Кіріспе

Далалық артиллерия – әскер бөлімдерімен бірге далада қолдануға арналған артиллерия түрі. Далалық артиллерия – әскерлерді далада қолдау үшін пайдаланылатын жылдам қозғалатын артиллерияның бір саласы. Бұл қарулар жылдамдығымен, тактикалық тиімділігімен, қысқа, орташа, ұзақ және аса ұзақ қашықтықтағы нысаналарды жою мүмкіндігімен ерекшеленеді. 20 ғасырдың басына дейін далалық артиллерияны «жаяу артиллериясы» деп те атаған, себебі зеңбіректерді көбінесе жылқылар тартса да, артиллерия экипажы көбінесе жаяу жүріп, негізінен жаяу әскерге оттық қолдау көрсеткен. Бұл, жылдамдыққа баса назар аударатын және кавалерия бөлімдерін қолдайтын атты артиллериядан өзгеше болды, ол үшін жеңілірек зеңбіректер және атқа мінген экипаждар қажет болды. Атты артиллерия өздігінен жүретін артиллериямен алмастырылған, ал далалық артиллерия бүгінгі күнге дейін өз атауын және мақсатын сақтап келеді, бірақ енді зеңбіректерді автокөліктер тартады (мұндай сүйретілетін артиллерия көбінесе жылдам қозғалатын артиллерия деп аталады), экипаждарды тасиды және оқ-дәрілерді жеткізеді. Қазіргі заманғы артиллерия жылдам орналастырылатын дөңгелекті және табанды көліктерге, сондай-ақ 15-30 шақырым қашықтықтағы нысаналарды дәлдікпен жоя алатын оқ-дәрілерге жетістікке жетті.

Ерте заманауи дәуір

[[Файл:Минг әулеті далалық артиллериялық оқ. jpg|right|thumb|180px|14 ғасырлық Мин әулетінің «Мың доп күркіреуі» атты қаруының суреті, Huolongjing кітабынан алынған. Бұл – заманауи мобильді артиллерияның ерте мысалы. Оқ-дәрі дәуірінің басталуымен металлургия жұқа қанатын жарылмай тұруына мүмкіндік берген соң, алғашқы далалық артиллерия пайда болды. Дегенмен, соғыс алаңының үнемі өзгеруі баяу жылжымалы артиллерия бөлімдерін кері шегіну кезінде немесе шабуыл кезінде қалып қою қаупін тудыратын еді. Далалық артиллерияның ең ерте қолданылған мысалы 14 ғасырлық Мин әулетінің Huolongjing трактатында кездеседі. Кітапта екі дөңгелекті шассиге орнатылған «жабайы шабуылдаушы пушка» деп аталатын тағы бір жылжымалы артиллерия түрі де сипатталған.]

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын далалық артиллерия батареялары көбінесе метр мен ярдпен өлшенетін көрінетін нысаналарға тікелей атып, оларды анықтаған. Бүгінде заманауи далалық батареялар нысаналарды километр мен мильмен өлшейді және көбінесе тікелей көрінетін отпен қарсыласты тікелей шабуылға алмайды. 20 ғасырда артиллериялық қарулардың қашықтығы жүз есеге артты, бұл оқталған зеңбіректердің дамуы, ұшқыш заттардың жақсаруы, бақылаушы мен зеңбірекші арасындағы байланыстың күшейтілуі және зеңбірекшілердің есептеу қабілеттерінің техникалық жетілдірілуінің нәтижесі болды. Көптеген далалық артиллерия жағдайлары ауа райы, жер бедері, түнгі уақыт, қашықтық немесе басқа да кедергілерге байланысты жанама отты талап етеді. Бұл зеңбірекшілер сондай-ақ жаттықтырылған артиллерия бақылаушысына, сондай-ақ алдыңғы бақылаушыға сене алады, ол нысананы көріп, нысананың координаттарын олардың отты басқару орталығына жібереді, ол өз кезегінде бұл координаттарды: солдан оңға бағытталған бағытқа; көтерілу бұрышына; есептелген ұшқыш заттар санына; және соңында, қажет болған жағдайда, жарылуға дейін белгіленген күту уақыты бар фитильге айналдырады, содан кейін бұл фитиль атуға дайын артиллериялық снарядқа бекітіледі.

