Кіріспе

Құм өндіру – құмды өндіру, көбінесе ашық карьерлер арқылы, бірақ кейде жағажайлар мен құмды алқаптардан немесе мұхит пен өзендердің түбінен қазылып алынады. Құм өндірісте жиі қолданылады, мысалы, абразив ретінде немесе бетон құрамында. Ол мұзды және қарлы жолдарға, әдетте тұзбен қосылып, жол бетіндегі мұздаудың төмендеу температурасын түсіру үшін де қолданылады. Құм эрозияға ұшыраған жағалауды қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Кейбір қолдануларға басқаларына қарағанда жоғары тазалық талап етіледі; мысалы, бетонға қолданылатын құм теңіз қабықшаларының сынықтарынан мүлдем таза болуы керек. Құм өндіру рутил, илменит және цирконды алуға мүмкіндік береді, олар титан мен цирконий сияқты өнеркәсіптік маңызы бар элементтерді қамтиды. Бұл минералдардан басқа, жағажай құмында гранат, лейкоксен, силиманит және моназит кездесуі мүмкін. Мұндай минералдар көбінесе қарапайым құм кен орындарында табылады. Ағын су арқылы дәндердің мөлшері, пішіні және тығыздығы бойынша бөліп алуға мүмкіндік беретін элютриация деп аталатын процесс қолданылады. Құм өндіру эрозияның тікелей себебі болып табылады және жергілікті фаунаға әсер етеді. Көптеген жануарлар ұя салу үшін құмды жағажайларға тәуелді, ал кен өндіру Үндістанда гариалдардың (крокодилдердің бір түрі) популяциясының жойылуына әкелді. Су асты және жағалау құмдарының бұзылуы судың лайлануына себеп болады, бұл күн сәулесіне мұқтаж кораллдар сияқты организмдер үшін зиянды. Бұл балық шаруашылығын да жоюы мүмкін, бұл оның операторларына қаржылық шығын келтіреді. Жағалаудағы құмды қоршаулар сияқты физикалық тосқауылдарды жою кейде жағажайға жақын елді мекендердің су тасуына әкеледі, ал көрнекті жағажайлардың жойылуы туризмнің азаюына себеп болады. Құм өндіру көптеген елдерде заңмен реттеледі, бірақ көбінесе заңсыз жүргізіледі. Әлемдік деңгейде бұл 70 миллиард долларлық өнеркәсіп, құмның бір куб метр бағасы 90 долларға жетеді.

Австралия

1940 жылы Сиднейдің кеңейіп жатқан құрылыс нарығын қамтамасыз ету үшін Кёрнелл түбегінде (капитан Куктың Австралиядағы құрметті жері) кен өндіру жұмыстары басталды. Бұл 1990 жылға дейін жалғасты, шамамен 70 миллион тоннадан астам құм шығарылды. Құм көптеген жылдар бойы құрылыс индустриясы үшін бағалы болды, себебі оның құрамында ұнтақталған қабықша көп және органикалық заттар жоқ. Құм өндіру жұмыстары басталғаннан бері Сиднейдің көп бөлігі үшін ол арзан құм көзіне айналды. Қазіргі уақытта бұл жер тек бірнеше қалдық құмдықтар мен терең суға толы шұңқырлардан тұрады, олар Сиднейдің құрылыс алаңдарынан шыққан қирату қалдықтарымен толтырылуда. Құмның алынуы түбекке дауылдарға төзімділігін едәуір төмендетті. 1974 жылғы мамыр және маусым айларындағы, сондай-ақ 1998 жылғы тамыздағы дауылдар кезінде мұхит толқындары Кёрнелл құмдық жүйесіне соғып, Ботани шығанағына бұзылу қаупін тудырды. Құм өндіру Ньюкаслдан солтүстікке қарай Стоктон құм төбелерінде және штаттың батысындағы Брокен Хилл аймағында да жүргізіледі. Австралияның Квинсленд штатында (Солтүстік Страдброк аралында) орналасқан ірі және ұзақ мерзімді құм кені, нәзік құмды топыраққа негізделген экожүйеге тигізетін экологиялық салдарды көрсетеді. Бұл, басқа жұмыс мүмкіндіктері шектеулі аралдағы тұрғындарға төмен жалақымен уақытша жұмыс ұсынумен ақталады. Еңбек партиясының үкіметі 2025 жылға дейін құм өндіруді тоқтатуға уәде берген, бірақ бұл шешімді оны алмастырған LNP үкіметі күштен шығарды. Бұл шешім жемқорлыққа қатысты айыптауларға ұшырады. Құм өндіру ғимараттар салуға және дамытуға көмектеседі. Құм өндірудің теріс әсерлеріне аймақтарда құмның жоғалуы және тіршілік ортасының кең ауқымда жойылғандығы жатады.

