Түркияның Оңтүстік-Шығыс Аймағының даму жобасы

Кіріспе

Түркияның оңтүстік-шығысындағы инфрақұрылымдық жоба 1970 жылдары басталды. Оңтүстік-шығыс Анатолия жобасы (Güneydoğu Anadolu Projesi, GAP) – Түркияның оңтүстік-шығыс Анатолия аймағында тұратын 9 миллион адам үшін (2005 жылғы мәлімет бойынша) тұрақты даму тұжырымдамасына негізделген көп салалы, біріктірілген аймақтық даму жобасы. Оңтүстік-шығыс Анатолия жобасының аймақтық даму басқармасы мәліметінше, GAP-тың мақсаты – табыс пен тұрмыс деңгейін арттыру арқылы аймақтық дамудағы теңсіздіктерді жою, сондай-ақ ауылдық сектордың өндірістік және жұмыс орындарын құру қабілетін арттыру арқылы әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық өсудің ұлттық даму мақсаттарына үлес қосу. Жобаның жалпы құны 100 миллиардтан астам түрік лирасы (ТЛ) (2017 жылғы түзетілген баға), оның ішінде 30,6 миллиард ТЛ инвестиция 2010 жылдың соңына қарай іске асырылды. 2010 жылдың соңындағы нақты инвестиция (түзетілген құны) 72,6% құрады. Жобалық аймаққа Евфрат және Тигр өзендерінің алаптарында және Жоғарғы Месопотамияда орналасқан тоғыз провинция (Адыяман, Батман, Диярбакыр, Газиантеп, Килис, Сирт, Шанлыурфа, Мардин және Шырнак) кіреді. Қазіргі уақытта GAP аясында ауыл шаруашылығы және суару, гидроэлектростанциялар салу, қалалық және ауылдық инфрақұрылым, орман шаруашылығы, білім беру және денсаулық сақтау сияқты салалардағы жұмыстар жүргізілуде. Су ресурстарын дамытуға 22 бөгет және 19 электр стансасы (2010 жылға дейін тоғыз станса, жобаланған жалпы қуатының 74% аяқталды) салу, сондай-ақ 17 000 шаршы километрден асатын аумақта суару жүйелерін құру көзделген. Жеті әуежай салынды және қазіргі уақытта пайдалануда. Шырнақтағы GAP жүк әуежайы, сондай-ақ Түркиядағы ең ірі әуежай болып табылады және құрылысы аяқталды.

Тарих

Евфрат және Тигр өзендерінің суын пайдалану туралы бастапқы идея мен шешім Республиканың негізін қалаушы Ататүріктен туындады. Бір партиялық кезеңде электр энергиясына деген қажеттілік ең маңызды мәселе болып табылды. 1936 жылы Электр энергетикасын зерттеу басқармасы құрылды, оның мақсаты – елдегі өзендерді энергия өндіру үшін қалай пайдалануға болатынын зерттеу болды. Басқарма "Кебан тоғаны жобасы" бойынша егжей-тегжейлі зерттеулерді бастады және Евфраттың су ағыны мен басқа да сипаттамаларын бағалау үшін бақылау станцияларын орнатты. Бүгінгі құрылымымен GAP 1970 жылдары Евфрат пен Тигр өзендерінде суару және гидроэнергетикалық жобалардан тұратын жоспар ретінде қалыптасты, бірақ 1980-жылдардың басында аймақтың көп салалы әлеуметтік және экономикалық даму бағдарламасына айналды. Даму бағдарламасы суару, гидроэнергетика, ауыл шаруашылығы, ауылдық және қалалық инфрақұрылым, орман шаруашылығы, білім беру және денсаулық сақтау сияқты салаларды қамтыды. 1988-1989 жылдары жаңа ЖАӨ басқармалық құрылымы құрылғаннан кейін, оның негізгі мақсаттары халықтың өмір сүру деңгейін және табысын жақсарту, аймақтық дамудағы теңсіздіктерді (экономикалық әлеуетсіздік) жою және ауыл шаруашылығында өнімділікті және жұмыспен қамту мүмкіндіктерін арттыру арқылы әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық өсім сияқты ұлттық мақсаттарға үлес қосу болды. GAP-қа байланысты Түркия, Сирия және Ирак арасындағы шиеленіс уақыт өте келе күшейді. Сирия мен Ирак көбірек су жіберуді талап етті, ал Түркия тоған су қоймаларын құру үшін бас тартты. Осы себепті GAP әлемдегі ең қорғалған тоған жобаларының бірі, әсіресе авиациялық шабуылдарға қарсы. 1990-жылдардың басында аймақтағы күрд террористерінің (PKK) белсенділігінің күшеюіне байланысты GAP толығымен тоқталуға жақын болды. PKK-ны қаржыландырудың кешігуіне, терроризмге қарсы күреске қаражат жұмсалуына ғана емес, сонымен қатар бірнеше тоғандар мен каналдарға келтірілген зиянға, тоғандарда жұмыс істейтін инженерлерді өлтіруге де кінәлі деп айыптайды. GAP-тың кешігуіне бірқатар экономикалық дағдарыстар да үлкен әсер етті. Иракқа қатысты БҰҰ-ның эмбаргосы (Екінші шығанақ соғысынан кейін алынып тасталды) дамуға бағытталған күш-жігерге және оның табиғи экономикалық серіктестері болып табылатын Таяу Шығыс елдерімен саудаға кері әсер етті. Сонымен қатар, мемлекеттік қаржыландырудағы теңгерімсіздік жобаның қаржыландыру қажеттіліктерін кешіктірді. Соңында, "Әлеуметтік әсер" бөлімінде сипатталғандай, бірнеше тарихи ескерткіштерді және жергілікті тұрғын үйлерді су басу туралы бірқатар сот мәселелерін шешу қажет болды.

