Кіріспе

Рептилиоморфтар (яғни рептилия тәрізділер; PhyloCode-та Pan Amniota деп аталады) – амниоттар мен тірі амфибияларға қарағанда амниоттармен жақын ортақ ата-бабаны бөлісетін тетраподтар тобы. Мишель Лаурин (2001) және Валлин мен Лаурин (2004) оны *Homo sapiens*-ті қамтитын ең үлкен топ ретінде анықтады, бірақ *Ascaphus truei* (құйрықты бақа) емес. Лаурин мен Рейс (2020) Pan Amniota-ны *Homo sapiens*-ті қамтитын ең үлкен толық топ ретінде анықтады, бірақ *Pipa pipa*, *Caecilia tentaculata* және *Siren lacertina* емес. Бұл топқа жиі қолданылатын баламалы атау – "Антракозаурия", бірақ Бентонның рептилиоморфтардың (Эмболомери) примитивті деңгейде қолданылуы да шатасу тудырады. Антракозаврлар мен/немесе эмболомерлер амниоттарға жақын рептилиоморфтар болуы мүмкін, бірақ кейбір жаңа зерттеулер оларды амфибиялар ретінде сақтайды немесе олардың байланысы әлі де нақты емес, және олар негізгі тетраподтар болуы мүмкін дейді. Тетраподтар ішіндегі лиссамфибияның филогенетикалық орны белгісіз болғандықтан, қай қазба тетраподтар амниоттармен лиссамфибияларға қарағанда жақын туыс екендігі және осылайша, олардың қайсысы рептилиоморфтар болып саналады деген мәселе де даулы. Лиссамфибияның пайда болуына қатысты екі негізгі гипотеза бар: олар диссорофоидты темноспондильдердің немесе микрозаврлардың "лепоспондильдерінің" ұрпақтары. Егер біріншісі ("темноспондиль гипотезасы") дұрыс болса, онда Рептилиоморфалар амниоттарға темноспондильдерге қарағанда жақын барлық тетрапод топтарын қамтиды. Оларға диадектоморфтар, сеймориморфтар, көпшілігі немесе барлығы "лепоспондильдер", гефиростегидтер және мүмкін эмболомерлер мен хроносухиандар жатады. Кейіннен Сэйв Сёдерберг Сеймуриаморфаны өзінің Рептилиоморфасына қосты. Альфред Шервуд Ромер Сэйв Сёдербергтің бифилетикалық амфибия теориясын қабылдамады және амниоттар пайда болған "лабиринтодонт" тегін сипаттау үшін Антракозаурия атауын қолданды. 1970 жылы неміс палеонтологы Алек Панчен бұл топқа Säve Söderbergh есімін басымдық ретінде қабылдады, бірақ Ромердің терминологиясы әлі де қолданылуда, мысалы, Кэрролл (1988 және 2002) және Хилдебранд & Гослоу (2001). Филогенетикалық номенклатураны ұнататын жазушылар кейде Антракозаурияны қолданады. 1956 жылы Фридрих фон Гюне рептилиоморфтарға амфибиялар мен анапсидтік бауырымен жорғалаушыларды қосты. Бұған келесі топтар кірді: Антракозаурия, Сеймуриаморфа, Микрозаурия, Диадектоморфа, Проколофония, Парейасаурия, Капторхинидия, Тестудината. Майкл Бентон (2000, 2004) оны "антракозаврлар" (қатаң мағынада, яғни Эмболомери), сеймуриаморфтар, диадектоморфтар және амниоттар бар Лепоспондильдердің бауырлас тобы етті. Алайда, Линеандық жүйеде қарастырылғанда, Рептилиоморфаларға суперорден дәрежесі беріледі және олар тек рептилия тәрізді амфибияларды, олардың амниоттық ұрпақтарын емес, қамтиды. Бірнеше филогенетикалық зерттеулер амниоттар мен диадектоморфтардың сеймориморфтар, Гефиростегус және Эмболомеримен салыстырғанда лепоспондильдермен жақын ортақ ата-бабаға ие екенін көрсетеді (мысалы, Лаурин мен Рейс, 1997, 1999; Рута, Коутс және Квик, 2003). Лепоспондильдер тірі амфибиялардың ата-бабалары деп саналатын тетраподтардың бір тобы болып табылады; сондықтан олардың амниоттарға жақын болуы рептилиоморфтардың құрамына маңызды әсер етеді. Егер лиссамфибиялар лепоспондильдерден емес, тетраподтардың басқа тобынан, мысалы, темноспондильдерден тараған болса, бұл Лепоспондильдер Reptiliomorpha sensu Laurin (2001) -ге жатады дегенді білдіреді, өйткені бұл оларды лиссамфибияларға қарағанда амниоттармен тығыз байланысты етеді. Ал егер лиссамфибиялар лепоспондильдерден тараса… Тераң бас сүйек бүйірлік орналасқан көздерге мүмкіндік берді, амфибияларда кең таралған дорсальды орналасқан көздерге қарамастан. Бұл топтың бас сүйектері әдетте ұсақ, сәулелі жолақтармен кездеседі. Бас сүйегінің артқы жағындағы төртбұрышты сүйекте терең отик ойыс бар, ол, әдетте, спиракулды, емес барабанды қабықты ұстайды.

