Кіріспе

Кассиопея шоқжұлдызындағы супернова 1572 жылғы супернованы Тихо Брагедің «Жұлдыз туралы, жаңа және бұрын-соңды ешкімнің өмірінде немесе естелігінде көрінбеген» (De nova et nullius aevi memoria prius visa stella) еңбегі үшін «Тихоның суперновасы» деп атайды. Бұл еңбек 1573 жылы жарық көрген, ал 1602 және 1610 жылдары Иоганн Кеплер бақылауымен қайта басылды. Онда Брагенің өзінің байқауларымен қатар, көптеген басқа байқаушылардың мәліметтерінің талдауы да бар. Браге мен испан ғалымы Джеронимо Муньостың байқауларын салыстыру көрсеткендей, бұл нысан Айдан әлдеқайда алыс болған. Осыған байланысты Браге 1577 жылғы Ұлы кометаға да астрономиялық дене ретінде қарады. Англияда королева Елизавета математик және астролог Томас Алленді «Аққуда немесе Кассиопеяда пайда болған жаңа жұлдыз туралы кеңес алу үшін» шақырды, ол бұл жөнінде өте білімді пікір білдірді, деп жазды ғасырдан кейін антиквар Джон Обри өзінің жазбаларында. Мин әулеті Қытайында бұл жұлдыз Жан Жюжэн мен жас Ванли императоры арасындағы дауға себеп болды. Космологиялық дәстүрге сәйкес, императорға өзінің жаман мінез-құлқына назар салу қажеттігі ескертілді, себебі жаңа жұлдыз жаман ырымға ие деп есептелді. Сенімді деректерге сәйкес, жаңа жұлдыз 1572 жылдың 2 қарашасынан кейін жарқылдады, ал 11 қарашаға қарай Юпитерден де асып түсті. 1572 жылдың 16 қарашасында ол шамамен -4.0 шамасына жетіп, ең жарық нүктесіне жетті, кейбір сипаттамаларда Венера планетасы ең жарқыраған кездегідей болды деп айтылады.

Супернова

Супернова I және II типтері алғаш рет спектрлерінің негізінде анықталғаннан кейін көп ұзамай, оның тарихи жарық қисығы негізінде I типке жіктелді. Қалдықтың рентгендік спектрі оның Ia типіне жататынын анық көрсетті, бірақ Ia классы ішіндегі нақты жіктемесі 2008 жылы жарық эхосындағы ең жоғарғы жарықтылықтағы спектрі өлшенгенге дейін талқыланды. Бұл оның қалыпты Ia типі екенін түпкілікті растады. Тихоның СНР-і шамамен шар тәрізді морфологияға ие және шамамен 8 доға минутына тең бұрыштық диаметрге ие. Оның физикалық мөлшері бірнеше парсек радиусына сәйкес келеді. Радио және рентген сәулелерінде өлшенген кеңею жылдамдығы шамамен 11–12% құрайды. Орташа алдыңғы соққы жылдамдығы 4000–5000 км/с аралығында, ал жергілікті жұлдызаралық бұлттарға кездескенде төмендейді. Ескі дереккөздерде газ қабығының диаметрі 3,7 доға минутына жеткені көрсетілген.

Бастапқы радиобайланысты анықтау

1952 жылға дейін супернова қалдықтарын іздеу нәтижесіз болды, содан кейін Роберт Ханбери Браун мен Сирил Хазард Джодрелл Банк обсерваториясында 158,5 МГц жиілігінде радиосигналды тіркегенін хабарлады. Бұл дерек расталды, ал оның орны 1957 жылы Болдуин мен Эдж 1,9 толқын ұзындығында жұмыс істейтін Кембридж радио телескопы арқылы одан да дәлірек өлшенді. Қалдық екінші Кембридж радио көздерінің каталогында "2C 34" нысаны ретінде, ал үшінші Кембридж тізімінде "3C 10" ретінде белгіленді. 3C 10 – 1572–1573 жылдары байқалған супернованың қалдығы екендігіне күмән жоқ. 1964 жылғы Минковскидің шолу мақаласынан кейін, B Cas суперновасының радио қалдықтарын талқылау кезінде әдебиетте ең көп қолданылатын атау 3C 10 болып табылады, бірақ кейбір авторлар G120.7+2.1 галактикалық белгілеуін пайдаланады, ал көптеген авторлар оны Тихоның супернова қалдығы деп атайды. Радио қалдықтары оптикалық супернова қалдықтарының жіптері ашылғанға дейін хабарланғандықтан, 3C 10 атауын кейбір мамандар барлық толқын ұзындықтарындағы қалдықтарды көрсету үшін қолданады.

