Кіріспе
Оңтүстік Африка үкіметтік органы Ұлттық қудалау органы (NPA) – Оңтүстік Африка үкіметі мемлекеттік қудалауды жүзеге асыруға жауапты мекеме. Оңтүстік Африка Конституциясының 179-бабына және 1998 жылғы Ұлттық қудалау органы туралы заңға сәйкес, 1998 жылы құрылған ҰҚО мемлекет атынан қылмыстық іс қозғауға және қылмыстық іс қозғауға байланысты қажетті функцияларды орындауға өкілетті. ҰҚО Парламент алдында есепті және оған қатысты соңғы жауапкершілік Әділет және түзеу мекемелері министріне жүктеледі.
The National Prosecuting Authority (NPA) is the agency of the South African Government responsible for state prosecutions. Under Section 179 of the South African Constitution and the National Prosecuting Authority Act of 1998, which established the NPA in 1998, the NPA has the power to institute criminal proceedings on behalf of the state and to carry out any necessary functions incidental to institution of criminal proceedings. The NPA is accountable to Parliament, and final responsibility over it lies with the Minister of Justice and Correctional Services.
Құрылымы
Ұлттық деңгейде мемлекеттік айыптау органын Ұлттық мемлекеттік айыптау директоры (ҰМАД) басқарады. ҰМАДты Оңтүстік Африка Республикасының Президенті 10 жыл мерзімге тағайындайды. ҰМАДқа бас атқарушы директор, 2000 жылдан 2007 жылға дейін Марион Спарг қызмет атқарған лауазым, және төрт мемлекеттік айыптаудың ұлттық директорларының орынбасары көмек көрсетеді. Ұлттық деңгейде сондай-ақ төрт арнайы директор және тергеу директоры бар. Оңтүстік Африка Жоғары Сотының әрбір филиалына мемлекеттік айыптау директоры (МАД) қызмет көрсетеді, ол осы соттың юрисдикциялық аймағы үшін айыптау органы ретінде әрекет етеді.
Ұлттық прокуратура қызметі
Ұлттық қудалау қызметі (NPS) әртүрлі бас прокурор кеңселерінен (және олардың қарастындағы бөлімшелерден) құралды және күнделікті қылмыстық қудалауды жүзеге асыруға жауапты. Жоғары соттардағы істерді мемлекеттік адвокаттар (бас прокурор кеңсесіне тіркелген) қарастырады, ал төменгі соттардағы істерді мемлекеттік прокурорлар (әртүрлі магистрат соттарына тіркелген) қарастырады.
Тергеу дирекциясы
Тергеу басқармасы 2019 жылдың сәуір айында құрылған. Оның міндеті – аса ауыр және күрделі қылмыстарды тергеу және қудалау, әсіресе ұйымдасқан қылмыстың алдын алу туралы заңға, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы заңға және мемлекеттік қаржы басқару туралы заңға сәйкес. ID кейде «Жаңа Скорпиондар» деп аталады. 2022 жылдың қаңтарынан бастап Зондо комиссиясының бірінші бөлігіндегі айыптаулар мен дәлелдерді тергеп жатыр деген хабар бар.
Арнайы коммерциялық қылмыстар
Коммерциялық қылмыстарға қарсы арнайы бөлімше (СККБ) алаяқтық сияқты ауыр экономикалық қылмыстарды қудалау үшін құрылды. Оның кейбір істері де көпке танымал – мысалы, қазір Steinhoff және VBS Mutual Bank-тағы алаяқтық фактілері бойынша тергеу жүргізілуде. 2012 жылы СККБ басшысы Лоренс Мрвеби полицияның қылмыстық-іздестіру басқармасының бұрынғы басшысы Ричард Мдлулиге қарсы СККБ прокурорлары қудалап келген алаяқтық және сыбайлас жемқорлық айыптарын заңсыз түрде тоқтатып, дау тудырды.
