кезінде, Солтүстік Америка және Африка плиталарының соқтығысуынан пайда болды, нәтижесінде ескі тау жыныстары жас тау жыныстарының үстіне шықты.

Грегори үңгірі

Кейдс-Ковтағы әктас пен құмтастың жарылуы және ауа райының әсерінен айналада бірнеше үңгірлер пайда болды, олардың ең ірілері Грегори үңгірі мен Буль үңгірі. Грегори үңгірінен трилобиттер мен брахиоподтардың қазбалары табылды. Грегори үңгірінің кіреберісі шамамен 3 метр енімен және 1 метр биіктігімен ерекшеленеді. Үңгірдің негізгі бөлігі – ені 5 метрге дейін жететін үлкен дәліз. Бұл дәліздің ұзындығы 133 метр, ал кіреберістен оңтүстікке қарай шамамен 91 метрде қосымша дәліз ашылады. Бұл қосымша дәліз шамамен 30 метрден кейін аяқталады. Осы қосымша дәліздің жанында қабырғада "есептік белгілер" қалдырылған, оларды әдетте тұздық өндірушілер қалдырған. Үңгірдің осы бөлігіндегі топырақ қазылып алынған, ал топырақта әлі де пике белгілері көрініп тұр. Тұздық өндіру 18-шы ғасырдың соңынан бастап Азамат соғысына дейін Смоки тауларында жүргізілген, сондықтан бұл кен өндіру қызметі 1818 жылы, Кейдс-Ковқа қоныс аударушылар келгеннен бастап 1865 жылғы Азамат соғысының аяқталуына дейін болған болуы керек. Бұл салыстырмалы түрде кішкентай үңгір болғандықтан және ішінде көп топырақ болмағандықтан, бұл шағын кен өндіру операциясы болғанға ұқсайды. Грегори үңгірі – ұлттық саябақта коммерциялық үңгір ретінде дамыған жалғыз үңгір. Үңгір 1925 жылдың шілдесінде жұртшылыққа ашылды. 1935 жылы Грегори жері ұлттық саябаққа сатып алынғаннан кейін Грегори отбасына "өмір бойына берілетін мүлік" берілді, ал иесі Дж. Дж. Грегоридің әйелі Эльвираға 1943 жылдың 26 наурызында қайтыс болғанға дейін онда тұруға рұқсат етілді. Оның ұлдарының бірі 1943 жылдың күзінде егінін жинағанға дейін мүлікте қалуға рұқсат алды, содан кейін мүлік толығымен Ұлттық саябақ қызметіне тиесілі болды. Ұлттық саябақ қызметінің геологы Дональд К. Маккей 1935 жылға дейін Грегори отбасы үңгірді коммерциялық мақсатта көрсетіп келгенін хабарлады. Грегори үңгірінің коммерциялық пайдалану кезеңінде кейбір жерлерінде ағаштан жасалған жолдар мен электр шамдары болған. Дж. Дж. Грегоридің ұлы Уэсли Герман Грегори жарықтандыру жүйесі "Delco System" болғанын айтты. Бұл үңгір ішіндегі шамдарға электр қуатын өндіретін генератор болғанға ұқсайды. Ұлы Отан соғысы кезінде Грегори үңгірі 1000 адамға арналған бомбалаудан қорғаушы бекет ретінде тағайындалды. Үңгірде азық-түлік, су және басқа да төтенше жағдайларға қажетті заттар сақталған. Грегори үңгірі қазір қауіпсіз есікпен жабылып, Ұлттық саябақ қызметінің рұқсатымен ғана кіруге болады. Кіру әдетте ғылыми зерттеушілерге ғана рұқсат етіледі.