АҚШ далалық артиллерия тобы

Қазіргі заманғы далалық артиллерия (яғни Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі) үш ерекше бөлімнен тұрады: Барлық батареяларда Өртке қолдау көрсетуші (Алдыңғы бақылаушы), Өрт бағыттау орталығы (FDC) және Оқшылар бар. Алдыңғы бақылаушылар жаяу әскермен (қолдау ролінде) алға шығады, онда олар нысаналарды көре алады және оларға от шақыру үшін (Call For Fire - CFF) хабарлайды. Олар радио арқылы FDC-ге хабарласып, CFF форматында от сұрау жібереді. FDC CFF-ті есептеп, оқ желісіне бұрылыс және көтерілу бұрышын жібереді. Оқ желісі гаубицалардағы белгіленген көтерілу және бұрылыс бұрышын орнатады, содан кейін артиллериялық снарядты және одан кейін оқ зарядын (паудар) салады. CFF-ке байланысты, оқ желісі оқты дайын болғанда немесе алдыңғы бақылаушы шақырып, атуға бұйырғанда атып жібереді. Алдыңғы бақылаушы снарядты байқап, FDC-ге түзетулер жібереді, ал процесс аяқталғанға дейін қайта басталады. Батареялар FLOT (Алдыңғы қатардағы әскерлер желісі) -нен шақырымдап алыс орналасқан. Олар белгілі бір уақытқа отқа қабілетті болу үшін және орнынан жылжудың алдында бірнеше отты тапсырманы орындау үшін орналасуын жоспарлайды. Кәдімгі жағдайда алдыңғы бақылаушылар нысаналарды анықтап, FDC-ге CFF жібереді. Олар сондай-ақ "қорғаныс оты" тапсырмаларын есептей алады. Бұл алдын ала жоспарланған миссиялар, әдетте өз позицияларының алдында немесе үстінде жасалады, мақсаты – ықтимал шабуылдарды тоқтату (достық позицияның алдына от түсіру арқылы) немесе жаудың жақында тасталған немесе басып алынған позицияда шоғырлануына жол бермеу үшін от түсіру. Есептеулер бұрыннан жасалғандықтан, қажет болған кезде отты өте жылдам ашуға болады.

Барлау және алдын ала топ

Алдын ала топ батарея командирі, оның жүргізушісі, аға сержант, артиллерия сержанты, FDC нұсқаушысы, пулеметтерге нұсқаушылар және байланыс өкілдерінен құралады. Бастапқыда топ артиллерия бөлімі үшін от орындауға қолайлы позицияларды табуға тырысады. Содан кейін олар маршрутты барлау деп аталатын шараны жүзеге асырады. Бұл барлаудың басты мақсаты – бөлімнің қозғалыс маршрутының қолайлылығын анықтау. Талдауға енгізілетін мәліметтерге мүмкін балама маршруттар, жасырыну, қорғану, кедергілердің орналасқан жері, күдікті шабуыл орындары, ластанған аймақтар, маршрутты белгілеу талаптары және маршрутты жүріп өтуге қажетті уақыт пен қашықтық кіреді. Бірнеше фактор ескеріледі. Жаңа позицияға жеткен соң, алдын ала топ қауіпсіздікке тексеру жүргізеді және позицияны басып алуға дайындайды. Алдын ала топтың қауіпсіздігі METT-T және жау әскерлерінің, миналардың, жасырын қауіптердің, химиялық, биологиялық, радиологиялық және ядролық қауіптердің болмауымен қамтамасыз етіледі. Егер осы қауіптер немесе жағдайлар ұсынылған позиция аумағында болса, алдын ала топ кез келген жау күштерімен байланысты үзеді, миналау және қауіпті белгілейді, содан кейін басқа позиция аумағын іздеуге көшеді. Батарея командирі қосымша күштерді үйлестіре алады немесе алдын ала топты ішкі күштермен толықтырып, кішкентай жау күштерінен, кедергілерден және миналаудан аймақтарды тазарта алады. Табиғи жасырыну мүмкіндігін барынша пайдалану қажет. Қауіпсіздік алдын ала топтың барлық операциялары кезінде үздіксіз сақталады. Қауіпсіз деп танылған жерді алдын ала дайындап, гаубицаларды орналастыруға дайындық жасайды. Бұл әр гаубицаны дайындық орнына сүйемелдеу, байланыс құру, бөлімге алғашқы ату бағытын беру және әрбір оққа бастапқы бұрылысты орнату сияқты бірнеше процедуралардан тұрады. АҚШ армиясында бұл процестің барлығы АҚШ армиясының 6-50 нөмірлі Далалық нұсқаулығының 2-тарауында сипатталған.

