Кіріспе
1980 жылғы қысқы Олимпиада ойындары, ресми түрде XIII қысқы Олимпиада ойындары және сонымен қатар Лейк-Плэсид-1980 деп аталады, 1980 жылдың 13-24 ақпанында АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы Лейк-Плэсид қаласында өткен халықаралық көп түрлі спорттық жарыс болды. Лейк-Плэсид қаласы 1974 жылы Венада өткен Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) 75-ші сессиясында 1980 жылғы қысқы ойындарды қабылдауға таңдалды. Бұл Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі бұл ауылдың 1932 жылдан кейін қысқы ойындарды екінші рет қабылдауы болды. 1980 жылғы ойындарға үміткер болған жалғыз қала – Ванкувер Гарибальди, соңғы дауыс беруге дейін өтінімін кері алды. 1932 жылғы ойындардың бірнеше нысандары 1980 жылғы ойындар үшін қайта жаңартылды, ал жарыстар Олимпиада орталығында, Уайтфейс тауында, Мт. Ван Ховенберг Олимпиадалық бобслей трассасында, Олимпиадалық шаңғы секіру кешенінде, Каскад кросс-кантри шаңғы орталығында және Лейк-Плэсид орта мектебінің жылдам сырғанау овалинде өтті. Ойындар спорттық жағынан сәтті өтті, бірақ ұйымдастыру көптеген көлік мәселелеріне байланысты сынға ұшырады. 1980 жылғы ойындар 15 000-нан аз тұрғыны бар қалада өткен соңғы ойындар болды. Лейк-Плэсид қысқы Олимпиадасы 37 елден келген 1072 спортшыны бес спорт түрінен және 10 дисциплинадан тұратын, барлығы 38 ресми жарысқа қатысуға біріктірді (1976 жылғыдан бір жарыс артық). Қытай Халық Республикасы, Кипр және Коста-Рика алғаш рет қысқы Олимпиада ойындарына қатысты. Американдық жылдам сырғанаушы Эрик Хайден қысқы Олимпиада ойындарының бір шығарылымында спортшының ең көп медалін жеңіп алды, ол барлық бес жылдам сырғанау жарысында медаль жеңіп алды. Олимпиадалық хоккейде жас американдық команда алтын медальға жол тартқанда, басымдық танытқан кеңестік команданы «Мұз Ғажабы» деп аталған ойында жеңіп алды. Басқа да спорт түрлерінде кеңестік спортшы Николай Зимятов кросс-кантри шаңғысынан үш алтын медаль жеңіп алды, ал Лихтенштейн шаңғышы Ханни Венцель альпий шаңғысынан өз елінің алғашқы екі алтын медалін жеңіп алды. КСРО медальдар тізімінде он алтын медальмен бірінші орынды иеленді, ал Шығыс Германия барлығы 23 медальмен ең көп медальді жеңіп алды. АҚШ екі көрсеткіште де үшінші орын алды.
The 1980 Winter Olympics, officially the XIII Olympic Winter Games and also known as Lake Placid 1980, were an international multi sport event held from February 13 to 24, 1980, in Lake Placid, New York, United States. Lake Placid was elected as the host city for the 1980 Winter Games at the 75th International Olympic Committee (IOC) Session in Vienna, Austria in 1974. This marked the second time the Upstate New York village hosted the Winter Games, after 1932. The only other candidate city to bid for the 1980 games, Vancouver Garibaldi withdrew before the final vote. Some venues from the 1932 Games were renovated for use in the 1980 Games, and events were held at the Olympic Center, Whiteface Mountain, Mt. Van Hoevenberg Olympic Bobsled Run, the Olympic Ski Jumps, the Cascade Cross Country Ski Center, and the Lake Placid High School Speed Skating Oval. The Games were a success in terms of sport, but the organization was criticized because of numerous transport problems. The 1980 Games were the last to take place in a city of less than 15,000 inhabitants. The Lake Placid Winter Olympics brought together 1,072 athletes from 37 countries to take part in six sports and 10 disciplines comprising a total of 38 official events (one more than in 1976). People's Republic of China, Cyprus and Costa Rica participated in the Winter Olympic Games for the first time. The American speed skater Eric Heiden set the record for most medals for an athlete in one edition of the Winter Olympic Games after he medaled in all five speed skating events. The Olympic ice hockey saw the young American team defeat the heavily favored Soviets in what became known as the Miracle on Ice, on their way to the gold medal. In the other disciplines, the Soviet Nikolaj Zimjatov won three gold medals in cross country skiing and the Liechtenstein skier Hanni Wenzel won her country's first two gold medals in alpine skiing. The Soviet Union finished first in the medal standings, with ten gold medals, while East Germany won the most medals overall, 23. The United States was third on both counts.
