Кіріспе
Жапониядағы темір жол көлігі – жолаушылар тасымалының маңызды түрі, әсіресе ірі қалалар арасындағы көптеген адамдарды және жоғары жылдамдықты тасымалдау үшін, сондай-ақ қалалық аймақтардағы тұрғындардың қатынауы үшін. Ол жүк тасымалында салыстырмалы түрде аз қолданылады, тауар айналымының барлық көлемінің 0,84% құрайды. Жекешелендірілген желі жоғары тиімділікке ие, аз субсидия қажет етеді және өте жоғары дәлдікпен жұмыс істейді. Алайда, жекешелендіруден кейін жеке операторлар бірнеше тиімсіз, бірақ қоғам үшін маңызды желілерді жапты.
Rail transport in Japan is a major means of passenger transport, especially for mass and high speed travel between major cities and for commuter transport in urban areas. It is used relatively little for freight transport, accounting for just 0.84% of goods movement. The privatised network is highly efficient, requiring few subsidies and running with extreme punctuality, though since privatisation several unprofitable but socially valuable lines have been closed by private operators.
Тарих
Темір жол – Жапониядағы жолаушылар тасымалының ең маңызды түрі, ол он тоғызыншы ғасырдың соңынан бері осы мәртебені сақтап келеді. Үкімет саясаты темір жолды, қоршаған ортаға зиян келтіретін отын қорлары аз және импортқа толық тәуелді ел үшін тиімді көлік жүйесі ретінде қолдады. Жеке теміржол компаниялары XIX ғасырдың соңынан бастап ірі қалаларға жақын ауылдық жерлерді арзан бағамен сатып алып, қала маңындағы және қалалар арасындағы қалалық көліктің негізгі артериясына айналған желілерді салды. Бұл тиімділікке қарамастан, 1960 жылдардан бастап халықтың әл-ауқатының артуы және жеке көліктердің пайда болуы темір жол есебінен жол көлігінің үлесінің өсуіне әкелді. Темір жолдың жалпы жолаушылар тасымалындағы үлесі 1965 жылы 66,7 пайызды құраса, 1978 жылы 42 пайызға, ал 1990 жылы 29,8 пайызға төмендеді. Дегенмен, бұл көрсеткіш ЭЫДҰ мүше елдері арасында ең жоғары көрсеткіш болып қала берді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша, бұл көрсеткіш Жапонияның ең ірі мегаполистерінде – Токиода (Чиба, Сайтама, Токио және Канагава префектураларын қоса алғанда), Осакада (Киото, Осака және Хёго префектураларын қоса алғанда) және Нагояда 43,5 пайызды құрады. Үлкен Токиодағы жеке автомобильдер күнделікті сапарлардың 20 пайызынан азын құрайды, себебі көлік құралын иелену арнайы тұрақ орны барлармен шектелген.
JR
Japan Railways Group, көбінесе JR Group деп аталады, ол үкіметтік Жапон Ұлттық Теміржолдарының (JNR) мұрагерлерінің тобы. JR Group Жапонияның теміржол желісінің ортасында орналасқан, ол дерлік барлық қалааралық пойыз қызметтерін және жолаушылар пойыздарының үлкен бөлігін қамтамасыз етеді. JR Group-тың алты жолаушы тасымалдау компаниясы аймақтар бойынша бөлінген, бірақ олардың көпшілігі өз аймақтық шекараларынан тысқары қашыққа пойыз қатынайды. Алты компания: Хоккайдо теміржол компаниясы, Шығыс Жапония теміржол компаниясы, Орталық Жапония теміржол компаниясы, Батыс Жапония теміржол компаниясы, Шикоку теміржол компаниясы және Кюсю теміржол компаниясы. Жүк тасымалы Japan Freight Railway Company, немесе JR Freight компаниясына қарасты, ол бұрын JNR-ге тиесілі болған барлық жүк тасымалы желісін басқарады.