The initial idea and decision to utilize the waters of the Euphrates and Tigris rivers came from Atatürk, the founder of the Republic. During the one party era, the need for electrical energy was a priority issue. The Electricity Studies Administration was founded in 1936 to investigate how rivers in the country could be utilized for energy production. The Administration began its detailed studies with the "Keban Dam Project" and established observation stations to assess the flow and other characteristics of the Euphrates. The GAP as it is structured today, was planned in the 1970s consisting of projects for irrigation and hydraulic energy production on the Euphrates and Tigris, but transformed into a multi sector social and economic development program for the region in the early 80s. The development program encompassed such sectors as irrigation, hydraulic energy, agriculture, rural and urban infrastructure, forestry, education and health. With the development of new GAP Administrative structure in 1988–1989, its basic objectives included the improvement of living standards and income levels of people so as to eliminate regional development disparities (economic inequality) and contributing to national goals such as social stability and economic growth by enhancing productivity and employment opportunities in the rural sector. Tensions between Turkey, Syria and Iraq were raised from time to time due to GAP. Syria and Iraq demanded more water to be released, while Turkey declined so as to form the dam reservoirs. Because of this GAP is one of the world's most well protected dam projects, especially against aircraft. GAP also almost came to a complete halt in the early 1990s due to the high level of Kurdish terrorist (PKK) activities in the region. The PKK is not only blamed for a number of funding cuts as funds were diverted to support the counter terrorism effort, but is also blamed for damaging several dams and canals, as well as killing engineers working at the dams. A number of economic crises also played a very important part in the delays of GAP. The UN embargo on Iraq (which was lifted after the Second Gulf War) had negative effects on development efforts and region's trade with Middle Eastern countries, which are its natural economic partners. Furthermore, imbalances in public financing delayed the financing needs of the project. Finally, a number of judicial questions needed clearing over the flooding of several historical sites as well as local residences as described in the "Social effect" section.

Стратегиялық мақсат

Тарихи тұрғыдан алғанда, Оңтүстік-Шығыс Анатолия Шығыс пен Батыс арасындағы сауда жолында орналасқан. Бұл аймақ мәдени әртүрліліктің маңызды көзі болды. Дегенмен, сауда жолдары мен егіншілік әдістеріндегі өзгерістер аймақтың бұрынғы маңыздылығын жойды. 1989 жылғы Бас жоспар "кеңейтілген аймақтық даму жобасы" арқылы аймақтың экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірін жандандыруды мақсат еткен. Аймақтың табысының өсуі тікелей ұлттық бюджетке түспей, аймақтағы мәдени шараларды қалпына келтіруге және жандандыруға жұмсалды. Бұл бас жоспар кіріспе бөлімінде көрсетілген мәселелерге байланысты мақсаттарына жете алмады. Алайда, халықаралық қауымдастықтың қатысуымен жоба бұл жағымсыз көзқарасқа байланысты анықтамаларға жаңа өлшемдер мен ұғымдар қосты. Бастапқы жоспарда назардан тыс қалған немесе мүлдем жоқ болған қоршаған орта, тұрақтылық және қатысу мәселелері мен ұғымдары БҰҰ-ның қолдауымен қосылды. Қазіргі уақытта жаңа түсінікпен қайта қарастырылған "ЖАӨ аймақтық даму жоспары" қолданыста. ЖАӨ аймақтық даму жоспарының (ЖАӨ АДЖ) макродеңгейі Түркияның Еуропалық Одаққа қосылу процесінің бір бөлігі ретінде әзірленген "Күшті экономикаға өту бағдарламасы" аясында үйлестірілген 8-ші бесжылдық даму жоспарымен анықталған.