Ерте тарих

18-ғасыр бойы чероки тайпасы Түнгі Каролинадан Теннессиге, Оверхилл елді мекендеріне қарай Смоки тауларын кесіп өту үшін екі негізгі жол қолданды. Бірі – Индиялық Gap жолы, ол Балсам тауларындағы Рутерфордтың үнділік іздерін қазіргі Севьер округіндегі Ұлы үнділік соғыс жолымен жалғастырды. Екіншісі – Грегори Болдтың шығысындағы Эканетли Гепінде аяқталатын төменгі жол. Бұл жол Кейдс-Коув және Тукаличи-Коув арқылы өтіп, содан кейін Ұлы Телликоға және Кіші Теннесси өзені бойындағы басқа да елді мекендерге жеткізді. Еуропалық саудагерлер бұл жолдарды 1740 жылдан бері пайдаланып келген. 1797 жылы (немесе одан да ертерек) чероки тайпасы Кейдс-Коувта "Цияхи", яки "Сусар орыны" деп аталатын елді мекен құрды. Бұл ауыл, мүмкін, тек маусымдық аң ауру лагері болған, ол Коув-Крик өзенінің жағалауында орналасқан. Теннессидің шығысындағы алғашқы саяхатшы Генри Тимберлейк осы аймақтағы өзендер сусарларға толы болғанын, бірақ еуропалықтар келген кезде сусарлар бұл жерде жойылып кеткенін хабарлады. Кейдс-Коув – Цияхи тайпасының басшысы, басшы Кэйдтің құрметіне аталған. 1819 жылы Калхун шарты чероки тайпасының Смоки тауларына деген барлық құқықтарын жойды, ал Цияхи одан кейін көп ұзамай тасталып кетті. Дегенмен, чероки тайпасы айналасындағы орманды жерлерде қалды, 1838 жылға дейін отарлаушыларға шабуыл жасады, содан кейін олар Алыс жолмен Оклахома жеріне көшірілді.

Еуропалық қоныстану

Джон Оливер (1793–1863), 1812 жылғы соғыстың қатысушысы, және оның әйелі Лурена Фрейзер (1795–1888) – Кейдс-Ковта алғашқы тұрақты еуропалық қоныс салушылар болды. Оливерлер, бастапқыда Теннесси штатының Картер округінен келген, 1818 жылы Джошуа Жобпен бірге келді, ол оларды осы шығанақта қоныс салуға көндірген болатын. Жоб Картер округіне қайтқанда, Оливерлер қыс бойы күресіп, достық қарым-қатынастағы чероки тайпасының берген құрғақ қабақтарымен күш алды. 1819 жылдың көктемінде Жоб мал бағып оралып, Оливерлерге екі сүт сиырын сыйлады. 1821 жылы Уильям "Жанжақты Билли" Типтон (1761–1849), Америка төңкерісінің қатысушысы және Франклин штатының қарсыласы Джон Типтонның ұлы, Кейдс-Ковтың үлкен жер участаларын сатып алып, оларды өз ұлдары мен туыстарына сатты, соның нәтижесінде қоныс салу қарқынды дами бастады. 1820 жылдары неміс тегінен шыққан фермер Питер Кейбл шығанаққа келіп, батыс жағындағы батпақты жерлерді кептіруге көмектесетін, қақпақтар мен шлюздерден тұратын күрделі жүйені жобалады. 1827 жылы Дэниел Фут металл құралдарын жасау үшін Кейдс-Ков Блумери Форджын ашты. Роберт Шилдс 1835 жылы шығанаққа келіп, Фордж-Крикке ванналы диірмен орнатты. Оның ұлы Фредерик шығанақтағы алғашқы ұн диірменін салды. Басқа ерте қоныс салушылар айналасындағы тауларда үйлер салды, олардың ішінде Грегори Балдымен аталған Расселл Грегори (1795–1864) және Спенс Филдімен аталған Джеймс Спенс болды. 1820 мен 1850 жылдар аралығында Кейдс-Ковтың халқы 671 адамға жетті, ал шығанақтағы фермалардың көлемі орташа есеппен 18-ден 18 акрға дейін болды. Алғашқы шығанақ тұрғындары өзін-өзі қамтамасыз ете білгенімен, құрғақ тауарлар мен басқа да қажеттіліктер үшін жақын орналасқан Таккаличи шығанағына тәуелді болды. Кейдс-Ковқа тән оқшаулану жиі асыра сілтенген. 1833 жылы шығанақта пошта бөлімі ашылды, ал Севьервиль пошта бастығы Филип Ситон 1839 жылы шығанаққа апталық почта маршрутын ұйымдастырды. Кейдс-Ков 1890 жылдары телефон байланысына ие болды, осы кезде Дэн Лоусон және бірнеше көршілері Мэривиллге телефон желісін тартышты. 1850 жылдары әртүрлі жолдар Кейдс-Ковты Таккаличи және Монтвейл-Спрингспен байланыстырды, олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін маусымдық жолдар немесе жаяу серуендеу жолдары ретінде сақталған.