Темір жол және трамвай
Заңдық тұрғыдан алғанда, Жапонияда темір жол көлігі жүйелерінің екі түрі (бірнеше кіші санаты бар): темір жол (鉄道) және трамвай (軌道). Жапонияда үкіметтік реттеуге бағынған әрбір қоғамдық темір жол көлігі жүйесі темір жол немесе трамвай ретінде жіктеледі. Принцип бойынша, трамвайлар жол қозғалысымен ортақ учаскелері болуы мүмкін, ал темір жолдарда мұндай мүмкіндік жоқ, бірақ кейбір жағдайларда бұл таңдау өте кездейсоқ сияқты көрінеді. Мысалы, Осака метросы – трамвай жүйесі, ал басқа қалалардағы метрополитендер – темір жол. Темір жолдар мен трамвайлар тиісінше Темір жол ісі туралы заңмен (鉄道事業法) және Трамвай туралы заңмен (軌道法) реттеледі.
Темір жол жылдамдықтары
Синкансенді есептемегенде, Автоматты пойыз басқару кабиналық сигнализациясымен жабдықталған жапондық пойыздардың көпшілігінің максималды жылдамдығы шектеледі, бұл ұзақ қашықтықтағы бағыттардың пайдалылығын төмендетеді. Бұл теміржол өткештері бар теміржолдарда пойыздың шұғыл тоқтау қашықтығын заңмен шектеуге байланысты. Деңгейлермен бөлінген теміржолдар, яғни теміржол өткештері жоқ теміржолдар, мұндай заңнамаға бағынбайды. Кейсей Нарита әуежайы желісі және бұрынғы Хокухоку желісі деңгейлермен бөлінгендіктен, қазіргі уақытта немесе бұрын жарияланған жылдамдық шегінде жұмыс істейді. Жапондық тар теміржолдарының қиын және бұрылысты жолдарына байланысты, көптеген қалааралық/шектеулі экспресс бағыттары да еңісті пойыздарды кеңінен пайдаланады, бұл пойыздың бұрылыстарды жылдам өтуіне мүмкіндік береді және сапар уақытын қысқартады. Камоме (883 және 885 сериялары), Азуса (E353 сериясы), Шинано (383 сериясы) және Озора (261 және KiHa 283 сериялары) – еңісті пойыздармен жүретін шектеулі экспресс бағыттарының бірнеше мысалы.
Электрмен жабдықтау
JR Group пайдаланатын электрлендіру жүйелері, кәдімгі желілер үшін 1500 В тұрақты ток және 20 кВ айнымалы ток, ал Шинкансен үшін 25 кВ айнымалы ток болып табылады. Жеке желілерде 600 В және 750 В тұрақты токпен электрлендіруге де кездесесіз. Айнымалы ток желісінің жиілігі шығыс Жапонияда 50 Гц, ал батыс Жапонияда 60 Гц құрайды.
Жүктілік өлшегіші
Жапондық ұлттық теміржол желісін Жапон темір жолдары тобы 1067 мм тарамды калибрмен пайдаланады, ең үлкен ені және ең үлкен биіктігі бар; алайда, көптеген JR желілері 20-шы ғасырдың басында мемлекеттендірілгенге дейін жеке темір жолдар ретінде салынған және стандарттан кіші жүк тиеу габариттеріне ие. Оларға Такаодан батысқа қарай Чюо магистралі, Минобу магистралі және Каньонжиден батысқа қарай Йосан магистралі (биіктігі) жатады. Дегенмен, пантограф технологиясының жетістіктері осы аймақтарда арнайы вагондардың қажеттілігін жойды. Жапонияда көптеген жеке теміржол компаниялары бар және әр компанияның жүк тиеу габариті әртүрлі.