Өрт бағытының орталығы

Әдетте, жеңіл дивизияда алты зеңбірекке арналған бір FDC болады. Типикалық ауыр дивизия құрамында екі FDC элементі бар, олар екі төрт зеңбірек бөлімін, сондай-ақ бөлінген батареяны басқара алады. FDC зеңбіректер үшін атыс бағытын есептейді. Процесс қажет болған жағдайда бақылаушының орналасқан жеріне сүйене отырып, нысананың нақты орнын анықтаудан және содан кейін зеңбіректердің орналасқан жерінен нысанаға дейінгі қашықтық пен бағытты есептеуден тұрады. Бұл деректерді арнайы сызғыштар мен есептеу сызғыштарын қолданып, алдын ала есептелген атыс деректерімен қолмен есептеуге болады. Нысана мен гаубица биіктігі арасындағы айырмашылық, ұңғыма температурасы, атмосфералық жағдайлар және тіпті Жердің қисықтығы мен айналымы сияқты жағдайлар үшін түзетулер енгізілуі мүмкін. Көп жағдайда, жылдамдық үшін дәлдік құрбан етіліп, кейбір түзетулер жіберіліп қалады. Соңғы онжылдықтарда FDC компьютерлендірілді, бұл атыс деректерін әлдеқайда жылдам және дәл есептеуге мүмкіндік берді. Батальон деңгейіндегі FDC достық және жау позицияларын тіркеуге, қолда бар батареялық оқ-дәрілерді қадағалауға және FO анықтаған нысананы жою үшін ең тиімді жауапты анықтауға жауапты.

Командалық пункт

Көптеген артиллериялық батареяларда командалық пункт (КП) оқ атуды басқарады. Ол әдетте батарея орталығында орналасқан, осылайша қарулармен оңай байланыс жасауға болады. КП жақсы маскировкаланған болуы керек, бірақ КП офицері (CPO) барлық қаруларды оңай көре алуы тиіс. Кейде КП алдына қарудың орналасқан жерін еске салып тұру үшін белгілер қойылады. CPO-ға екі "Акс" – яғни, көмекшілер – көмектеседі, олар оттық деректерді есептейтін компьютерлерді пайдаланады. Қару орналасқан жерді анықтаушы (GPO) және КП офицері (CPO) график құралында жұмыс істейді, соның арқасында "Акс" есептеген деректердің дұрыс және қауіпсіз екеніне көз жеткізеді. КП байланысшысы бақылау бекетімен (ОП) байланыста болады, онда алдынғы бақылау офицері (FOO) ОП тобымен бірге нысаналарды анықтап, оттық деректерді жібереді. Соңғы жылдары КП офицері мен қару экипажы командирлері арасындағы байланыс үшін гарнитурасы бар радиостанциялар кеңінен қолданылады.

Атыс жүргізу бөлімі

Бұл түйінді шешудің соңғы бөлігі – атыс бөлімі. FDC қаруларға ескерту бұйрығын жібереді, содан кейін оқ-дәрі түрін және жарылғыштың орнатылуын, бағытты, биіктікті және түзету әдісін немесе бірден атыс (FFE) бұйрығын жібереді. Биіктік (тік бағыт) және бағыт бұйрықтары мильмен беріледі, сондай-ақ FDC арқылы бақылаушыдан оқ ату командасын күту сияқты ерекше нұсқаулар да беріледі. Экипаж гаубицаларды оқтайды және қол жетегіштермен (әдетте сүйретілетін қаруларда) немесе гидравликалық жүйемен (өзі жүретін модельдерде) қанатын қажетті нүктеге келтіріп, биіктігін реттейді.

Қарсы батареяның атысы

Жаудың қаруларын іссіздендіруге немесе жоюға бағытталған атыс қарсы батарея атысы деп аталады. Жау артиллериясының тудыратын қауіп-қатерді жою – шайқас даласындағы маңызды міндет. Көбінесе жау батареялары жаяу әскердің жете алмайтын қашықтықта болады, сондықтан осы жұмысты артиллерия атқарады. Батарея жау батареясының орнын анықтау үшін түрлі тәсілдерді қолданады, содан кейін оған от ашады. Егер мүмкін болса, FO жау қаруларына тікелей от шақыру үшін позицияға орналаса алады; жерде немесе әуеде, немесе батарея қарсы батареялық радарды пайдаланып анықталады, ол жау снарядтарының құлауын бақылап, олардың траекториясын есептеуге мүмкіндік береді. Дұрыс есептелген траектория снаряд атылған жерді көрсетеді, ал осы ақпарат достық батареяның басқару пунктіне от міндеті ретінде жіберіледі.