Дін

Дін Кэдис-Коув өмірінің басынан-ақ маңызды бөлігі болды, бұл Джон мен Лукреция Оливерлердің еңбегінің нәтижесі. Оливерлер 1825 жылы Кэдис-Коув үшін Миллер Коув баптистік шіркеуінің бөлімшесін құрды. Уэрс Коув баптистік шіркеуімен қысқа ғана қайтадан келісімге келгеннен кейін, 1829 жылы Кэдис-Коув баптистік шіркеуі тәуелсіз деп жарияланды. 1830 жылдары Шығыс Теннессиде баптистік шіркеулерде «Миссионерлік қарсыласу» деп аталатын бөлініс болды. Бұл бөлініс миссионерлік қызмет пен басқа да «заманның жаңалықтары» Киелі кітапта рұхсат етілмегендігі туралы даудан туындады. Бұл пікірталас 1839 жылы Кэдис-Коув баптистік шіркеуіне жетті, соншалықты шиеленісті болды ki, Теннесси Біріккен баптистер қауымдастығының араласуын қажет етті. Нәтижесінде, сол жылдың соңында қауымның 13 мүшесі Кэдис-Коув миссионерлік баптистік шіркеуін құру үшін кетіп қалды, ал қалған қауым 1841 жылы өзін Первобыт баптистік шіркеуі деп атады. Первобыт баптистер Киелі кітапты қатаң, сөзбе-сөз түсіндіруге сендіреді. Первобыт баптистік шіркеуінің пасторы Уильям Хоуэлл Оливер (1857–1940) 1882 жылдан 1940 жылға дейін былай түсіндірді:

Біз Иса Мәсіхтің Өзі шіркеуді құрғанына, ол бастапқыда мінсіз болғанына, оның ұйымы әлемнің кез келген дәуіріне, жердің кез келген бөлігіне, әлемнің кез келген жағдайына, адамзаттың кез келген жағдайына, уақытқа, әдет-ғұрыптарға, жағдайларға немесе жерлерге бейімделу үшін ешқандай өзгерістер немесе түзетулерсіз сәйкес келетініне сенеміз. Первобыт баптистер Азамат соғысынан басқа кездесулеріне ешқандай кедергі келтірмей, қойнаудағы басым діни және саяси күш болып қала берді. Миссионер баптистері, әлдеқайда аз қауыммен, 19 ғасыр бойы ара-тұра жинала берді. Кэдис-Коув методистік шіркеуі 1820 жылдары, мүмкін, Джордж Икин сияқты саяхатшы пасторлардың еңбегі арқасында құрылды. Методист қауымы, Миссионер баптистері сияқты, шағын болды.

Азаматтық соғыс

Азамат соғысына дейінгі онжылдықтарда Теннесси штатының Блуант округі құлдыраушылық қозғалысының ошағы болды. Теннессидің Манумиссия қоғамы 1815 жылдан бастап округте белсенді жұмыс істеді, ал квакерлер – сол кезде Блуант округінде салыстырмалы түрде көп болған – құлдыққа қатты қарсы болды, тіпті бейбітшілдік идеологиясына қарамастан, Одақ армиясымен бірге күресті. Мэривилл колледжінің негізін қалаушы, пастор Айзек Л. Андерсон, Кэдис-Ковта жиі уағыз айтқан, құлдықты жоюға белсенді жақтас болды. Блуант округының дәрігері Кальвин Пост (1803–1873) соғысқа дейінгі жылдары осы аймақта Жер асты жолының тоқтау орнын құрған деген сенімде болды. Біріккен күштер 1863 жылы Ноксвиллді басып алғанымен, Конфедерация әскерлерінің Кэдис-Ковқа жасаған шабуылдары тоқтаған жоқ. Осы кезеңдегі маңызды тұлға – Рассел Грегори, ол ұлы Конфедерация тарапына өткеннен кейін бейтараптық сақтауға серт берген еді. Грегори көбінесе аймақтың қарт адамдарынан құралған шағын жасақты ұйымдастырды, және 1864 жылы Фордж-Крик пен Абрамс-Крик өзендерінің қосылған жеріне жақын жерде Конфедерация қарақшыларының тобына шабуыл жасады. Конфедерация әскерлері жеңіліп, Смоки таулары арқылы Солтүстік Каролинаға дейін қуылды. Бұл шабуылдарға толық нүкте қойғанымен, Конфедерация әскерлерінің тобы екі аптадан кейін аймаққа кіріп, Грегориді өлтірді. Кэдис-Ков 19 ғасырдың қалған бөлігінде Азамат соғысының салдарынан зардап шекті. Тек 1900 жылға қарай халық саны соғысқа дейінгі деңгейге жетті. Алайда, шаруашылықтардың өнімділігі күрт төмендеді, ал аймақ тұрғындары кез келген өзгеріске күдікпен қарады. Аймақ тек Прогрессивтік дәуірде ғана экономикалық жағдайын жақсарта алды.