Әлеуметтік әсер

Жобаның негізі – тұрақты адам дамуы философиясы, ол болашақ ұрпақтардың пайда көруіне және дамуына мүмкіндік беретін ортаны құруға бағытталған. Жобаның негізгі стратегиялары: дамудағы әділдік, қатысу, қоршаған ортаны қорғау, жұмыс орындарын құру, аумақтық жоспарлау және инфрақұрылымды дамыту. Осы мақсаттарға қол жеткізу үшін GAP-тің басты міндеті – Түркияның оңтүстік-шығыс аймағы мен елдің басқа аймақтары арасындағы даму деңгейі, табыс және тұрмыс жағдайларын теңестіру. GAP экономикалық және әлеуметтік мүмкіндіктер жасап, кәсіпкерлікті қолдау арқылы аймақты толыққанды өзгертіп жатыр. Аймақтың дамуын қамтамасыз ету үшін әуежайлар және тас жолдар сияқты маңызды инфрақұрылымдар салынуда. GAP шамамен 3,5 миллион адамға тікелей жұмыс орындарын ұсынуды жоспарлап отыр.

Суландыру

GAP Түркияның суармалы жерлерін екі есеге арттыруы күтілуде. GAP-тың аяқталмаған күйіндегі ауыл шаруашылығы белсенділігінің өсуі жоғарыдағы USDA графигінде анық көрінеді. Мақта өндірісі 150 000 метрикалық тоннадан 400 000 метрикалық тоннаға дейін өсті, бұл аймақты мақта өндірушілер арасындағы көшбасшыға айналдырды. Бірақ сонымен бірге, басқа аймақтарда өндіріс төмендеді, бұл Түркияның жалпы өнімділігі салыстырмалы түрде тұрақты болғанын білдіреді. GAP Харран жазығында ғана 17 000 шаршы километр (4,2 миллион акр) егістік жерді құруға тиіс, бұл жоғарыдағы екі USDA картасында көрініп тұр. Мағлұматтарға сәйкес, Ататүрік тоғанынан суармалы су берудің арқасында Харран жазығындағы мақта, бидай, арпа, бұршақ және басқа да дәнді дақылдардың өнімділігі үш есеге артты. Ауыл шаруашылығы министрлігінің қолдауымен бірнеше бастамалар фермерлерді бұл аймақта бұрын өспеген жаңа жемістер, көкөністер және жаңғақтарды сынап көруге ынталандыруда.

Сақтау

Жобадағы бөгеттердің көп санының себебі, көрінетін қажеттіліктен артық, олардың техникалық қызмет көрсетуге байланысты. Бөгеттерді су ағысымен келген қоқыстан тазалау қажет. Біраз уақыттан соң, су ағыны жеткіліксіз деңгейге жеткенде бөгеттер тозуға бастайды. Бөгеттер күзгі жөндеу жұмыстары үшін (күзгі тазалау деп те аталады) 5-10 жыл сайын жабылады. Су деңгейі әдетте күзде ең төмен болады. Қосымша бөгеттер осы жөндеу кезеңінде пайдалануға беріледі. Су тасқыны сияқты табиғи апаттар болған жағдайда, жөндеу жұмыстары ертерек жүргізілуі мүмкін. Жоспар бойынша, кез келген бөгеттің төтенше жағдайда тоқтатылуы қажет болған жағдайда, бір немесе екі бөгет қосалқы ретінде қарастырылған. Бөгетті жабу оған қосылған суару каналдарын да тоқтатады, бірақ ол электр энергиясын беруді жалғастыра алады.