Контрбатареялық отқа қарсы қорғаныс

Контр-батареялық отқа қарсы қорғану үшін екі шабуыл бағыты бар: жаудың бақылау мүмкіндігін жою немесе оның бақылауын маңызсыз/ескірген ету. Бақылау мүмкіндігін жою үшін бақылау активтеріне шабуыл жасау қажет. Көптеген контр-батареялық радарлар белсенді болғандықтан, олардың орналасқан жерін сәулелерді тыңдау арқылы электронды түрде анықтауға болады. Егер сіздің орныңызды жасырын бақылаушы бақылап отыр деп күдіктенсеңіз, осы қауіп-қатерді жою үшін артиллерия немесе жаяу әскер миссиясы ұйымдастырылады. Балама ретінде, сіз өз бақылауларыңызды жиі жылжыту арқылы ескірген етіп, оларды тиімсіз етуге таңдау жасай аласыз: сондықтан өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылар. Кәдімгі буксирленетін артиллериялық қондырғылардың орналасуы мен қайта жиналуына уақыт кетеді, олар броньталмайды, сондықтан контр-батареялық отқа осал және жаңа орында шабуылға кірісуге уақыт қажет. Өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылар мұндай шектеулерден зардап тартпайды. Олар жүріп келіп, тіректерін түсіріп, оқ атып, жылжып кете алады. Броняға ие болғандықтан, олар контр-батареялық отқа аз осал. Дегенмен, бұл броня танк бронясына қарағанда жеңіл, сондықтан ол тек жеңіл қарулардан (мысалы, пулеметтерден) және сынықтардан ғана қорғайды. Өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылардың тағы бір кемшілігі – олар көбінесе жеңіл, дәлдігі төмен қарулармен жабдықталған. Шабуылдың сипатына байланысты, осы кемшіліктердің бірі немесе екеуі де елеулі шектеу болуы мүмкін. Алайда, бұл PzH 2000 сияқты қазіргі заманғы өздігінен жүретін артиллериялық қондырғыларға қатысты емес. Оның 155 мм негізгі қаруы бар, ол қосымша оқтармен 60 км-ге жете алады, жол үстінде максималды жылдамдығы 67 км/сағ (41 миль/сағ), ал жолдан тыс жерде 45 км/сағ (28 миль/сағ) және жау контр-батареялық отпен оны ұстап алуға үлкермес бұрын, оқ атып жылжуға мүмкіндік беретін толық компьютерленген атыс басқару жүйесіне ие. Оның атыс қарқыны минутына 10 оқ.

Басты батальон және АҚШ армиясының бригадасы/USMC полкінің FDC

FDC-тер екі-төрт артиллериялық батареясына "жауапты" болатын келесі жоғары деңгейдегі батальонда да бар. Қайтадан, FDC АҚШ армиясының бригадасы немесе USMC полкі деңгейінде болады және батальондарды "басқарады". Бұл жоғары деңгейдегі FDC өз қарауындағы бөлімшелердің атыс тапсырмаларын бақылайды және батальондық немесе бригадалық/полктік тапсырма деп аталатын бірнеше батареяның немесе тіпті бірнеше батальонның қолданылуын үйлестіреді. Оқу-жаттығулар мен соғыс кезіндегі жаттығуларда 3 батальоннан 72-ге дейін қару-жарақ "мақсатқа оқ-дәрі жеткізу" үшін үйлестіріліп, "бригадалық/полктік уақытта мақсатқа жеткізу" немесе қысқаша бригадалық/полктік ТОТ деп аталады. "Үнсіздік – келісім" қағидасы бар, яғни егер төменгі деңгейдегі бөлімше жоғары деңгейдегі бақылаушы бөлімшеден "тапсырманы тоқтату" (атуды тоқтату) немесе тіпті "атуды тексеру" (атуды тоқтату) бұйрығын естімесе, тапсырма жалғаса береді. Жоғары деңгейдегі бөлімшелер өз қарауындағы бөлімшелердің тапсырмаларын белсенді және пассивті мақсаттарда бақылайды. Сондай-ақ, жоғары деңгейдегі бөлімшелер атыс қолдау координациялық шекаралары (көбінесе карталардағы параллель сызықтар) арқылы артиллериялық атысты үйлестіруге қатысуы мүмкін, онда бір бөлімше аумақты "басқаратын" жоғары және/немесе көрші бөлімшелердің рұқсатысыз атуға құқығы жоқ.