Кіріспе
Американдық философ Льюис Рикардо Гордон (1962 жылдың 12 мамырында туған) – Коннектикут университетінде африка философиясы, экзистенциализм, феноменология, әлеуметтік және саяси теория, постколониалдық ой, нәсіл және расизм теориялары, азаттық философиясы, эстетика, білім философиясы және дін философиясы салаларында қызмет ететін американдық философ. Ол африкалық және қара экзистенциализм, постколониалдық феноменология, нәсіл және расизм, сондай-ақ В. Э. Б. Дю Буа мен Франц Фанонның еңбектері мен ой-пікірлері туралы кеңінен жазған. Оның ең соңғы кітабы «Қара санаға деген қорқыныш» деп аталады.
Lewis Ricardo Gordon (born May 12, 1962) is an American philosopher at the University of Connecticut who works in the areas of Africana philosophy, existentialism, phenomenology, social and political theory, postcolonial thought, theories of race and racism, philosophies of liberation, aesthetics, philosophy of education, and philosophy of religion. He has written particularly extensively on Africana and black existentialism, postcolonial phenomenology, race and racism, and on the works and thought of W. E. B. Du Bois and Frantz Fanon. His most recent book is titled: Fear of Black Consciousness.
Мансап
Гордон 1984 жылы Lehman College, CUNY-ны Lehman Scholars бағдарламасы арқылы, magna cum laude құрметімен және Phi Beta Kappa мүшесі ретінде өнер бакалавры дәрежесін алып аяқтады. 1991 жылы Йель университетінде философия магистрі және философия бойынша ғылым кандидаты дәрежесін бітірді, ал 1993 жылы сол университеттен үздік дипломмен философия докторы ғылыми дәрежесін алды. Докторлық зерттеуін аяқтағаннан кейін Гордон Браун университетінде, Йель, Пердью және Темпл университеттерінде оқытумен айналысты, сонда ол философия факультетінде Лаура Х. Карнелл атындағы профессоры болды, сонымен қатар дінтану және еврей тарихы салаларында да жұмыс істеді. Қазіргі уақытта ол Коннектикут университетінің Сторрс қаласындағы философия және африкалық зерттеулер, еврейлік зерттеулер, Кариб, латын және Латын Америкасы зерттеулері кафедрасының профессоры. Ол сондай-ақ Франциядағы Тулуза университетінде Еуропа философиясы бойынша қонақ профессоры және Оңтүстік Африкадағы Родс университетінде саяси және халықаралық зерттеулер жөніндегі Нельсон Мандела атындағы қонақ профессоры (2014–2016). Темпл университетінде Гордон Нәсіл және әлеуметтік ойды зерттеу институтының (ISRST) директоры болды, ол нәсіл және расизмнің күрделілігі мен әлеуметтік аспектілерін зерттеуге арналған. ISRST-нің көптеген жобаларының ішінде афро-латын американдық зерттеулер консорциумын дамыту, Филадельфияның блюз халқы жобасы, жергілікті халықтарды семиологиялық тұрғыдан зерттеу, қара азаматтық қоғам жобасы, нәсіл, сексуалдық қатынас және сексуалдық денсаулыққа арналған симпозиумдар және африка философиясы саласындағы жұмыстар бар. Гордон «Радикалды философияны қайта қарау: Радикалды философия қауымдастығының журналы» журналының I-IV томдарының бас редакторы және «Африка философиясы» атты Routledge кітап сериясының тең редакторы болды. Сонымен қатар, ол Кариб философиялық қауымдастығының президенті. Гордон – африкалық және африкалық диаспоралық еврейлер немесе еврей тегінен тарағандар туралы сенімді ақпарат көздерін әзірлеуге және ұсынуға бағытталған жалғыз ғылыми орталық – афро-иудей зерттеулер орталығының негізін қалаушы. Гордон былай деді: «Шындығында, таза еврей қаны деген нәрсе жоқ. Яһудилер – креолдық [аралас нәсілді] халық. Біз Мысырдан шыққаннан бері, мысырлықтар мен африкалықтардың [яғни Африканың басқа аймақтарынан] араласуынан пайда болған [мәдени] халық болып қалып келді». Гордон Нью-Йорк штатының Бронкс қаласындағы Леман орта мектебінде «Екінші мүмкіндік» бағдарламасын құрды. Ол Джейн Анна Гордонға үйленген.