Жобаның инженерлік-техникалық жағы

Электр энергиясын және суаруды қамтамасыз ету GAP нысана алған аймақ сияқты кең аумақта қиындық тудырады. Судың үздірсіз ағысы аса маңызды. Үлкен көлемде су бөгеттің артына жиналғаннан кейін, тұрақты су ағысы қолжетімді болады. Бөгеттің биіктігі судың турбиналар арқылы жоғары жылдамдықпен өтуіне мүмкіндік береді, осылайша электр энергиясы өндіріледі. Жылдам ағып жатқан су бөгеттен шыққаннан кейін бетон энергияны тарату құрылымымен (суретте көрсетілгендей) баяулайды. Электр энергиясын өндіру – бөгетте жиналған судың тек бір бөлігі ғана. Су көлемі көп болғандықтан, оны тең және баяу бөлу қажет. Кейде негізгі арналарға күтім жасау қажет болады немесе сыртқы факторлар салдарынан зақымдануы мүмкін. Мәселені бағалау үшін негізгі арнадан су көлемін шығарып алу қажет. Мұны істеудің ең тиімді жолы – негізгі бөгеттен ағынды азайту және зақымдалған арна арқылы ағып өткен суды қосалқы арналарға қайта бағыттау. Радиалды шлюздер осы мақсатқа қызмет етеді, олар су ағынын реттейді. Су ағынының үздірілмеуі өте маңызды. Ағынның тоқтауы осы арнаға байланысты суару жүйесіне ғана емес, сонымен қатар осы арнаға тәуелді барлық қалалардың қуаттан айырылуына әкелуі мүмкін. Энергияны тарату құрылымынан шыққаннан кейін су негізгі арналар желісіне құяды, олар әртүрлі бағытта ағып, кең аумаққа су жеткізеді. Бөгеттің өзінен басқа, бөгет жобасының ең маңызды бөлігі осы арналар болып табылады. Бұл қуат желілеріндегі жоғары кернеулі сымдар сияқты маңызды. Шлюздер су ағынын реттейді. Егер су тым жылдам ағып кетсе, арналардың бірі немесе бірнешесінің ағып кетуіне және суару алқаптарының суға батуына мүмкіндік бар. Арнаның әртүрлі бөліктеріндегі ағын жылдамдығын реттеу үшін бірнеше шлюздер қолданылады. Оларды радиалды шлюздер сияқты арналардағы суды тоқтату үшін де пайдалануға болады. Негізгі арнадағы радиалды шлюздерден шыққаннан кейін су кішірек, аз көлемде су өткізетін каналдарға ағады. Ағынды реттегіштер суды каналдардан тарату каналдарына бағыттайды. Радиалды шлюздер мен шлюздер сияқты, ағын генераторлары қажет болған жағдайда су ағынын тоқтата алады. Тарату каналдары инженерлер үшін соңғы кезең болып табылады. Олар суды кең алқаптардың әртүрлі бөліктеріне жеткізеді, іс жүзінде жасанды өзен сияқты. Шаруалардың суды тарату каналдарынан егістік жерлеріне жеткізіп, суару жұмыстарын жүргізуі керек. Мұны істеудің әртүрлі әдістері бар: жерге тарату каналдарын, араларды және тамшылату құбырларын жеке немесе бірге қолдануға болады.

Providing electricity and irrigation is challenging in a region as large as the one targeted by GAP. A constant flow of water is imperative. After a large body of water is collected behind the dam a constant flow of water is then available. The height of the dam allows the water to go at a high velocity through the turbines thus generating electricity. After the fast flowing water exits the dam it is slowed down by a concrete energy dissipator (pictured). Creation of electricity is only part of the usage of the tons of water collected at the dam. When dealing with tons of water, it has to be distributed evenly and slowly. Occasionally main channels will need maintenance, or may be damaged due to external reasons. In order to even assess the problem, tons of water need to be removed from the main channel. The best way to do this is to slow the overall flow from the main dam and redirect all water flowing originally through the damaged channel to backup channels. Radial gates serve this purpose, they regulate the flow of water. It is imperative to keep water flowing. Lack of the flow will not only compromise all irrigation linked to that channel but also all cities linked will experience a power outage. After leaving the energy dissipator, water flows into a set of main channels, which flow in different directions supplying water to a greater area. They are the most critical part of a dam project aside from the dam itself. This is as critical as high voltage transmission lines in power grids. Sluice gates regulate the flow of water. If water flows too fast it will overflow and probably damage one or more of the channels, or flood irrigation fields. Multiple sluice gates regulate the speed of the flow on different sections of the channel. They can also be used like radial gates to cut water in channels. After leaving the radial gates on the main channel, water flows to canals which are smaller and can carry less water. Flow regulators divert water on canals to distribution canals. Just like radial gates and sluice gates, flow generators can stop water flow if necessary. Distribution canals are the last step as far as engineers are concerned. It delivers water to different sections of large fields, pretty much an artificial river. It is up to farmers to get the water from distribution channels to their crops for irrigation. There are different methods to do this; any one or a combination of earth distribution channel, furrow, and drip tubes can be used.

