Кіріспе

Эпистемологиялық дәлелдік ұсыныс

Эпистемологияда (білім туралы теорияда) өзі-өзінен түсінікті ұсыныс – бұл оның мағынасын түсіну арқылы, дәлелсіз және/немесе адамның қалыпты ойлау қабілетімен шындық деп белгілі болатын ұсыныс. Кейбір эпистемологтар кез келген ұсыныстың өзі-өзінен түсінікті бола алатынын жоққа шығарады. Ал көптеген эпистемологтар үшін, адамның өзінің саналы екендігіне және ерік бостандығына ие екендігіне сенуі – өзі-өзінен түсініктіліктің мысалы ретінде қарастырылады. Дегенмен, басқа біреудің санасы бар немесе ерік бостандығына ие екендігіне сену эпистемологиялық тұрғыдан өзі-өзінен түсінікті емес. Келесі ұсыныс жиі өзі-өзінен түсінікті деп айтылады: «Шектелген толық нәрсе өз бөліктерінің кез келгенінен үлкен немесе оған тең». Өзі-өзінен түсінікті нәтиже үшін логикалық дәлелдеме, нәтижеге қатысты бір немесе бірнеше алғышарттардан өзгеше болатын, оны нақтылау мақсатын түсінбеуді ғана көрсетеді (ignoratio elenchi және сұраққа сұрау).

Талдаулық сөйлемдер

Кейде өзін-өзі түсіндіретін пікір – оны жоққа шығару өзіне қайшы келеді делінеді. Сондай-ақ, аналитикалық пікір – оны жоққа шығару өзіне қайшы келеді деп те айтылады. Бірақ бұл ұғымдардың мағынасы әртүрлі, яғни аналитикалық пікір әрқашан өзін-өзі түсіндіретін пікір бола бермейді. Егер адам өзін-өзі түсіндіретін пікірді түсініп, оған сенетін болса, онда оған қосымша дәлелдеудің қажеті жоқ. Сол сияқты, оны жоққа шығарудың өзіне қайшы екенін дәлелдеудің де қажеті шаруа емес. Өзін-өзі түсіндіретін және аналитикалық пікірлердегі қайшылықтар осы тұрғыдан әртүрлі болып табылады. Барлық аналитикалық пікірлер өзін-өзі түсіндіре бермейді, ал кейде барлық өзін-өзі түсіндіретін пікірлер де аналитикалық емес деп айтылады: мысалы, менің саналы екенімді білуім.

Бейресми сөйлеу

Бейресми тілде, айқындығы өзінен-өзі түсінікті дегенді білдіреді, бірақ эпистемологиялық анықтамасы қатаңрақ.

Моральдық ұғымдар

Моральдық ережелер де өздігінен түсінікті деп қарастырылуы мүмкін, бірақ Дэвид Хьюм сипаттаған «қалай болса, қалай болу керек» мәселесі оң фактілерден нормативтік ережелерге логикалық тұрғыдан дұрыс көшудің жолын табу мүмкін емес дейді. Мысалы, Александр Гамильтон «Федералист» №23-те келесі моральдық ережелерді өздігінен түсінікті деп келтірген:
Құралдар мақсатқа пропорционалды болуы керек. Кез келген билік өзінің мақсатына сай болуы керек. Өзі шектеуге келмейтін мақсатты іске асыруға арналған биліктің шектеулері болмауы керек. АҚШ Тәуелсіздік декларациясындағы моральдық шындықтың өздігінен түсініктілігі туралы танымал мәлімдеме: «Біз осы шындықтарды өздігінен түсінікті деп санаймыз, барлық адамдар тең жаратылған, олар оларды Жаратушы белгілі бір бұзылмас құқықтармен жабдықтаған, олардың ішінде өмір, бостандық және бақытты іздеу бар». Философиялық тұрғыдан алғанда, осы ережелердің өздігінен түсініктілігі күмәнді.

Математика

Математикада, өздігінен түсінікті деп дәлелдеуді қажет етпейтін мәлімдемелер айтылады. Кейде аксиомалар өздігінен түсінікті деп сипатталады. Ал кейбір мәлімдемелер өзінің дәлелі болғандықтан өздігінен түсінікті болып табылады.