Қара экзистенциализм
Гордон қара экзистенциализмінің жетекші ғалымдарының бірі саналады. Ол бұл тақырыпта алғаш рет өзінің «Жаман ниет және қара нәсілшілдік» (1995) атты кітабымен, сондай-ақ «Қара экзистенциализмі: қара философтар антологиясы» (1997) жинағымен танымал болды. Бұл кітап төрт бөлімнен тұрады және кейде феноменологиялық этюдтер түріндегі қысқаша тараулардан құралған. Гордонның түсіндіруінше, жаман ниет – адам жағдайының тұрақсыздығын көрсететін кең таралған құбылыс. Ол – адамдық шындықты жоққа шығару, еркіндіктен қашу, жауапкершіліктен бойын аулақтау, таңдауға қарсы таңдау жасау, әлемді қараудың жалғыз дұрыс түрі екенін мәлімдеу, әлемнің өзі болуға талпыну, көзқарасқа ие болудан бас тарту, жағымсыз шындықтардан жағымды өтіріктерге қашу, мизантропияның бір түрі, адамның сенбегеніне сену, шыншылдық пен адалдыққа ұмтылыс, дәлелдерді күшсіздендіруге тырысу (Гордонның инновациясы), осылардың барлығының тұнбаланған немесе институционалдық формасы және (Гордонның тағы бір инновациясы) әлеуметтік шындыққа қарсы күрес пен қашу. Гордон денесіз сана туралы ұғымдарды жоққа шығарады (оларды жаман ниеттің бір түрі деп санайды) және жаман ниеттегі дененің теориясын жасайды. Гордон сондай-ақ шынайылық туралы әңгімелерге қарсы тұрады. Ол оларды шыншылдық күтулеріне түсіп қалған қастандық деп санайды, бұл да жаман ниеттің бір түрі. Оның орнына ол сындық жақсы ниетті ұсынады, ол дәлелдерге құрметпен қарауды және әлеуметтік ортада жауапкершілікке дайын болуды талап етеді, яғни өзара қарым-қатынастар әлемін.
Расизм мәселесі
Гордонның пікірінше, расизм басқа адамның адамдығын жоққа шығаруды қажет етеді. Екінші адам – адам болғандықтан, мұндай жоққа шығару шындыққа қайшы келеді. Сондықтан, расист шындықты мойынламауға тиіс, және расист пен нәсілдік жеккөрушілікке ұшыраған адамдар арасында қарым-қатынас мүмкін болғандықтан, расистік мәлімдемелерде әлеуметтік шындық та жоққа шығарылады. Демек, расист әлеуметтік шындықтан қашуға тырысады. Гордон адамдардың тек денеленген болса ғана "көрінуі" мүмкін екенін айтады, сондықтан расизм – денеленген шындықтарға жасалған шабуыл. Бұл – денеленген шындықтарды көзқарасы жоқ денелерге айналдыруға немесе денесі жоқ көзқарастар жасауға талпыну. Расизм – бұл сондай-ақ құндылықтарды әлемнің материалдық ерекшеліктері ретінде қарау, оларды адамның бостандығы мен жауапкершілігінің көрінісі ретінде емес, қарастыру – құндылықтардың рухының бір түрі. Расизм, деп аталатын нәсілдік жағынан кемсіз деп есептелетін адамдарға, олардың денесінен шығатын ішкі құндылықтарды тағайындайды. Мұндай құндылықтар рухының салдары – нәсілшілдік рационализм. Мұнда Гордон Франц Фанонмен келісе отырып, расистердің иррационалды емес, керісінше, расистік рационализмнің гиперрационалды көрінісі екенін айтады. Яғни, ол расизмді жаман эмоциялар мен құштарлықтардың нәтижесі деп санайтын теорияларды жоққа шығарады. Оның пікірінше, мұндай құбылыстар расистік ойлаудың салдарынан туындайды, оның себебінен емес. Әсер, яғни салдары, адамның шындықпен қарым-қатынасына әсер етеді. Егер адам уақытпен санаспаса, күшті эмоционалдық реакция барлық уақытты бір сәтте шоғырландырып, адамның қорқынышпен бетпе-бет келуге дайын болмайтынына сенгісі келетін нәрселердің жоғалуына әкеледі.