Үндістан

Құм өндіру – Үндістанда маңызды экологиялық мәселеге айналып отырған құбылыс. Экологтар Үндістанның Махараштра, Мадхья-Прадеш, Андхра-Прадеш, Тамил Наду және Гоа штаттарындағы заңсыз құм өндіру туралы қоғамдық назарды аударды. Қорғау және қоршаған ортаны қорғауға бағытталған "Аваз" қоры Бомбей жоғарғы сотына мемлекеттік мүддедегі сотқа шағымданып, Конкан жағалауында кен өндіру қызметіне тыйым салуды сұрады. "Аваз" қоры Бомбей табиғи тарих қоғамымен бірлесіп, 2012 жылдың қазан айында Хайдарабадта өткен Биологиялық әртүрлілік жөніндегі Конвенцияның 11-ші тараптар конференциясында құм өндіруді жағалау биоәртүрлілігіне қауіпті халықаралық мәселе ретінде қарастырды. 2015 жылдың 16 наурызында Карнатака штатының әкімшілік қызметкері Д.К. Рави, Колар ауданындағы кең таралған заңсыз құм өндіруге қарсы күресімен танымал болған, Бенгалурудағы үйінде қайтыс болды. Оның өлімі өз-өзіне қол жұмсау нәтижесі емес, жер басып алу және құм өндірумен айналысатын мафияның іс-әрекеті салдарынан болды деген кең тараған пікір бар.

Сиерра-Леоне

Жақында белсенділер мен жергілікті тұрғындар Сьерра-Леоненің Батыс жартыаралындағы құм қазуға қарсы наразылық танытты. Бұл іс-әрекет Сьерра-Леоне жағалауының эрозиясына себеп болып, жылдамдығы жылына 6 метрге жетеді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тағы құм өндіру нарығының қазіргі көлемі жылына бір миллиард доллардан астам. 2005 жылдан бері көмірсутектерді өндіруде қолданылуына байланысты бұл сала жылдық 10%-ға жуық өсімді көрсетуде. Нарықтың басым бөлігі Техас және Иллинойс штаттарында шоғырланған.

Висконсин, Миннесота, Иллинойс, Индиана, Айова және Флорида

Кремний құмдарын өндіру бизнесі 2009 жылдан бері екі еседен астам өсті, себебі гидравликалық жарылыс деп аталатын процесте қолданылатын осы құмның ерекше түріне қажеттілік артты. Висконсин – елдің кремний қышқылының 2/3-ін өндіретін бес штаттың бірі. 2009 жылдан бастап Висконсин, басқа солтүстік штаттармен бірге, өнеркәсіптік кен өндірісінің өркендеу кезеңін басынан өткізіп, ірі мұнай компанияларының кремний құмына деген жаңа сұранысының арқасында «құмға шабуыл» деп аталды. «Минесота қоғамдық радиосы» хабарлағандай, «индустрияның ірі ойыншыларының бірі – U.S. Silica компаниясы, гидравликалық жарылысқа байланысты құм сату 2009-2010 жылдары шамамен екі есеге өсіп, 70 миллион долларға жетті және 2011 жылдың алғашқы тоғыз айында 70 миллион долларға жуық табыс әкелді». Висконсин Табиғи ресурстар департаментінің (WDNR) мәліметтері бойынша, қазіргі уақытта Висконсинде 34 жұмыс істеп тұрған және 25 дамып келе жатқан кен орны бар. 2012 жылы WDNR Висконсин штатындағы кремний құм өндіру туралы толыққанды есеп жариялады. Кремний құм өндірісінің соңғы өрбуі Висконсин тұрғындарының өмір сапасы және силикоз ауруының қаупі туралы алаңдаушылығын тудырды. WDNR (2012) мәліметінше, бұл мәселелерге шу, жарық, жұмыс уақыты, жүк көлігінің қозғалысынан жолдардың зақымдануы және тозуы, жүк көлігінің көптігінен туындаған қауіпсіздік мәселелері, жарылыстардан болатын зақымдану және ыңғайсыздық, сондай-ақ эстетикалық көрініс пен жерді пайдаланудағы өзгерістер жатады. 2013 жылдан бастап өнеркәсіптік фрак құм өндіруі белсенділікке түрткіс болды, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Миннесота, Солтүстік-Шығыс Айова және Оңтүстік-Батыс Висконсиннің Дрифтсіз аймағында.

Қытай

Құмның көп бөлігі Юньнаньдағы Қызыл өзен сияқты өзендердің түбінен дреджтер арқылы шығарылады немесе құрғақ өзендердің арналарында қазылып алынады. Құрылысқа қажетті құмға зор сұраныс болғандықтан, заңсыз құм өндіру кең таралған. 2020 жылы Тайваньның көршілес елдің Жағалау күзеті Қытайдың 4000-ге жуық құм сорғыш кемесін қуды немесе ұстады. Қытай кемелерінің заңсыз құм қазуы Тайвань пен Филиппиннің қоршаған ортасына зиян келтіреді.