АШЖ-ның мәртебесі

Бағдарламаның су ресурстарын дамыту бөлігінде 22 бөгет пен 19 гидроэлектр стансасын салу, сондай-ақ 17 000 шаршы километр жерді суару көзделген. Жобаның жалпы құны 32 миллиард АҚШ долларына бағаланады. Электр станцияларының жалпы қуаттылығы 7454 МВт, ал жобаланған жылдық энергия өндірісі 27 миллиард кВт/сағ құрайды. Жобаның мәніЖоғарылатындарЖоғарылатындарЖоспарланған қуаты 2013 жылдың маусым айына дейінМВт5 5481,409497Өндірілген қуаты 2013 жылдың маусым айына дейінГВт/сағ 20,479 4,771 1,971Суарылатын аумақ 2005 жылдың желтоқсан айына дейінкм22,360.191,420.903,741.18Бөгеттер саны1228Гидроэлектр стансалар саны6210 Қазіргі уақытта жобаның физикалық іске асырылу деңгейі 72,6% құрайды. Үкімет жобаның басым бөлігін 2012 жылдың соңына дейін аяқтауға ниеттеніп отыр. 2010 жылы мемлекеттік инвестициялардың көлемі шамамен 4 миллиард түрік лирасын құрады, бұл сол жылғы Түркияның жалпы инвестицияларының 14,2%-ына тең келеді.

Қоршаған ортаға қатысты әділдік мәселелері

Адамның қоршаған орта географиясының экологиялық әділеттілік тұрғысы, әсіресе осал топтарға қатысты, экологиялық пайда мен зиянның әділ бөлінуін зерттеуге мүмкіндік береді. Илису бөгетінің аясында экологиялық әділеттілік әртүрлі әлеуметтік топтарға тең қарауға және осы жобалардың нақты қауымдарға тигізер ықтимал әсеріне назар аударады. Бұл көзқарас экологиялық шешімдерді қабылдаудың этикалық жағын көрсетеді және экологиялық игіліктер мен зиянды бөлуде әділдік пен әлеуметтік теңдіктің қажеттігін баса көрсетеді.

Мысалы, экологиялық әділеттілік бөгет құрылысының кейбір қауымдарға пропорционалдық емес әсерін көрсетуі мүмкін, бұл жергілікті немесе экономикалық тұрғыдан қиын жағдайдағы топтардың қоныс аударуына әкелуі мүмкін. (Жақында Хасанкейфте болғандай) Бұл су электр энергиясы мен экономикалық дамудың пайдасы барлық қауымдарға әділ бөліне ме, әлде кейбір топтар жерді, мәдени мұраны немесе күнкөрісін жоғалту сияқты жағымсыз салдарлардан көбірек зардап шеге ме деген сұрақ тудырады. Экологиялық әділеттілікті қарастыра отырып, бөгет құрылысына қатысты шешім қабылдау процестерінің әділдік пен теңдік принциптерін сақтауын және жүктеме мен пайданың әртүрлі әлеуметтік топтар арасында әділ бөлінуін бағалауға болады.

TRT GAP

Түрік радио және теледидар корпорациясына қарасты TRT GAP 1989 жылы аймақта Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасын ілгерілету мақсатында құрылды. 1989 жылдан 2001 жылға дейін TRT GAP телеарнасы TRT 2 арнасында хабар таратумен айналысты, кейіннен тәулік бойы жаңалықтар мен мәдени-ағарту бағытындағы арна ретінде жаңартылды. 2001 жылдан бері TRT GAP хабарларын TRT 3 арнасымен (Түрік Ұлы Мемлекеттік Мәжілісі телеарнасының тікелей эфирін көрсетеді) бір арнаны уақыт бойынша бөлісе отырып жүзеге асырып келеді.