Теология және тарих-этика
Гордон теологиялық тұрғыдан қара нәсілге қарсы зерттеулер Батыс этикалық ойлаудың белгілі бір болжамын – этикалық міндеттеменің шарты ретінде ұқсастық ұғымын қабылдамау керектігін көрсетеді дейді. Қара әйелдің өзі ұқсамайтын және ешқашан ұқсамайтын Құдайға табынуы махаббаттың ұқсастықты талап етпейтінін көрсетеді. Гордонның пікірінше, қара нәсілге қарсы этикалық мәселе – қара және ақ нәсілдің ұқсастығын көру емес, қара нәсілдің адам ретінде этикалық маңыздылығын құрметтеу және көру. Расизмге қарсы күрес, басқаша айтқанда, нәсілді жоюды немесе нәсілдік айырмашылықты байқауды талап етпейді, керісінше, нәсілдік айырмашылықты көрсететін адамдардың адамгершілігін құрметтеуді талап етеді. "Қара тіршілікте" Гордон мәтіннің кіріспесінде қара экзистенциализмінің тақырыптарын сипаттайды. Оның пікірінше, қара экзистенциализмі еуропалық экзистенциализмінің көптеген тақырыптарына қатысты, бірақ кейбір маңызды айырмашылықтар бар. Мысалы, екі бағыт та адам туралы түсінік адамдар қауымдастығынан тыс мағынасыз екенін және жеке адамдар қоғамсыз, ал қоғамдар жеке адамдарсыз мағынасыз екенін айтады, бірақ еуропалық экзистенциалистер жекелікті көбірек қорғауға мәжбүр болды, өйткені олар өз қоғамдарында нормативті болды, ал қара экзистенциалистер адамдар қауымдастығына жататынын көрсету үшін қауымдастыққа көбірек назар аударуға мәжбүр болды. Қара экзистенциалистер үшін жекелік мәселесі барлық қара нәсілді адамдар бірдей емес екенін көрсетуге айналады. Қиындық, үрей, бостандық, абсурдтық және өлім тақырыптары, сондай-ақ, қара нәсілге қарсы және отаршылдықтың тарихи шындықтары арқылы қара нәсілшілдіктің мағынасы мен қара тіршіліктің заңдылығы зерттеледі. Қара нәсілге қарсы расизмнің логикасы қараларға ақтарға ұсынылмайтын өз тіршіліктерін ақтауды талап етеді. Гордон қара экзистенциалдық философия – бұл ойлау саласы, яғни оның дамуына үлес қосу оның проблемасын түсінген кез келген адамнан болуы мүмкін дейді. "Қара тіршілікте" бұл пікірін көрсетеді, өйткені онда түрлі нәсілдік және этникалық ортадан шыққан басқа авторлардың африкалық және афро-карибтік экзистенциалдық күресінен бастап, тағдырға сенімге дейін, постмодерн анти-эссенциалистік оймен қара феминистік күреске дейінгі тақырыптарды талқылайтын мақалалары бар. Гордонның кітабындағы тарау қара көзге көрінбеу проблемасына назар аударады, ол қара адамдардың аса көрінуінің салдары болғандықтан парадоксалды екенін көрсетеді. Гордонның осы ойлау саласындағы орны 2000 жылы "Existentia Africana: Understanding Africana Existential Thought" кітабының жарық көргенімен нығайды. Бұл кітапта ол өмір сүру тақырыбын зерттейді, ол латын тіліндегі этимологиясынан шығады, бұл ерекшелену немесе пайда болу дегенді білдіреді, және африкалық диаспора халықтарының бастан өткерген шындықтарымен байланысқанда пайда болатын жаңа философиялық тақырыптарды қарастырады.