Бас сүйектің соңы

Омыртқалары лабиринт тістерінде кездесетін көп элементті құрылысты көрсетті. Бентонның сөзінше, "антракозаврлардың" (яғни Embolomeri) омыртқаларында интерцентр және плевроцентр шамалас болуы мүмкін, ал сеймориморфтардың омыртқаларында плевроцентр басым элемент, ал интерцентр кішкентай үшбұрышқа дейін азаяды. Амниоттардың омыртқаларында интерцентр одан әрі кішірейеді, жұқа пластинаға айналады немесе толығымен жоғалады. Көптеген лабиринтодонттардан өзгеше, денесі жазық емес, орташа тереңдікте болды, ал аяқтары жақсы жетілген және сүйектелген, бұл екіншілік су ортасында тіршілік ететін топтарды есептемегенде, негізінен құрлықта тіршілік етуге бейімделгенін көрсетеді. Әр аяқта бес саусақ болды, осы үлгі олардың амниот ұрпақтарында да сақталған. Дегенмен, оларда итерациялық қозғалыс үшін тетік ретінде пайдалануға мүмкіндік беретін рептилиялық типтегі тобық сүйегі болмады, олар аяқтарын ұстап тұру үшін ғана қолданды.

Физиологиясы

Жалпы дене бітімі барлық түрлерінде салмақты болды, бірақ әйтсе де ертедегі жорғалаушылардан көп ерекшеленбеді. Терісі, кем дегенде, дамыған түрлерінде су өткізбейтін, эпидермалық мүйіз қабықшасымен жабылған болуы мүмкін, бұл қазіргі жорғалаушылардағыдай, бірақ оларда мүйіз тырнақтар болған жоқ. Хрониосухиандар мен кейбір сеймориаморфтарда, мысалы Дискозаврискус та, метаморфоз өткен нұсқаларында дермалық қабықшалар табылады, бұл олардың қабықшалы немесе түйіншікті болған сыртқы түрін көрсетеді. Рептилиморф антракозаврлар кішкентай, дөңгелек кератин қабықшаларын дамытқаннан кейін, олардың амниоттық ұрпақтары осы қабықшалармен бүкіл денесін жапқан, сондай-ақ кератиннен тырнақтарды қалыптастырған. Бұл қабықшалар мен тырнақтар тері арқылы тыныс алу мен су сіңіруге кедерлес болғандықтан, олар ауыздары мен мұрын тесіктері арқылы тыныс алып, ауыздарынан су ішкен. Сеймориаморфтар амфибиялар сияқты, су жұмыртқалары арқылы көбейген, олар сыртқы жалымен жапырақшаларға (дернәсілдерге) айналған; Рептилиморфтарға дәстүрлі түрде жатқызылатын басқа төрт аяқты жануарлардың қалай көбейгені белгісіз.

Ертедегі рептиломорфтар

Карбон және перм кезеңдерінде кейбір төрт аяқты жануарлар рептилияға қарай эволюциялай бастады. Осы төрт аяқты жануарлардың кейбіреулері (мысалы, Архерия, Эогирин) ұзын, ескектей су ортасында тіршілік ететін, кішкентай мүшелері бар жандар болды, ал басқалары (мысалы, Сеймурия, Соленодонсавр, Диадектес, Лимноцелис) соншалықты рептилияға ұқсас болғандықтан, жақында ғана олар нағыз рептилиялар деп есептелді, және қазіргі заманғы бақылаушыға олар ірі немесе орташа өлшемді, денелі кескіндер сияқты көрінген болар. Бірақ бірнеше топ сулы немесе жартылай сулы өмір салған күйінде қалды. Хрониосухиандардың кейбіреулерінің дене құрылысы мен мінез-құлқы қазіргі крокодилдерге ұқсас, және олар өзен жағасындағы жыртқыштар болғандықтан, крокодилдерге де ұқсас болуы мүмкін. Ал кейбір хроносухиандардың денелері созылған тритон немесе ескек тәрізді болды. Құрлыққа ең көп бейімделген екі топ – орташа өлшемді жәндікқоректі немесе етқоректі Сеймуриаморфтар және көбінесе шөпқоректі Диадектоморфтар, олардың көптеген ірі түрлері кездеседі. Соңғы топтағы жануарлар, көптеген зерттеулерге сәйкес, амниоттардың ең жақын туыстары болып табылады.