Активтерді тәркілеу
Активтерді тәркілеу бөлімі (AFU) 1999 жылдың мамыр айында қылмыстық ұйымдарға қарсы күрес заңының қылмыскерлерге тиесілі активтерді қылмыстық немесе азаматтық тәртіппен тәркілеуге (және одан кейін мемлекетке беруге) мүмкіндік беретін шараларын іске асыру мақсатында құрылған. Тәркіленген активтер сатылып, түскен қаражат қылмыс құрбандарына өтемақы төлеуге және/немесе құқық қорғау жүйесін нығайтуға бағытталады.
Жыныстық қылмыстар және қоғамдық мәселелер
1999 жылы қазанда әйелдер мен балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылықпен күресу үшін "Сексуалды қылмыстар және қоғамдық істер" бөлімі құрылды. SOCA бөліміне жыныстық қылмыстар бөлімі, отбасылық зорлық-зомбылық бөлімі, алимент бөлімі және балалар әділеті бөлімі кіреді. Бөлім сонымен қатар Оңтүстік Африкада зорлау құрбандарына көп салалы көмек көрсететін "Тхутузела күтім орталықтары" (TCC) желісін үйлестіреді. 2022 жылдың қыркүйегіне қарай 58 TCC болды. Бөлімше куәлерді қорғау саласында басқа елдерге, трибуналдарға және арнайы соттарға да көмек және ынтымақтастық көрсетеді. Бөлімшенің функциялары мен міндеттері Куәлерді қорғау туралы заңға сәйкес "ҚҰПИЯ" деп жіктеледі.
Басымдыққа ие қылмыстар бойынша сот ісін жүргізу
Басым қылмыстар сот ісі жөніндегі бөлімше (PCLU) 2003 жылғы 23 наурыздағы Президент жарлығымен құрылды және Рим статутынан туындаған қылмыстар, мемлекетке қарсы қылмыстар, соның ішінде ұлттық және халықаралық терроризм, Шындық және келісім комиссиясы (TRC) процесінен туындаған мәселелер, сондай-ақ Шетелдік әскери көмек туралы заңның (1998 жылғы № 15 заң), Жаппай қырып-жою қаруын таратпау туралы заңның (1993 жылғы № 87 заң), Ұлттық конвенциялық қаруды бақылау туралы заңның (2002 жылғы № 41 заң), Ядролық энергия туралы заңның (1999 жылғы № 46 заң) және Барлау қызметі туралы заңның (2002 жылғы № 65 заң) талаптарын бұзу бойынша тергеулер мен қудалауды жүргізуге міндеттелді.
Тағайындаулар тарихы
Ұлттық қызметкерлердің бас прокуратурасы кеңсесінде елеулі тұрақсыздық байқалды – ешбір бас прокурор толық он жылдық мерзімін аяқтаған емес. Джейкоб Зума президенттігі кезінде жасаған үш тұрақты тағайындаудың екеуі кейіннен Конституциялық сот тарапынан жарамсыз деп танылды, ал тағы екеуі 1998 жылғы Ұлттық қызметкерлердің прокуратурасы туралы заңның 12(6) бабына сәйкес, олардың лауазымды қызметке лайықтылығын тексеру үшін ресми сауалға алынды. Ұлттық қызметкерлердің прокуратурасы басшылығындағы даулы ерекше өзгерістер саяси ықпалға байланысты деп есептеледі. 2014 жылдың маусым айында Демократиялық Альянс (DA) депутаты және Әділет министрінің көлеңкелі өкілі, бұрынғы Ұлттық қызметкерлердің прокуратурасы прокуроры Глиннис Брейтенбах, оның әділдігіне нұқсан келтірген Ұлттық қызметкерлердің прокуратурасына саяси араласуды тоқтатуға шақырды.