Феноменология және отаршылдық
Гордон постколониалды феноменологияның негізін қалаушы және африкалық феноменологияның жетекші қолдаушысы ретінде танымал, бұл оған Фанон зерттеулерінде өз ізін қалдыруға мүмкіндік берді. Гордон постколониалды феноменологияны дамыта алды, оны кейде африкалық феноменологиясы немесе деколониалды феноменология деп атайды, мұны Гуссерлиандық және Сартриандық феноменологияларға бірқатар маңызды жаңалықтар енгізу арқылы іске асырды. Біріншісі, және ең маңыздысы, оның табиғи көзқарасты жақшаға салу мен тоқтатуды «онтологиялық тоқтату» деп атаған нәрсеге айналдыруы. Гуссерл табиғи көзқарасты тоқтатуға шақырғанмен, оның мақсаты негізінен эпистемологиялық болды. Гордонның қызығушылығы, алайда, негізінен орынсыз онтологиялық тұжырымдамалардан туындайтын қателерге қатысты. Ол сондай-ақ метафизикамен айналысады, оны көптеген қазіргі заманғы ойшылдар сияқты жоққа шығармайды. Оның орнына ол Аристотельдік метафизиканың жалғасы ретінде қарастырады, ол мәнімен басқарылатын зат туралы түсінікті алға жылжытады, бұл маңызды мән түріндегі анықтамаға алып келеді, және оны проблемалық деп санайды. Гордон әлеуметтік әлем туралы және оның құратын мағыналар туралы физикалистік онтологияға дейін тоғытусыз сөз қозғағысы келеді. Ол гуссерлиандық феноменологиямен үйлесімді деп санайтын онтологиялық тоқтату тұжырымдамасы осы мақсатқа қол жеткізуге көмектеседі. Ол сондай-ақ феноменологияны түбегейлі өзін-өзі зерделейтін ойлау түрі ретінде жақтайды, яғни ол тіпті әдістемелік болжамдарын да сұраққа салуы керек. Осы себепті ол эпистемологиялық отарлауға қарсы тұруы керек, және осы тұрғыдан феноменология өзі деколониалды болып табылады. Осыған байланысты Гордон мансабының бір бөлігінде өзінің еңбектерін «философия» деп атаудан бас тартты, себебі бұл оны пәндік болжамдар жиынтығымен отарлауды білдіретін еді. Ол өз еңбектерін «радикалды ойлау» деп атағанды жөн көрді, ол үшін шындықтың тамырына сын тұрғысынан қарауға дайын болу мағынасын білдірді. Осы қадамдардың нәтижесінде Гордон өз теориялық лексикасын қабылдағандарға пайдалы теориялық тұжырымдамалар жиынтығын жасауға қол жеткізді: дағдарыстың ерекше тұжырымдамасы; эпистемиялық жабылу теориясы; тәртіптік ыдырау және тәртіптіліктің телеологиялық тоқтатылуы теориясы; жетілу және трагедия талдауы. Бұл идеялардың көпшілігі алғаш рет «Фанон және еуропалық адамның дағдарысы: философия және адамзаттық ғылымдар туралы эссе» (1995) еңбегінде пайда болды. Гордон Фанон туралы жазуға қызығушылық танытпағанын, оның орнына Фанонмен бірлесіп өзінің (Гордонның) интеллектуалды жобасын ілгерілетуге жұмыс істейтінін жариялау арқылы Фанон зерттеулерінде жаңа кезеңді ашты. Гордон сондай-ақ Стив Биконың шығармашылығын түсінуге маңызды үлес қосты, Биконың классикалық мәтініне – «Мен ұнағанды жазамын» кіріспесін жазу арқылы.