Ай сәулесі мен тыйым салу

Грегори Болдының басында орналасқан Кейдс-Коувтың Каштан Флэтс аймағы жоғары сапалы жүгері арағын өндірумен әйгілі болды. Ай шарабын қуырумен аты шыққан дистилляторлардың ішінде Джозиа "Джо Банти" Грегори (1870–1933), Матильда "Тилди әпкесі" Шилдстің бірінші некесінен туған ұлы еді. Бастапқы баптистер, әсіресе Уильям Оливер және оның ұлы Джон У. Оливер (1878–1966), спиртті ішуге немесе тұтынуға қарсы болды, сондықтан бұл практика көбінесе Каштан Флэтспен шектелді. Ковта пошта таситын Джон У. Оливер жиі өз маршрутында ай шарабы қуыру орындарын тауып, билік органдарына хабарлап отырды. Оливер кейіннен ай шарабын қуырушының бейнесін тау тұрғындары стереотипінің бір бөлігі ретінде сынайтын:

Осы ер адамдардың бәрі заңнан тыс, және тау халқының қарапайым адамдары оларды ешқашан нағыз, адал тау тұрғындары немесе нағыз американдық азаматтар деп таныған емес. 1921 жылы Джозиа Грегоридің ай шарабы қуыру орны Блунт округінің шерифімен шабуылға ұшырады. Кейіннен шерифке аймақтағы жерді өлшеуші адам хабар бергені белгілі болса да, Грегорилер Оливерлерді кінәлады. Шабуылдан кейінгі түні Уильям мен Джон У. Оливердің екі қорасы да өртеніп, отбасының малдары мен құрал-жабдықтарының көп бөлігі жойылды. Осыдан кейін Грегоридің ұлы Аса мен Джон Спаркс бастарған жаман әзілден кейін шабуылға ұшырады. Жауап ретінде Грегори мен оның інісі Дана 1921 жылы Рождество түнінде Спаркс ағайындыларын іздеп тауып, атып өлтірді. Екеуі де қораны өртеп жібергені үшін және кейіннен қылмыстық шабуыл жасағаны үшін сотталды. Алайда, тек алты ай өтеліп, губернатор Остин Пей оларды кешіріп, үйлеріне жеке сүйемелдеп қайтарды.

Ұлттық парк

Барлық Смоки-Маунтин аймақтарының ішінде Кейдс-Коув Ұлы Смоки-Маунтин Ұлттық паркінің құрылуына ең көп қарсылық көрсетті. Бұғаздың тұрғындары бастапқыда өздерінің жерлері парктің құрамына енбейтiнiне көз жеткізгенiмен, оның құрылуын құптады. 1927 жылы Теннесси штатының Бас Ассамблеясы Ұлттық парк үшін жер сатып алуға қаражатты бекіткен заң қабылдағанда, Парк комиссиясына ұсынылатын парк шегіндегі мүлікті мәжбүрлеп алуға құқық берді. Кейдс-Коувтың ұзақ жылдар бойы тұрған тұрғындары ашуға іш толды. Парк комиссиясының төрағасы, полковник Дэвид Чэпман, бірнеше қорқытулар алды, соның ішінде анонимді қоңырау шалу арқылы ескерту келді, егер ол Кейдс-Коувқа оралса, "келесі түнді тозақта өткізеді" делінді. Содан кейін Чэпман бұғаздың кіреберісіне жақын мынандай жазуы бар белгіні тапты:

