Мозес Израиль Финли: Американдық-британдық ғалымының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Америкада туған британдық академик (1912–1986)

Сэр Мозес Израиль Финли (туған Финкельштейн; 20 мамыр 1912 – 23 маусым 1986) – Америкада туған британдық академик және классикалық ғалым. 1950 жылдары АҚШ Сенатының Ішкі қауіпсіздік жөніндегі кіші комитетінің қудалауына ұшырағандықтан Англияға көшті, онда ол ағылшын классикалық ғалымы болды және Кембридж университетіндегі Дарвин колледжінің магистрі қызметіне ие болды. Оның ең белгілі еңбегі – "Ежелгі экономика" (1973) кітабы, онда ол ежелгі дәуірдегі экономиканың рационалды экономикалық ынталардан гөрі мәртебе мен азаматтық идеологиямен басқарылғанын айтты.

Жеке өмір

Финли 1912 жылы Нью-Йорк қаласында Натан Финкельштейн мен Анна Каценленбогеннің отбасында дүниеге келген. 1946 жылы Финли тегін қабылдады. Ол Сиракуза университетінде білім алған, онда он бес жасында психология мамандығы бойынша magna cum laude деген жоғары наградамен бітірді, сондай-ақ Колумбия университетінде оқыды. Оның магистрлік диссертациясы мемлекеттік құқық саласында болғанымен, жарияланған көптеген еңбектері ежелгі тарихқа, әсіресе классикалық әлемнің әлеуметтік және экономикалық жақтарына арналған. 1932 жылы Финли мектеп мұғалімі Мэриге үйленді (кейіннен анасының тегі Тиерс болып өзгертілді), олар бақытты және бір-бірін қолдайтын некеде өмір сүрді. Оның қайтыс болған күні миға қан құйрылып, келесі күні, 1986 жылдың 23 маусымында Кембридж қаласындағы Адденбрук ауруханасында көз жұмды.

Америка Құрама Штаттары

Финли Колумбия университетінде және Нью-Йорк қалалық колледжінде сабақ берді, онда Америкада эмиграцияда жұмыс істеген Франкфурт мектебінің мүшелері оған әсер етті. Кейін ол Ратгерс университетінде оқытты. 1951 жылдың 5 қыркүйегінде бұрынғы коммунист Карл Витфогель Америка Құрама Штаттарының Өкілдер палатасының Америкаға қарсы қызметтер комитеті алдында Финлидің коммунист екенін мәлімдеді. 1952 жылдың 28 наурызында Финли комитет алдында пайда болып, коммунизммен байланысы туралы Бесінші түзетуді қолданды. 1952 жылдың 7 қыркүйегінде Ратгерс университетінің президенті Льюис Вебстер Джонс үкіметтік тергеулерге қатысқан профессорлардың ісін қарау үшін қамқорлар мен факультет комитеттерін тағайындау ниетін жариялады. 1952 жылдың 15 қарашасында ФБР директоры Дж. Эдгар Гувер Джонспен осы істерді талқылау үшін кездесті. 1952 жылдың 12 желтоқсанында Ратгерс университетінің қамқорлар кеңесі «Факультет немесе қызметкерлердің кез келген мүшесі үкіметтік тергеулерге қатысудан бас тартса, ол дереу жұмыстан босатылуға себеп болады» деген қаулы қабылдады. 1952 жылдың 31 желтоқсанында Ратгерс Финлиді жұмыстан шығарды. Ратгерс университетінің мұрағаттары көрсетіп тұр: 1952 жылдың 3 желтоқсанында Арнайы факультет комитеті Хеймлих пен Финлиге қарсы айыптаулар жоқ екенін және университет бұл мәселе бойынша қосымша шаралар қабылдамауын айтқан есеп дайындады. Алайда, соңғы шешімді қабылдаған қамқорлар 1952 жылдың 12 желтоқсанында келесі қаулыны қабылдады: «Факультет немесе қызметкерлердің кез келген мүшесі коммунистік байланыстарға қатысты сұрақтарға жауап беруден бас тартқан жағдайда, тергеу органында Бесінші түзетуді қолданса, ол дереу жұмыстан босатылады, ал профессорлар Хеймлих пен Финли 1952 жылдың 31 желтоқсанынан бастап жаңа саясатқа сәйкес келмесе жұмыстан босатылады». Екеуі де осы талапқа бағынбады. Бұл шешімге факультет мүшелері наразылық білдіріп, осы мәселе бойынша Төтенше комитет құрды. 1954 жылы ол АҚШ Сенатының Ішкі қауіпсіздік жөніндегі кіші комитетіне шақырылып, ол АҚШ Коммунистік партиясының мүшесі болған ба деген сұраққа жауап берді. Ол қайтадан Бесінші түзетуді қолданып, жауап беруден бас тартты.