Қонақ қаланы таңдау
Лейк-Плэсид 1932 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарын қабылдағаннан кейін, қалалық қауым Ойындардың келесі өткізілімдеріне үміткерлік білдіруді жалғастырды, барлығы жеті рет өтінім берді, соның ішінде 1948, 1952, 1956 жылдар. Олардың үшеуі АҚШ Ұлттық Олимпиада комитетінің қолдауын алды және Халықаралық Олимпиада комитетіне (ХОК) ұсынылды: 1968, 1976 және 1980 жылдар. ХОК 1976 жылғы Ойындарды Денвердің орнына Инсбрук (Австрия) қаласында өткізуді шешті, ал Лейк-Плэсид екінші орынды иеленді. Кейіннен ХОК президенті Лорд Килланин ХОК атқару комитетінің мүшелері 1972 жылы Австрияның шаңғы шебері Карл Шранцты кәсіби спортшы ретінде жарысқа қатысуға жарамсыз деп жариялаған шешіміне байланысты «Австрия халқымен келісу» мақсатымен Австрияның үміткерлігін қолдағанын мәлімдеді. Лейк-Плэсид бұл шешімге қарамастан, 1976 жылғы өтінімді 1980 жылғы Қысқы Олимпиадаға қайта ұсынды, 1973 жылдың 20 қарашасында АҚШ Ұлттық Олимпиада комитетінің қолдауын алды және 1974 жылдың қыркүйегінде ресми өтінім берді. 1980 жылғы Қысқы Олимпиадаға үміткерлік білдірген тағы үш қала болды: Ванкувер-Гарибальди (Канада), Лахти (Финляндия) және Шамони (Франция). 1979 жылдың желтоқсан айында Кеңес Одағы Ауғанстанға басқыншылық жасады, нәтижесінде АҚШ президенті Джимми Картер 1980 жылғы Мәскеудегі жазғы Олимпиадаға халықаралық бойкот жариялауға шақырды. Ол кезде мүше мемлекеттердің көпшілігі бұл ұсынысқа қызығушылық танытпады. Алайда, 1980 жылдың қаңтар айының басында кеңестік ядролық ғалым және диссидент Андрей Сахаров бойкотқа шақырғаннан кейін бұл идеяға қызығушылық артты. 1980 жылдың 14 қаңтарында Картер әкімшілігі Сахаровтың үндеуіне қосылып, Кеңес Одағы Ауғанстаннан әскерін шығаруын немесе халықаралық бойкот сияқты салдарларға дайын болуын талап етті. 1980 жылдың 26 қаңтарында Канаданың премьер-министрі Джо Кларк егер кеңестік әскерлер 1980 жылдың 20 ақпанына дейін Ауғанстаннан шықпаса, Канада АҚШ сияқты Олимпиада ойындарына бойкот жариялайтынын мәлімдеді. Картер Олимпиада ойындарын Грекияға тұрақты түрде көшіруді ұсынды, бірақ Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) бұл ұсынысты қабылдамады. Нәтижесінде, 66 ел 1980 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына бойкот жариялады, бірақ бұл Лейк-Плэсид Олимпиадасына әсер етпеді. Тағы бір халықаралық мәселе – Қытай Халық Республикасы мен Тайвань арасындағы қақтығыс болды. Тайвань 1976 жылғы Қысқы Олимпиадаға дейін «Қытай Республикасы» деген атпен және өз туымен қатысты. 1979 жылдың қазанында Халықаралық Олимпиада комитеті Қытайдың ойындардан бас тарту туралы қауіп-қатерлерінен кейін Қытай Халық Республикасының Олимпиада комитетін мойындады және Тайваньды «Қытай Тайбэйі» деген атауды қабылдауға және 1980 жылғы Олимпиада үшін жаңа ту жасауға мәжбүр етті.
Ұйымдастыру комитеті
Лейк-Плэсид Олимпиадалық ұйымдастыру комитеті (LPOOC) 1974 жылдың желтоқсанында коммерциялық емес корпорация ретінде құрылды. Оның директорлар кеңесі 48 адамнан, ал атқарушы кеңесі 13 мүшеден тұрды. Аймақтың дамуына және Ойындарды өткізуге үлкен үлес қоскан Рон Маккензи, комитет құрылған кезде ұйымдастыру комитетінің төрағасы болды. Ол 1978 жылдың желтоқсанында, яғни Ойындар басталғанға дейін он төрт ай бұрын қайтыс болды. Директорлар кеңесінің төрағасы болып Бернард Фелл, ал вице-төрағасы болып Арт Девлин тағайындалды. LPOOC-тың Ойындарға қатысты көзқарасы – Олимпиада қозғалысының бастапқы қағидаларына оралатын қарапайым Ойындар өткізу болды. Оксфорд университетінің 2016 жылғы зерттеуінде Лейк-Плэсид қысқы Олимпиадасының шығындары жоспарланғаннан 324 пайызға артып, барлық қысқы Олимпиадалардың арасында ең көп шығынға ұшырағаны анықталды. Бюджеттің асып кетуіне қоршаған ортаны қорғау шаралары, қолданыстағы нысандарды жаңғыртуға жұмсалған қосымша жұмыстар, шығындарды тым оптимистік бағалау және инфляция себеп болды. Ойындар 8,5 миллион