Көршілес елдерге ұсынылып отырған темір жол байланыстары
Ресей: Хоккайдоның солтүстігінде 1435/1520 өлшемді (25 кВ 50 Гц АЖ) тұрақты байланыс ұсынылған. (Сахалин-Хоккайдо туннеліне қараңыз)
Қытай: Хакатадан Шанхайға және Шимоносекиден Даляньға пойыз паромдары ұсынылған. (екі паромда да 1435 өлшемі)
АҚШ: Куширодан Сиэтлге пойыз паромдары ұсынылған. (паром бортында 1435 өлшемі)
Канада: Куширодан Ванкуверге пойыз паромдары ұсынылған. (паром бортында 1435 өлшемі)
Оңтүстік Корея: Сасебодан Пусанға пойыз паромдары ұсынылған. (паром бортында 1435 өлшемі)
China: proposed trainferries from Hakata to Shanghai, and from Shimonoseki to Dalian. (both with 1435 on board)
United States: proposed trainferry from Kushiro to Seattle. (with 1435 on board)
Canada: proposed trainferry from Kushiro to Vancouver. (with 1435 on board)
South Korea: proposed trainferry from Sasebo to Busan. (with 1435 on board)
Пойыздардың түрлері мен атаулары
Қала маңындағы немесе қалааралық теміржол желілері әдетте әртүрлі аялдама схемаларымен бірнеше пойыз түрлерін (列車種別) белгілейді. Барлық стансада тоқтайтын пойыз жергілікті пойыз (普通列車/各駅停車) деп аталады. Жергілікті пойыздарға міну үшін тек бағасы төленген билет қажет. Аз стансада тоқтайтын және осылайша жергілікті пойыздардан жылдам болатын пойыздар Rapid (快速), Express (Express), Limited Express (Limited Express) сияқты түрлерге бөлінеді және компания саясатына байланысты қосымша төлем талап етілуі мүмкін. Көптеген түрдегі пойыздары бар теміржолдар "semi", "rapid", "section" немесе "commuter" сияқты префикстерді қолданады. Мысалы, Тобу Исесаки желісінде жергілікті, секциялық жартылай экспресс, жартылай экспресс, секциялық экспресс, экспресс, жылдам, секциялық жылдам және шектеулі экспресс пойыздары бар. Пойыз операторлары әдетте алыс қашықтыққа жүретін пойыздарға ат қояды (Кинтецу осыдан сирек ерекшеленеді). Билет брондау кезінде пойыз нөмірінің орнына пойыздың аты қолданылады. Пойыз нөмірлері көбінесе кәсіби пайдалану үшін ғана қолданылады.
Темір жол желілері
Жапониядағы барлық темір жол және трамвай желілеріне операторлар ат қояды. Әдетте (кейбір ерекшеліктерден басқа), темір жолдың бір бөлігіне тек бір ат беріледі. Жол атаулары билеттерде маршрутты көрсету үшін жазылады. Жолаушылар темір жолды желі атауымен (мысалы, "Tōyoko Line") немесе оператор атымен (мысалы, "Hanshin") атайды. Жол атаулары мақсатты жердің немесе жол бойындағы қаланың атынан (мысалы, "Такасаки желісі" Такасаки, Гунма қаласына барады); аймақтың атынан (мысалы, "Тохоку негізгі желісі" Тохоку аймағынан өтеді); провинциялар немесе қалалардың аббревиатурасынан (мысалы, "Гоньо желісі" Гошогавара мен Ноширо қалаларын байланыстырады); немесе жолдың бағытынан (мысалы, "Тозай желісі" – Шығыс-Батыс желісін білдіреді) алынуы мүмкін. 1980 жылдары JNR қайта құрылымының негізі ретінде жол атаулары пайдаланылды. Темір жол бизнесі жабылуға тиімсіз желілерді анықтау үшін жол бойынша бағаланды. Осының салдарынан, егер оларда жол атаулары болғанда жабылатын, атауы жоқ кейбір тармақ желілері қайта құрылымға әсер етпеді. Кейбір жағдайларда темір жолдың қазіргі маршруты өзгерген, бірақ тарихи жол атауы бұл өзгерісті көрсетпеген, сондықтан операциялық атауы бастапқы жол атауынан өзгеше болады. Мысалдар: Кехин-Тохоку желісі және Сёнан-Синжуку желісі.