Эсенциализм және нәсіл
Кейбір ғалымдар үшін эссенциализм – нәсіл, нәсілшілдік және отаршылдықты дұрыс зерттеу мүмкін емес екенін білдіреді, себебі олардың, мәнінде, өзегі жоқ. Гордонның пікірінше, адамдар толық емес, табиғат заңдарына бағынбаса да, оларды ақылға қонымды дәлдікпен зерттеп, түсінуге болады. Макс Вебер, Эдмунд Гуссерл, Альфред Шуц және Франц Фанонның ойларын пайдалана отырып, Гордонның айтуынша, міндет – күнделікті өмірдің нақты бейнесін жасау немесе оны тақырыптау болып табылады. Ол расизм мен отаршылдықты күнделікті құбылыстар деп санайды және олар қазіргі заманғы өмірдің «қалыпты» аспектілері ретінде қабылданады. Тіпті қиын жағдайларда да адамдар қарапайым өмірді тіршілік етудің жолдарын табады. Осындай қарапайымдық шындықты бұрмалауға дейін жете алады. Расизм жағдайында бір топ адамдар қалыпты жағдайда қарапайым өмір сүруге мүмкіндік алады, ал екінші топ немесе басқа топтар ерекше жағдайларда өмір сүруге міндетті. Институционалдық ниетсіздік осы ерекше жағдайларды көрінбейді етеді және жалған ұғымды – ортақ жағдайлар жиынтығын норма ретінде ұсынады. Бұл – «қосымша талаптар» деген сөздің мағынасы. Гордон мұнда нәсілді зерттеуде әлеуметтік конструкционистерге жауап беретін теорияны ұсынады. Олардың түсінбейтіні, Гордонның пікірінше, әлеуметтік өмір де құрылымдалған, бұл әлеуметтік конструкционизмді артық етеді. Гордонның жазбалары оның және осымен байланысты философиялық тәсілдер мен терминологияны одан әрі дамытуда. Оның әлеуметтік сын кітабы «Енді Ұлылықтағы басқа балалар: неоколониалды дәуірдегі расизмнің эскиздері» (1997) кітабында, ол нәсілдің сындық теориясы мен философиясындағы мәселелерді зерттеді және өзінің ең танымал ой эксперименттерінің бірін ұсынды. «Жыныс, нәсіл және құштарлық матрицасы» деген тарауда Гордон нәсілдік-жыныстық-сексуалдық матрица жасадым деп мәлімдейді және оны араласу туралы біздің болжамдарымызға қарсы шығу үшін пайдаланды. Мысалы, осы матрицадағы ақ әйел аралас, себебі оның ақтығы оны еркек етеді, ал әйелдігі – қара. Немесе кейбір қарым-қатынастар өзгеріп, бір жынысты нәсілдер арасындағы қарым-қатынастар міндетті түрде гомосексуалистік немесе лесбияндық болып табылмайды. Кітаптың ерекшелігі – оның бұрынғы кітаптарында кейбір сыншылар байқаған тақырып, яғни музыканың проза мен талдаудағы рөлі. Гордон бұрынғы жұмысындағы күнделікті өмір туралы аргументін негізге ала отырып, әлеуметтік трансформацияның көптеген теорияларының қауіптілігі – олар күнделікті өмірдің эстетикалық өлшемдерін жетерліктей маңызды деп санамайды. Моральдық және саяси ой-пікір мен экономика адамдардың биологиялық және әлеуметтік өмірді қамтамасыз ете алатын жағдайларды құруда жақсы, бірақ олар өмір сүруге қолайлы әлемде өмір сүрудің мағынасын түсіндіруде нашар. Гордон шын мәнінде азаттыққа жететін қоғам күнделікті ләззатты тойлауға мүмкіндік жасайды деп санайды. Жақындағы жұмыстарында Гордон ақылдың географиясы және әлеуметтік өмірдегі кездейсоқтықтың маңыздылығы туралы пікір білдіреді. Алайда, оның «аралас матрицасының» заңдылығы оның семиотиканы нәсіл мен жынысқа қатысты қолдануына байланысты екенін атап өткен жөн.