Мбеки мен Мотантанның төрағалық етуі (1999-2009)
Алғашқы НДПП, Булелани Нгкука, 1998 жылы ҰПА құрылғаннан кейін тағайындалды және 2004 жылдың шілдесінде қызметтен кетті. Ұзақ өтпей, Мак Махарадж баспасөзге Нгкуканың апартеид үкіметіне тыңшылық жасағанын мәлімдеді. Нгкука бұл айыптауды жоққа шығарды, ал кейіннен арнайы тағайындалған сот сараптамасы – Хефер комиссиясы оны негізсіз деп тапты. Дегенмен, 2004 жылдың мамырында Зуманың шағымы бойынша Қоғамдық қорғаушы Лоуренс Мушвана 2003 жылдың тамызында Нгкуканың бұқаралық ақпарат құралдарына жасаған мәлімдемесінің «әділетсіз және жөнсіз» болғанын көрсеткен есеп жариялады. Нгкука мен Мушвана арасында қызу пікір алмасу болды, кейде бұрынғы Әділет және Конституциялық даму министрі Пенел Мадуна да қатысты. Парламент Мушвананың есебін қарау үшін арнайы комитет құрды және маусымның соңында оның көп бөлігін мақұлдады. Нгкуканың келесі айдағы отставкасы Зуманың тергелуімен және саяси қысымның нәтижесі болды деген қауесет тарады. 2005 жылы Нгкуканың орнын Вуси Пиколи басты, ал оған дейін Силас Рамаите уақытша НДПП міндетін атқарды. 2007 жылдың 24 қыркүйегінде президент Табо Мбеки Пиколиді «Пиколи мен Әділет министрі Бриджит Мабандла арасындағы қарым-қатынастың қайта жаңартылмайтын үзілуі» себептерімен тоқтатты. Бірақ 27 қыркүйекте Оңтүстік Африка телерадиокорпорациясы ҰПА Оңтүстік Африка полициясы мен Интерполдың басшысы Джеки Селебиді қамауға ордер бергенін хабарлады, содан кейін Пиколидің тоқтатылуы Селебиді қудалаудан қорғау мақсатында жасалған деген күдік туды. Дегенмен, Селеби сотта айыпталды және 2010 жылға дейін түрмеге жабылды. Мбеки Френе Гинвала басқарған 12(6) тармақ бойынша тергеу комиссиясын құрды, ол Пиколидің НДПП лауазымына лайықтылығын анықтауға тиіс болды. Гинвала комиссиясы Пиколиді қызметке қайтаруды ұсынды, сонымен қатар ол «өз лауазымының кең ауқымындағы жауапкершіліктеріне, әсіресе осы кеңсе жұмыс істейтін қауіпсіздік ортасына сезімтал болуы керек» деді. Гинвала комиссиясының ұсыныстарына қарамастан, Пиколи 2008 жылдың 8 желтоқсанында президент Кгалема Мотланте оны қызметтен шеттету туралы шешім қабылдады. Кейіннен сот жүйесі Мотлантеге Пиколиге қарсы «Президент және басқалар» ісі бойынша Пиколиді шеттетудің заңдылығы сотта шешілгенге дейін тұрақты НДПП тағайындаудан бас тартуға бұйрық берді. Ол тек уақытша тағайындалса да, ҰПА тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен НДПП-лердің бірі болып табылады.
Зума мен Рамафосаның президенттіктері (2009 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2009 жылы ҰДПП болып тағайындалған Menzi Simelane 2012 жылдың қазан айының басында Конституциялық сот оның тағайындалуы жарамсыз деп тапқаннан кейін қызметтен алынды. Nomgcobo Jiba, Simelane 2012 жылдың қаңтарында арнайы демалысқа шыққаннан бастап, ҰДПП міндетін атқарды. Mxolisi Nxasana 2013 жылдың 1 қазанынан күшіне енетін етіп ҰДПП болып тағайындалды. 2014 жылдың 5 шілдесінде президент Зума Нксананың лауазымды болуға лайықтылығын анықтау үшін 12(6) бап бойынша сауалдауды жариялады. 2015 жылдың 11 мамырында сауалдау тоқтатылды, бірақ 2015 жылдың 31 мамырында Нксананың қызметтен кетуі туралы хабарланды. Оған 10 жылдық келісімшартының қалған бөлігі үшін 17 миллион ранд төленді. 2015 жылдың 18 маусымында Зума Shaun Abrahams-ты ҰДПП қызметіне тағайындады. Алайда 2018 жылдың тамызында, Corruption Watch v President ісі бойынша Конституциялық сот Нксананың ҰДПП лауазымына тағайындалуын тоқтатуды жойды, бұл Abrahams-тың тағайындалуын жарамсыз етті және президент Сирил Рамафосаға 90 күн ішінде жаңа ҰДПП тағайындауға бұйрық берді. Рамафоса 2018 жылдың желтоқсан айында Shamila Batohi-ді ҰДПП-ға тағайындады.
