Кіріспе

Ұлыбритания экономикасын симуляциялайтын сұйық аналогты компьютер

Филипс машинасы, сондай-ақ MONIAC (Ақшалық Ұлттық Кіріс Аналогты Компьютері), Филипс Гидравликалық Компьютері және Financephalograph деп те аталады, – экономиканың жұмыс ілуін модельдеу үшін сұйық логиканы пайдаланатын аналогты компьютер. "MONIAC" атауы ақша және ENIAC, алғашқы электрондық цифрлық компьютерді байланыстыру арқылы ұсынылған. Ол 1949 жылы Жаңа Зеландия экономисі Билл Филипс Ұлыбританияның ұлттық экономикалық процестерін модельдеу үшін жасаған, осы кезде Филипс Лондон Экономика мектебінде (LSE) студент болған. Оқу құралы ретінде жоспарланғанмен, оның өте дәл екені анықталды, демек тиімді экономикалық симулятор болды. Кемінде он екі машина салынды және әртүрлі әлемдік ұйымдарға сыйланды немесе сатылды. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, олардың бірнешеуі жұмыс істеп тұр.

Тарих

Филипс прототипін жасау үшін материалдарды іздеп-табып жинады, соның ішінде ескі «Ланкастер» бомбалаушыларынан қалған соғыс кезеңінен артық бөлшектерді пайдаланды. Бірінші MONIAC оның үй иесінің Кройдон қаласындағы гаражында 400 фунт стерлингке (1949 жылғы 400 фунт стерлинг қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) жасалды. Филипс машинаны алғаш рет 1949 жылы Лондон экономика мектебінің (ЛСЭ) жетекші экономистеріне көрсетті, ол студент ретінде сол мектебінде оқыды. Машина жақсы қабылданды және көп ұзамай Филипс ЛСЭ-де оқытушылық қызметке қабылданды. Бұл машина оқу құралы ретінде жобаланған, бірақ тиімді экономикалық симулятор екені де анықталды. Машина жасалған кезде күрделі экономикалық симуляцияларды жүргізе алатын электронды цифрлық компьютерлер қолжетімді болған жоқ. 1949 жылы бар болған санаулы компьютерлер үкімет пен әскери мақсаттарда ғана қолданылды және олардың жеткілікті визуалды дисплейлері болмағандықтан, күрделі модельдердің жұмысын көрсету мүмкін болмады. Машинаның жұмыс істеуін көру студенттерге ұлттық экономиканың өзара байланысты процестерін түсінуді қатты жеңілдетті. Машинаны сатып алған ұйымдардың көптігі оның екі мақсатта да қолданылғанын көрсетті.

Дизайн

Машина шамамен биік, ені және дерлік терең болды, және ағаш тақтаға бекітілген мөлдір пластикалық резервуарлар мен құбырлардан тұрды. Әр резервуар Ұлыбританияның ұлттық экономикасының бір қырын көрсетеді, ал экономикадағы ақша ағыны түрлі-түсті су арқылы көрсетілді. Тақтаның үстінде «Қазына» деп аталатын үлкен резервуар орналасқан. Ақшаны (су арқылы бейнеленген) қазынадан басқа резервуарларға ағызып, елдің ақшасын қалай жұмсауға болатынын көрсетуге болады. Мысалы, денсаулық сақтау және білім беруге арналған резервуарлар болды. Денсаулық сақтауға жұмсалатын қаражатты арттыру үшін қазынадан денсаулық сақтау резервуарына су ағызуға болатын кран ашылды. Су одан әрі төмен ағып, экономикадағы басқа да өзара әрекеттестіктерді көрсетеді. Кейбір резервуарлардан суды қазынаға қайтаруға болады, бұл салық салуды білдіреді. Салық ставкаларының өзгеруі сорғылау жылдамдығын арттыру немесе азайту арқылы модельдендірілді. Жинақтар тұтынушылардың қолжетімді қаражатын азайтады, ал инвестициялық табыс осы қаражатты арттырады. Машина мұны шығын ағынынан суды (жинақтарды) алып, оған суды (инвестициялық табысты) қосып көрсетті. Егер жинақтар ағыны инвестициялық ағынынан асып кетсе, жинақтар мен инвестициялық резервуардағы (артық қалдықтар резервуары) су деңгейі жинақталған балансты көрсету үшін көтеріледі. Егер инвестициялық ағыны жинақтар ағынынан ұзақ уақыт бойы асып кетсе, артық қалдықтар резервуары құрғап қалады. Импорт пен экспорт модельден судың ағып кетуі және модельге су құйылуы арқылы көрсетілді. Су ағыны бірнеше иінтіректер, қарсы салмақтар, электродтар және сымдар арқылы автоматты түрде басқарылды. Су деңгейі резервуарда белгілі бір деңгейге жеткенде, сорғылар мен дренаждар іске қосылады. Филипс пен оның әріптесі Уолтер Ньюлин машинаны 2% дейін дәлдікпен калибрлеуге болатынын байқағанда таң қалды. Су ағыны экономикалық принциптерге және әртүрлі параметрлерге сәйкес болды. Салық ставкалары мен инвестициялық ставкалары сияқты әртүрлі экономикалық параметрлерді су ағынын басқаратын клапандарды орнату арқылы енгізуге болады. Пайдаланушылар әртүрлі параметрлермен тәжірибе жасап, олардың әсерін байқауға болады. Машинаның көптеген айнымалылардың өзара әрекеттесуін модельдеу қабілеті оны сол кездегі қуатты құралға айналдырды. Параметрлер жиынтығы экономиканың тұрақты болуына әкелсе, модель тұрақтанады және нәтижелерді шкаладан оқуға болады. Компьютерден алынған мәліметтерді қарапайым сызғышқа да жіберуге болады.

Танымал мәдениет

Терри Пратчеттің "Ақша табу" романында осыған ұқсас құрылғы маңызды сюжеттік желінің бөлігі болып табылады. Дегенмен, құрылғы толықтай жетілдірілгеннен кейін, ол симуляциялауға арналған экономикамен тікелей байланысты болып кетеді, соның салдарынан машинаны өзгертуге тырыссақ, нақты экономикада өзгерістер туындайды (бұл Гудхарт заңымен әлекелік ұқсастық).