долларлық дефицитпен аяқталды. Қаржы сұранысы қабылданбағаннан кейін ұйымдастыру комитеті банкроттық жариялаудан басқа жол таба алмады. Бірақ 1981 жылдың қаңтарында Нью-Йорк штатының губернаторы қалған дефицитті Нью-Йорк штаты төлейтінін мәлімдеді. Құрылысқа жұмсалған жалпы сома 92 миллион долларды құрады, оның ішінде Олимпиадалық ауылға 22,7 миллион доллар, Олимпиадалық орталыққа 16,9 миллион доллар, Уайтфэйс Маунтиннің альпілік шаңғы орталығына 15 миллион доллардан астам, Монт Ван Ховенберг (айналы шаңғы, бобслей және биатлон) нысандарына 7,9 миллион доллар, шаңғы трамплиндеріне 5,4 миллион доллар және бобслей трассасына 5,3 миллион доллар жұмсалды. Сонымен қатар, көлік инфрақұрылымын жақсартуға 4,8 миллион доллар, электр және гидроэлектр желісін кеңейтуге 2,7 миллион доллар, ал Нью-Йорк штаты полициясының бас кеңсесін салуға 3,8 миллион доллар жұмсалды. Қауіпсіздік шараларына қосымша 8 миллион доллар бөлінді. Ұйымдастыру комитетінің шығындарының басым бөлігі – 48,1 миллион доллар – әкімшілік шығындарға, сондай-ақ баспасөз және телехабар тарату орталықтарына жұмсалды. Тағы бір директордың бірнеше жылдан бері табыс салығын төлемегені анықталғаннан кейін қосымша тексерулер жүргізілді. 1980 жылғы қысқы Олимпиада ойындарына шамамен 550 000 билет таратылды. Билеттерді халыққа тарату кезінде АҚШ-тың (65,8%), Канаданың (6%) және басқа елдердің (8,2%) әртүрлі аймақтары қамтылды. Қалған билеттер демеушілер мен жеткізушілерге (8,7%), АҚШ Олимпиада комитетіне, ұйымдастыру комитетіне, билік органдарына, демеушілерге және уәкілетті компанияларға (10,1%) таратылды немесе резервте қалды (1,2%). Билеттердің бағасы 15 доллардан 70 долларға дейін ауыспалы болды.
Қауіпсіздік
Лейк Плэсид қысқы ойындарының қауіпсіздігін Нью-Йорк штатының полициясы және ФБР-ді қоса алғанда, 26 басқа да агенттік қамтамасыз етті. Ұйымдастыру комитеті сонымен қатар Pinkerton National Detective Agency жеке қауіпсіздік компаниясын жалдады. Қауіпсіздік штабы Рей-Брукта орналасқан, ол жерде Олимпиадалық ауыл да орналасқан еді. Полиция қызметкерлері келіссөз жүргізу тактикасын үйренді және кез келген террористік шабуылды анықтау үшін түрлі сенсорлар орнатылды. Олимпиадалық ауылды қоршап тұрған төрт метрлік қос барьер орнатылды.
Көлік
Лейк-Плэсид қысқы ойындарында көлік мәселелері ойындарды жоспарлау және өткізуді қиындатты. Таулы шағын қала күніне күтілетін 50 000 көрерменді қабылдауға жеткілікті орын-жайлар мен ресурстарға ие болмады. Ойындарда көлік қиындықтары туындайтынына алғашқы белгі 1979 жылғы ақпан айында өткен Олимпиадаға дейінгі шаңғымен секіру жарысында байқалды, онда көрермендер 11 мильге созылған жол апаттарына себеп болды.
Визуалды сәйкестік
1980 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының эмблемасында бірнеше символ бар. Оң жағы Пласид көлін айнала қоршаған тауларды еске түсіреді, ал сол жағы – ежелгі Олимпиаданы білдіретін стильделген Иониялық бағана. Бағананың үстіндегі ойық екі ойынтөңкерішті көрсетеді, олар Пласид көлінде өткізілген екі Олимпиаданы символдайды. Ойындардың постерінде Олимпиада сақиналары осы эмблеманың үстінен орналасқан.
Спорт
6 спорт түрінен (10 жарыс бағдарламасы) 38 жарыс өткізілді. Медаль жеңіп алғандарды спорт түрлері бойынша ретпен қараңыз:
Медальдар саны
Бұл 1980 жылғы қысқы Олимпиадада медаль жеңіп алған он үздік ел.
Талисман
Рони – Дон Мосс жасаған осы Олимпиаданың талсманы. Талсман – ракун, ол Лейк-Плэсид көлі орналасқан Адирондакс таулы аймағына тән жануар. Рони деген ат Нью-Йорк штаты мен Лейк-Плэсид аймағының жергілікті халқының ірокез тіліндегі "ракун" сөзінен алынған және Лейк-Плэсид мектеп оқушыларымен таңдалды.
Әннің тақырыбы
1980 жылғы Қысқы Олимпиаданың ресми әні американдық флюгельхорнші Чак Мангионе орындаған "Give It All You Got" болды. Ол бұл әнді ("Piña Colada" әнімен қатар) жабылу салтанатында Гамильтон филармониялық оркестрімен (Канада) бірге тікелей орындады.