Рентгендік бақылау

Ухуру рентгендік обсерваториясы 4U 0022+63 координаталарында Цефей X 1 (немесе Cep X 1) деп белгіленген рентген сәулесінің көзі табылды. Алдыңғы каталогтағы атаулары X120+2 және XRS 00224+638. Цефей X 1 іс жүзінде Кассиопея шоқжұлдызында орналасқан және ол 1572 жылғы SN, Тихоның SNR-ы.

Оптикалық анықтау

B Cas-тың суперновалық қалдықтары 1960 жылдары Паломар тауындағы телескоппен өте әлсіз тұмандық ретінде табылды. Кейіннен ол халықаралық ROSAT ғарыш кемесіндегі телескоп арқылы суретке түсірілді. Супернованың Ia типі екені расталды, онда ақ ергешқұйрық жұлдыз серігінен зат жинап, Чандрасекар лимитіне жақындағанша жарылады. Осы типтегі суперновалар әдетте II типтегі суперноваларға тән емес, керемет тұмандықтар жасамайды, мысалы, SN 1054 Жүгіртке тұмандығын жасағандай. Газ қабығы ортасынан шамамен 9000 км/с жылдамдықпен кеңейіп келеді. Соңғы зерттеулер кеңейу жылдамдығы 5000 км/с-тен төмен екенін көрсетеді.

Жолдас жұлдыз

2004 жылдың қазан айында Nature журналында G2 типіндегі, Күнге ұқсас Tycho G деген жұлдыздың табылуы туралы хабарланды. Ол ақ жұлдызға массасын қосып, нәтижесінде суперноваға әкелген серік жұлдыз деп саналады. 2005 жылдың наурыз айында жарияланған келесі зерттеу осы жұлдыз туралы толыққанды мәліметтерді көрсетті: Tycho G жарылыстан бұрын, басты тізбектегі жұлдыз немесе субгигант болған болуы мүмкін, бірақ оның бір бөлігі массасы жойылды және сыртқы қабаттары супернованың соққысынан қыздырылды. Gaia DR2 деректері бойынша, бұл жұлдыз 6400 жарық жылы қашықтықта орналасқан, бұл SN 1572 суперновасының мүмкін қашықтықтарының ең төменгі шегімен сәйкес келеді, және есептелген жылдамдық 136 км/с-тен 56 км/с-қа дейін төмендеді.

Әдебиетте

Джеймс Джойстің "Улисс" романының тоғызыншы тарауында Стивен Дедалус супернованың пайда болуын жас Уильям Шекспирмен байланыстырады. Ал 1998 жылғы қараша айындағы Sky & Telescope журналында Оңтүстік-Батыс Техас мемлекеттік университетінің үш зерттеушісі – Физика кафедрасының Дон Олсон мен Расселл Дойшер және Ағылшыл тілі кафедрасының Мэрилинн Олсон бұл супернованың Шекспирдің "Гамлет" пьесасында, атап айтқанда I актінің I көрінісінде Бернардо арқылы сипатталғанын айтты. Супернова Эдгар Аллан Поның "Әл-Араф" поэмасына шабыттандырды. Артур Кларктың 1955 жылғы "Жұлдыз" әңгімесіндегі кейіпкер супернованы кездейсоқ түрде еске алады. Бұл Фредерик Польдің 1962 жылы Galaxy Science Fiction Magazine журналында жарияланған "Марстық жұлдызды бақылаушылар" атты пародистикалық ғылыми мақаласының маңызды бөлігі болып табылады.