Ақыл мен рационалдылық
Гордонның пікірінше, батыс ойлаудың бір мәселесі – ол ақыл-ойы құралдық рационалдыққа бағындырып, ақыл-ойының географиялық кеңістігі туралы қара нәсілге қарсы түсінік қалыптастырды. Оның пікірінше, ақыл-ойының географиясын өзгерту – кез келген адамзат қоғамын ақыл-ойына ие болуға қабілетсіз деп есептейтін құлдыраудың түрлеріне қарсы күрес жүргізуді білдіреді. Алайда, Гордон рационалдылықтан ақыл-ой кеңірек екенін айтады, себебі рационалдылықты бағалау үшін оны қолдану қажет. Рационалдылық тек ақылға сәйкестікті талап етуге тырысады, бірақ ақыл-ой максималды сәйкестіктің рационалды болғанымен, ақылға сыймайтынын көрсетуі мүмкін. Гордонның соңғы жұмысы осы мәселелерді дамыту болып табылады. Оның Джейн Анна Гордонмен бірлесіп редакциялаған «Жалғыз шебердің құралдары емес: теория мен практикадағы афроамерикалық зерттеулер» (2005) және «Афроамерикалық зерттеулердің серігі» (2006) кітаптары оның ойлауының дамуындағы маңызды жаңа тұжырымдамаларды ұсынады. Біріншісінде ол Аудре Лордтың шебердің құралдарын пайдалану туралы ескертулерін сынап, афроамерикалық философияны және африкалық экзистенциалдық-феноменологиялық ойдың маңыздылығын жан-жақты қарастырады. Екі Гордонның жауабы: 1) құралдар үйлерді бұзу үшін ғана емес, сонымен қатар оларды қайта тұрғызу үшін де қолданылуы керек; 2) шебердің құралдары – қол жетімді жалғыз құрал емес; және 3) баламалы үйлерді (теориялық модельдер, философиялар) салу шебердің үйінің құнын төмендетіп, оны биліксіз қалдыруы мүмкін. Ол осы томдағы негізгі үлесі болған «Афроамерикалық философия, нәсіл және расизм» атты эссесінде бүгінгі күнге дейінгі жұмысының толық және тұжырымды сипаттамасын береді. «Серіктің» кіріспесінде ол Джейн Гордонмен бірлесіп афроамерикалық зерттеулердің теориясын екіұшты сананың бір түрі ретінде қалыптастырады. Бірақ бұл жердегі басты мәселе – олардың «педагогикалық императив» деген ұғымын енгізуі. Бұл императив – мұғалімнің адамзатқа қолжетімді ең кең және ең нақты шындық суретін үйрену және одан әрі үйрену міндеті. Редакторлар сонымен қатар қазіргі академияның динамикасын сипаттау үшін тәуелсіз басқарушы класс өркендеген кезде интернационализм, локализм және нарықтық нигилизм теориясын ұсынады.
Гордонның әлеуметтану мен философияға қосқан үлестерінің жіктелуі
Гордон өзінің барлық еңбектерін гуманистік дәстүрдің бір бөлігі деп есептейді. Оның пікірінше, зиялылардың міндеті – адам білімінің шегін күдік тудырып, осы арқылы ол "Гайст соғысы" деп атап кеткен нәрседе бірнеше табысқа жету. Оның ойынша, интеллектуалдық еңбектің маңыздылығын адам ретінде адамзаттың "жетістіктерімен", бірақ әрбір адам жеке сәтсіздікке ұшырайды деген тұжырыммен түйіндеуге болады. Гордонның еңбегі экзистенциалдық социологияның бір түрі ретінде қарастырылады. Оның жазбаларының әлеуметтанулық өлшемдеріне көп көңіл бөлінген, ал оның "Дисциплинарлық декаденция: қиын замандағы ой" (2006) кітабын оқығандар оны философия (дисциплинарлық), сондай-ақ білім беру және пәндердің қалыптасуының әлеуметтану салаларындағы еңбек ретінде сипаттаған. Дегенмен Гордон өзінің жасап жатқан әрекетін тәртіптің телеологиялық тоқтатылуы деп түсіндіреді.