Finley taught at Columbia University and City College of New York, where he was influenced by members of the Frankfurt School who were working in exile in America. He then taught at Rutgers University. On 5 September 1951, an ex communist, Karl Wittfogel, testified before the House Un American Activities Committee that Finley was a communist. On 28 March 1952, Finley appeared before the Committee and invoked the Fifth Amendment regarding his association with communism. On 7 September 1952, Lewis Webster Jones, the president of Rutgers University, announced his intention to appoint Trustee and Faculty Committees to review the cases of professors involved in government inquiries. On 15 November 1952, FBI Director J. Edgar Hoover met with Jones to discuss the cases. On 12 December 1952, Rutger's Board of Trustees resolution declared, "It shall be cause for immediate dismissal of any member of faculty or staff" to fail to co operate with government inquiries. On 31 December 1952, Rutgers dismissed Finley. Rutgers University records show:
On 3 December 1952, the Special Faculty Committee issued a report stating there should be no charges against Heimlich or Finley and that the University should take no further action in the matter. However, the Trustees, who had the final say in the matter, issued a resolution on 12 December 1952: "it shall be cause for immediate dismissal of any member of faculty or staff" who invokes the Fifth Amendment before an investigatory body in refusing to answer questions relating to communist affiliations and that Professors Heimlich and Finley would be dismissed as of December of 31, 1952 unless they conformed to the new policy. Neither chose to do so. There was protest at the decision by members of the faculty, who formed an Emergency Committee on the matter. In 1954, he appeared before the United States Senate Subcommittee on Internal Security, which asked him whether he had ever been a member of the Communist Party USA. He again invoked the Fifth Amendment and refused to answer.

Ұлыбритания

Финли Британияға көшіп келді, онда ол Кембридж университетінде классика кафедрасының лекторы болып тағайындалды (1955–1964), ал 1957 жылы Иса колледжінде стипендия алды. Ол ежелгі әлеуметтік және экономикалық тарих бойынша оқытушы (1964–1970), ежелгі тарих профессоры (1970–1979) және Дарвин колледжінің директоры (1976–1982) болды. 1974 жылы Мортимер Уилер археологиялық лекциясын оқыды. Ол классикалық зерттеулерді филологиядан мәдениет, экономика және қоғам саласына дейін кеңейтті. 1962 жылы ол британдық азаматтыққа ие болды, 1971 жылы Британ академиясының мүшесі сайланды және 1979 жылы Елизавета II патшайымы оған рыцарь атағын берді. Ол Пол Миллеттің докторлық диссертациясына жетекшілік етті, қазір ол Кембридж университетінде классика бойынша аға оқытушы.

Жұмыс

Оның еңбектерінің ішінде "Одиссей әлемі" (1954, 1978 жылы қосымша эсселермен қайта жаңартылған басылымы) маңызды болып саналды. Онда ол Марсель Маус сияқты этнологтар мен антропологтардың зерттеулерін Гомерді түсіндіру үшін қолданды, бұл оның баспагерлерінің пікірінше, белгілі классик Морис Боурадан сенімді әріске сөзді қажет ететін радикалды әдіс еді. 1995 жылы Пол Картледж: "Кейінге қарап қарағанда, Финлидің еңбегі ежелгі грек мәдениеті мен қоғамын зерттеудегі қазіргі антропологиялық бағыттың бастауы ретінде қарастырылуы мүмкін" деді. Карл Поланьидің үлгісімен жүріп, Финли ежелгі экономиканы қазіргі экономикалық ғылымның ұғымдарын пайдаланып талдауға болмайтынын айтты, себебі ежелгі адамда экономиканы қоғамның жеке бөлігі ретінде түсінік болмады, және ежелгі замандағы экономикалық іс-әрекеттерді негізінен экономикалық емес, әлеуметтік мәселелер анықтады. Бұл мәтінді кейін Кевин Грин және басқалар сынға алды, олар Финли технологиялық жаңарулардың маңыздылығын азайтып көрсеткенін айтты, ал К. Р. Уиттакер "тұтынушы қала" тұжырымын қабылдамайды.