КОЛ. ЧЭПМЕН: СЕНІҢ ЖӘНЕ ХОАСТТЫҢ ІЗІ ЖОҚ, БҰҒАЗДЫҢ АДАМДАРЫН ЖАЛҒЫЗ ҚАЛДЫРЫҢЫЗДАР. КЕТІҢІЗДЕР! КЕТІП ҚАЛЫҢЫЗДАР. 40 МИЛЬДІК ШЕК. "40 миль" (64 км) шегі Кейдс-Коув пен Чэпманның туған қаласы Ноксвилл арасындағы қашықтықты білдіреді. Осы қорқытуларға қарамастан, Чэпман 1929 жылдың шілде айында Джон У. Оливерге қарсы сотқа шағымдану ісін бастады. Алайда сот Оливердің пайдасына шешім шығарды, себебі федералдық үкімет Кейдс-Коувтың Ұлттық парк үшін маңызды екенін ешқашан айтпаған. Сот шешімінен кейін көп ұзамай Ішкі істер министрі бұғаздың қажеттілігін ресми түрде жариялады, және тағы бір сотқа шағымдану ісі қозғалды. Бұл жолы Оливер жеңіліп, іс Теннесси Жоғарғы сотына дейін жетті. Оливер өзінің жерінің құны 30 000 доллар екенін айтып, бірнеше рет сотқа жүгінді, бірақ сот оған 17 000 доллар және пайыздық төлемнен артық қаражат бермеді. Бірнеше жылдық мерзімдік жалдау шартынан кейін Оливер 1937 жылғы Рождество күні өзінің мүлігін тастап кетті. Примитивтік баптист шіркеуінің қауымы шіркеуі орналасқан жерді дамытуды қалаған Парк қызметіне қарсылық білдіре отырып, 1960 жылдарға дейін Кейдс-Коувта жинала берді. Ұлттық парк құрылғанға дейін шамамен 100 жыл бойы аңғарда егіншілік және орман шаруашылығымен айналысылды, бұл бұғазда тұратын адамдар үшін экономикалық дамудың басты көзі болды, нәтижесінде орманды кең ауқымда жоюға әкелді. Бастапқыда Ұлттық парк қызметі бұғазды табиғи орманды күйіне қайтаруды жоспарлаған. Ақырында ол Ұлы Смоки-Маунтин сақтау қауымдастығының бұғазды жайылым ретінде сақтап қалу туралы өтінішіне келісім берді. Ханс Хут сияқты қазіргі заманғы мәдениет сарапшыларының кеңесі бойынша қызмет заманауи құрылыстарды бұзды, ертедегі Аппалачиядағы пионерлік өмірдің ең жарқын мысалы саналған қарапайым үйлер мен амбарларды сақтап қалды.

Туризм

Географиялық тұрғыдан оқшауланған болса да, Кэдис-Коув бүгінде Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық саябағындағы танымал туристік орын болып табылады. Кэдис-Коувты айналатын 18 шақырымдық (11 миль) тас жол күн сайын мыңдаған келушіні қызықтырады. Туристік маусымда 11 шақырымды аралап, көрікті жерлерді тамашалауға төрт сағаттан астам уақыт қажет болуы мүмкін. Бұл шығанаққа жылына шамамен 5 миллион адам келеді және ол Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық саябағындағы ең танымал орын болып есептеледі. Шығанаққа көптеген қара аюларды көруге қызығушылық танылады, бірақ көптеген әуесқойлар тауға шығуға қолайлы жолдары мен 19 ғасырдағы жақсы сақталған шаруашылықтар үшін сапар жасайды. Көп күндері шығанақтың жайлауларында және ормандарында бірнеше бұғыны кездестіруге болады. Шығанақтағы танымал жаяу жолдарына Абрамс сарқылына (шамамен 8 км қашықтықтағы саяхат) және Грегори Болды бағытталған жолдар жатады, соңғысы Рассел Грегоридің құрметіне аталған. Жаяу жүру мен жалпы көрікті жерлерді аралаудан басқа, атпен және велосипедпен жүру де танымал әрекеттердің қатарында.