Су жануарларынан құрлықта өсетін жануарларға дейін

Олардың құрлықтағы өмір салты суға оралып, личинкаларға (тазылдақтарға) ұялайтын жұмыртқаларын қою қажеттілігімен бірігіп, личинкалық сатыдан және судағы жұмыртқалардан бас тартуға итермеледі. Мүмкін, себебі көбейту тоғандары үшін бәсекелестік, ашық суға қол жеткізуі қиын құрғақ ортаны пайдалану немесе балықтардың тазылдақтарды жеуінен сақтану болған, бұл мәселе қазіргі амфибияларға әлі де қиындық туғызып тұр. Себебі қандай болмасын, бұл итермелеу ішкі ұрықтандыруға және тікелей дамуға (жұмыртқаның ішінде тазылдақ сатысын аяқтауға) әкелді. Таңғажайып параллельді Leptodactylidae құрбақалар тұқымдасынан көруге болады, олардың өте әртүрлі көбею жүйесі бар, оған көбікті ұялар, тамақтанбайтын құрлықтағы тазылдақтар және тікелей даму кіреді. Диадектоморфтар, әдетте ірі жануарлар болғандықтан, құрлықта тіршілік ете алмайтын, сәйкесінше үлкен жұмыртқалары болған. Толық құрлықтағы өмір амниот жұмыртқасының дамуымен мүмкін болды, онда бірнеше мембраналық қаптар ұрықты қорғайды және жұмыртқа мен атмосфера арасында газ алмасуды жеңілдетеді. Алғаш дамыған, болжам бойынша, аллантоис, ішек-сары қаптан пайда болатын қап. Бұл қапшақта ұрықтың даму кезінде азотты қалдықтары (уреа) жиналады, ол ұрықты уландырудан сақтайды. Қазіргі амфибияларда өте кішкентай аллантоис кездеседі. Кейін ұрықты қоршап тұратын амнион және амнионды, аллантоисті және сары қапты қамтитын хорион пайда болды.

Амниоттардың шығу тегі

Қосмекенділерге ұқсас жануарлар (амниот емес рептиломорфтар) мен амниоттар арасындағы шекараның нақты қайда екені, мүмкін, ешқашан белгілі болмайды, себебі репродуктивтік құрылымдар нашар қазбаланады. Бірақ, әр түрлі шағын, жетілген рептиломорфтар алғашқы нағыз амниоттар ретінде қарастырылды, олардың ішінде Соленодонсавр, Кассинерия және Вестлотияна бар. Мұндай кішкентай жануарлар 1 см немесе одан да кішкентай жұмыртқалар салыпты. Шағын жұмыртқалардың көлемі мен бетінің арақатынасы амнион мен хорионның газ алмасуға белсенді түрде әсер етуіне қажеттіліксіз, құрлықта дамуға жеткілікті болды, соның нәтижесінде нағыз амниоталық жұмыртқалардың эволюциясына мүмкіндік туды. Бірінші нағыз амниоттар, шамасы, Орта Миссисипп кезеңінде пайда болған, бірақ амниот емес (немесе амфибиялар) рептиломорфтардың тараулары миллиондаған жылдар бойы өз амниот ұрпақтарымен қатар өмір сүрді. Ортаңғы Перм кезеңіне қарай амниот емес құрлықтағы түрлер жойылып, бірақ бірнеше су ортасындағы амниот емес топтар Пермнің соңына дейін сақталды, ал хроносухиандар Пермнің соңғы жаппай жойылуынан аман қалды, бірақ олар да Триас кезеңінің соңына дейін жойылды. Ал рептиломорфтардың ең табысты қызы – амниоттар гүлденуін жалғастырып, сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар және құстарды қоса алғанда, төрт аяқтылардың керемет әртүрлілігіне эволюциялады.