Метро және жеңіл теміржол транзиті
Жапонияда кең теміржол желісінен басқа, көптеген метро жүйелері де бар. Ең ірісі – Токио метрополитені, 1989 жылы оның желісі 211 шақырымдық жолдан және 205 станциядан тұрды. Елордада екі метро жүйесі қызмет етеді: біреуі – Токио метрополитені (2004 жылға дейін «Тейто» жылдам транзит органы деп аталды), ол тоғыз желіні басқарады (ең көнесі – Гинза желісі, ол 1927 жылы салынған), ал екіншісі – Токио қалалық әкімдігінің Көлік бюросы («Тоэй») басқаратын төрт желі. Сыртқы және қала маңындағы аймақтарға жеті жеке теміржол компаниясы қызмет көрсетеді, олардың желілері метро жүйесімен ірі станцияларда қиылысады. 1990 жылы екі компанияда тағы 60 шақырымнан астам метро құрылысы жүргізіліп жатты. Жапонияның басқа қалаларында да бірнеше метро жүйелері бар, олардың ішінде Фукуока қалалық метрополитені, Кобе қалалық метрополитені, Киото қалалық метрополитені, Осака метрополитені, Нагоя метрополитені, Саппоро метрополитені, Сендай метрополитені және Йокогама метрополитені бар. Жапон қалаларындағы метро жүйелерін әдетте қалалық әкімдік басқарады, сондықтан олардың желілері қала шегімен шектеледі, бірақ қала маңындағы теміржол желілерінде метро пойыздарымен өтетін қызметтер жиі кездеседі, және керісінше. Мұның себебі – соғыстан кейінгі экономиканың қарқынды өсуі кезінде теміржолдардағы жолаушылар ағынының күрт өсуі, оны қала орталығындағы кішкентай бастапқы теміржол терминалдарымен басқару мүмкін болмады. Жапонияда автоматтандырылған жол көлігі (бетон жолдарда жүретін резеңке дөңгелекті көліктер) де дамыған. Мұндай орташа сыйымдылыққа ие көлік жүйелері бар қалалардың ішінде Хиросима, Кобе, Осака, Сайтама және Токио бар. Кейбір қалаларда трамвай жүйелері де жұмыс істейді, оларға Хиросима, Мацуяма, Нагасаки, Токио (бір желі ғана) және Тоёхаси кіреді. Бұл қалалардың барлығына мемлекеттік және жеке теміржолдар жақсы қызмет көрсетеді, сондай-ақ жоғарыда аталмаған жеке трамвайлар да бар.
Уақыттылық
Жапондық темір жолдары әлемдегі ең уақтылы темір жолдардың қатарында. 2018 қаржы жылында Токайдо Шинкансеніндегі орташа кешігу 0,7 минутты құрады. Пойыздар бес минутқа кешіксе, кондуктор кешігу үшін кешірім сұрайды және теміржол компаниясы "кешігу туралы анықтама" (遅延証明書) беруі мүмкін. Жапондық жолаушылар көліктің теміржолға тәуелді және пойыздардың уақтылы жүретінін әдеттегі жағдай деп қабылдайды. Егер пойыз бір сағат немесе одан да көп уақытқа кешіксе, ол тіпті газет беттерінде де жариялануы мүмкін. Дегенмен, кейбір адамдар теміржол қызметкерлеріне қоғам тарапынан тым көп қысым көрсетіліп жатыр деп санайды.