Mxolisi Nxasana was appointed NDPP with effect from 1 October 2013. On 5 July 2014, President Zuma announced a Section 12(6) inquiry to determine whether Nxasana was fit to hold office. On 11 May 2015, the inquiry was terminated, but on 31 May 2015 it was announced that Nxasana was stepping down. He was paid out the value of the remainder of his 10 year contract amounting to R17 million. On 18 June 2015, Zuma appointed Shaun Abrahams as NDPP. In August 2018, however, in Corruption Watch v President, the Constitutional Court set aside the termination of Nxasana's appointment as NDPP, effectively making Abrahams's appointment invalid, and directed President Cyril Ramaphosa to appoint a new NDPP within 90 days. Ramaphosa appointed Shamila Batohi as NDPP in December 2018.
"Спиондық таспалар" туралы айыптаулар
"Шпиондық таспалар" – бұрынғы Бас прокурор (NDPP) Нгкука мен Зуманың қару-жарақ саудасына қатысты жемқорлық қылмыстары бойынша тергелген "Скорпиондар" тобының бұрынғы жетекшісі Леонард Маккарти арасындағы құпия телефон әңгімелері болатын. Таспалар 2007 жылғы желтоқсанда үстем Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) 52-ші Ұлттық конференциясына дейін жазылған, онда Зума АҰК президенті лауазымы үшін өткен сайлауда ұлттық президент Мбекиді жеңіп шықты. Таспаларда Нгкука мен Маккартидің қудалау процесін манипуляциялау үшін сөз байласып келіскені көрсетілген. Жазбаларды Ұлттық барлау агенттігі және Оңтүстік Африка Полициясының Ұйымдасқан қылмысқа қарсы бөлімі жасаған. 2009 жылы "шпиондық таспалар" жанжалы басталардан аз бұрын, Жоғарғы апелляциялық сот Жоғарғы соттың Зумаға қатысты жемқорлық айыптарын жоққа шығару туралы бұрынғы шешімін күштен шығарды, соның салдарынан қылмыстық іс қозғалды. Алайда, таспалар Зумаға қатысты қудалау саяси мақсатта болған деген айыптаманы қолдау үшін пайдаланылды. Бірақ, Мпше бұл таспаларды ескермеді және 2009 жылғы сәуірде Зумаға қарсы айыптарды түсіріп тастады. "amaBhungane" басылымының журналисі Сэм Соле бұл таспалар Маккартидің "Мбекиге деген жақтастығын" көрсететінін айтты. Оппозициялық Демократиялық Альянс (DA) партиясы Мпше шешімін қайта қарауды және жоюды сұрады, ал мұндай қайта қараудың сот отырысы үшін Ұлттық Прокуратура (NPA) DA-ға іс материалдарын ұсыну қажет болды. Ұзаққа созылған сот дауларынан кейін, онда NPA мен Зума таспалардың мазмұнын құпия ұстауға тырысты, 2014 жылғы тамызда Жоғарғы апелляциялық сот NPA-ны бұрынғы сот шешіміне сәйкес, таспаларды DA-ға беруге міндеттеді. 2014 жылғы қазанда "Санди Таймс" газеті соттан рұхсат алып, таспалардың бір бөлігін алғаш рет жариялады. Претория Жоғарғы соты мен Жоғарғы апелляциялық сот екеуі де Мпшенің Зумаға қарсы айыптарды түсіріп тастау шешімінің негірсіз болғанын және қайта қаралуға тиіс екенін анықтады.