Пойыздар мен қылмыс
Пойызда жасалған ең көп таралған қылмыстардың бірі – зорлық-зомбылық немесе қол сұғу, толған вагондардың мүмкіндігін пайдаланып, адамдар көмек сұрауға немесе басқа біреуге көмектесуге кедергі келтіреді. Теміржол компаниялары өз желілерін насихаттау үшін кейбір пойыздарда (әдетте таңғы сағаттарда және кешкі пойыздарда, көбінесе алдыңғы немесе артқы вагондарда) әйелдерге арналған вагондарды енгізуде, бұл әсіресе Токионың қарбалас қалалық желілерінде стандартты тәжірибеге айналуда. Жапон тілінде жол төлемін қашуға қатысты бірнеше сөз бар. Олардың бірі – «Сацума но Ками». Бұл Тайра тайпасының мүшесі, «Хэйке әңгімелерінде» есімдері жиі кездесетін Тайра Сацума но Ками Таданориге сілтеме жасайды. Оның аты – Таданори, «тегін сапар жасау» деген мағынаны да білдіреді. Тағы бір сөз – «кисеру джоша». Бұл бамбуктан жасалған, ыдысы (түтін кіретін жері) мен металлдан жасалған ауыздығы (түтін шығатын жері) арасында ұзын қуыс бөлігі бар темекі құбыры – кисеру. Металл мен ақшаның байланысына негізделген «кисеру джоша» – бұл бір билетпен пойыз жүйесіне кіріп, екінші билетпен шығу, арасында төленбеген ұзақ кезең болуы. Яғни, саяхаттың бастапқы және соңғы бөліктерін ғана қамтитын екі жеке билет сатып алу (ыдыс пен ауыздыққа сәйкес), саяхаттың бүкіл ұзындығы үшін бір билет емес. Жапониядағы теміржол нысандарында жасалған тағы бір айтулы қылмыстар – 1921 жылы Токио станциясында премьер-министр Хара Такасиге жасалған қастандық, 1949 жылы Митака станциясындағы қасақана пойыз апаты және 1995 жылы Токио метрополитеніндегі зарин газымен жасалған шабуыл.
Өзін-өзі өлтіру
Пойыздар өз-өзіне қол жұмсау құралы ретінде де пайдаланылады. Оның салыстырмалы түрде танымал болуының себебі, ішінара оның оңайлығында, сондай-ақ отбасына ыңғайсыздық тудырмау ниетінде. Бірақ көбінесе отбасылар апаттан туындаған шығындарды өтеу үшін теміржол компанияларымен соттасады немесе айып төлейді. Өзін-өзі өлтіру оқиғалары көбінесе олар болған желілерде кешігуге себеп болады. Теміржол компаниялары қаза тапқан адамның отбасынан шамамен 1 миллион иенге жуық ақы талап етуі мүмкін. Теміржол операторлары өз-өзіне қол жұмсауды ұмытырып, алдын алу үшін шаралар қабылдады. Олар станцияларда көк түсті LED шамдарды орнатуды қамтиды, шенеуніктер бұл шамдардың әлеуетті секірушілерді сабырландырады деп үміттенеді. Сонымен қатар, пойыз келгенге дейін адамдарды платформада ұстап тұру мақсатында көптеген станцияларда платформа жиектеріне есіктер орнатылуда.
Екібен
Жапониядағы теміржолдардың романтикасының маңызды бір бөлігі – экібен, яғни станциядағы бенто тамақ қорабы. Алғашқы дайынделген станциялық тамақ қораптары 1885 жылы Уцуномия станциясында пайда болды және дереу сәттілікке ие болды. Елдің әр жеріндегі көптеген станциялар (эки) теңіз өнімдері, ет немесе көкөністер сияқты жергілікті ерекшеліктерді ұсынатын арнайы бенто жасауды бастады. Экібенге мол мөлшерде күріш қосылып, толыққанды тамақ ретінде салынды. Ол көбінесе ағаш қорапта берілсе, қазір картон мен пластик танымал, бірақ ағаш таяқшалар экібенмен бірге беріледі. Жапон теміржол станцияларының концессионерлер қауымдастығының орталық комитеті (社団法人日本鉄道構内営業中央会) – экібенді насихаттаумен айналысатын маңызды сауда ұйымы.
Медиада
Жапон кітаптары мен теледидары теміржол көлігін түрлі жағдайларда көрсетеді. Мысалдарға шалқар жолдарға немесе ерекше пойыздарға, мысалы, танымал ғылыми-фантастикалық франшиза "Галактика экспресі 999" немесе түнгі пойыздардағы қылмыстық оқиғалар туралы саяхаттарды жатқызуға болады. Теміржол көлігіне арналған ірі телесериал "Ressha Sentai ToQger" 2014-2015 жылдары "TV Asahi" телеарнасында көрсетілді. "Densha de Go!" – жапондық пойыз симуляторларының сериясы.