Кіріспе

Қайытал – Үндістанның Харьяна штатындағы қала және муниципалитет. Қайытал қаласы Харьяна штатындағы Қайытал ауданының муниципалдық кеңесі болып табылады. Бұрын 1989 жылдың 1 қарашасына дейін Карнал ауданының, содан кейін Курукшетра ауданының құрамына кірген, одан кейін Қайытал ауданының орталығы болды. Қайытал Пенджаб штатының Патиала ауданымен және Харьяна штатының Курукшетра, Джинд және Карнал аудандарымен шектеседі. Қайытал ауданы Харьяна штатының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Оның солтүстік-батыс шекаралары, Гула Чиканы қоса, Пенджабқа тікелей іргелес жатыр.

Мифология

Тарихи тұрғыдан қала Капистал деп аталған, яғни "Капиның мекені" – бұл Хануманның тағы бір аты. Оны Махабхараттың Пандава императоры Юдхиштхира негізін қалаған делінеді. Кейінірек пайда болған "Кайтал" сөзі "Капиштала" сөзінен туындаған. Бұл жер Хануманмен байланысты және Хануманның анасы Анжаниге арналған ғибадатханасы бар. Сондай-ақ, бұл жер Хануманның туған орыны деп есептеледі және жергілікті тұрғындар арасында "Анжани Тила" деп белгілі ғибадатхана салынған. Қайталдың Вридахкедара (Видькиар) қасиетті орны Ваман Пурананың Ведалық мәтіндерінде еске алынады. Көптеген ғибадатханаларымен бірге Қайтал 48 Кос Парикрама қажынатының маңызды белесі болып табылады.

Ерте және ортағасырлық тарих

Тимур 1398 жылы Делиге шабуыл жасамас бұрын осы жерде тоқтады. Кейін қала Дели сұлтандығының билігінде мұсылман мәдени орталығына айналды. Бүгінде қалада XIII ғасырға жататын бірнеше суфи әулиелерінің қабірлері сақталған; олардың ең маңыздысы – Бхалх қаласының шейх Салахуддині (1246 ж.с.) қабірі. Мұғал императоры Акбардың тұсында қала жаңартылып, қамал салынды. «Айн-и Акбари» еңбегінде айтылғандай, ол Сырхинд саркарының құрамындағы парғана болып есептелді және ауыл шаруашылығы орталығы ретінде дамыды. Үндістанның тұңғыш әйел билеушісі Разия Сұлтан 1236-1240 жылдары Дели сұлтандығының сұлтаны ретінде билік жүргізді. Ол Мәлік Алтуниямен бірге Х.Х. 638 жылы Рабиул-аувал айының 24-і күні (1240 жыл) жеңілгеннен кейін Делиден қашып, келесі күні Қайталға жетті. Бірақ ондағы қалған әскерлері оларды тастап кетіп, 13 қарашада 1240 жылы қаза тапты. Разия Бегамның қабірі әлі де осы жерде сақталған. Бұл дерек Қайталдан тыс жерлерде кеңінен белгілі емес, бірақ жергілікті тұрғындар Разия Бегумның мазары туралы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келеді. Тимур 1398 жылы қаланы басып алып, әскері тұрғындарды қырды немесе тонады, сондай-ақ Ассандқа дейінгі барлық ауылдарды қиратты. Қайтал және басқа қалалардың көптеген тұрғындары қорқып Делиге қашып кетті.

Қазіргі тарих

1767 жылы қала Сингх Крора Мисл басшысы Бхай Десу Сингхтің (1781 жылы қайтыс болған) қолына көшті, ол өз туған ауылы Бучодан үлкен сикх әскерін бастап келді. Пәнджабта оның ұрпақтары, Кайталдың бхаилері, ең қуатты Цис Сатледж мемлекеттерінің қатарында болды. Кайталдың сикх басшылары 1767 жылдан 1843 жылға дейін билік етті. 1808 жылға қарай, ол британдықтардың ықпалына ілікті. Аймақ Маратха империясының Синдхия әулетінің билігінде болды және 1803-1805 жылдардағы екінші англо-маратха соғысына дейін маратхаларға салық төледі, содан кейін маратхалар бұл аумақты британдықтарға жоғалтты. Бхай Үдей Сингх Қайталды биледі және соңғы патша болып танылды. Бхай Үдей Сингх 1843 жылдың 14 наурызында қайтыс болды. 1867 жылы қала муниципалитетке айналды. 1901 жылы қалада 14 408 адам тұрды және ол Карнал ауданындағы теһсил болды. Бхайлардың бекінісі бүгінге дейін сақталған, ал олардың «Бхай» лақабы алғашқы джат сикх билеушілері арасында кең таралды. Қайтал тұрғындары 1857 жылғы азаттық күреске белсенді қатысты.

Топография

Қайтал 220 метр (721 фут) орташа биіктікте орналасқан.

Қайтал бекінісі

Мұнда Бхайс бекінісінің қирандылары мен 13 ғасырдан бастап салынған бірнеше мұсылман қабірлері сақталған. Қайтал бекінісінде британдық билеушілер салған көптеген қақпалар бар, олар сауда тауарлары және басқа да заттардың кіруін бақылауға арналған. Бекініс 2016 жылы қайта жаңартылып, күрделі жөндеуден өтті (суреттерде көрініп тұр). Қазір ол Қайталдың ең танымал және маңызды нысандарының біріне айналды.

Разия Сұлтанының қабірі

Мамлюк сұлтандығы тұсында Дели сұлтандығының тағына отырған Разия сұлтанның қабірі Сиван қаласынан солтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Кайтал-Чика-Патиала тас жолында орналасқан. Бұл жердегі қазіргі әкімшілік салған түрмеге жақын. Ол және оның күйеуі, Бхатинда (Пенджаб) әкімі Мәлік Алтуния, жергілікті джаттар тарапынан басы кесіліп өлтірілген. Оның Кайталдан қайта жерленген болуы мүмкін, содан кейін Делидегі қабіріне қайта қойылған болуы да жорамалданды. Разия әл-Дин (1205 жылы Будаунда дүниеге келген – 13 қазан 1240), тақтың есімі Джалалат уд Дин Разия, тарихта көбінесе Разия Сұлтан деп аталады, 1236 жылдан 1240 жылдың мамырына дейін Үндістандағы Дели сұлтаны болды. Сол замандағы басқа мұсылман ханшайымдары сияқты, ол да қажет болған жағдайда әскерге басшылық етуге және мемлекет басқаруға дайындалған. Разия Сұлтан – сұлтандық және моғолдық кезеңдегі жалғыз әйел билеуші, бірақ тағы басқа әйелдер де билік жүргізген. Разия «сұлтанның әйелі» деген мағына беретін «сұлтан» деген атауға жауап беруден бас тартты. Ол тек «Сұлтан» деген лақапқа ғана жауап беретін.

Үндістанның ең биік туларының бірі

Кайтал қаласында Хануман ватикасында ұлттық ту жерден жоғары көтеріледі.

48 Кос ғибадатханасы

Кейтал қаласындағы екі қасиетті орын Курукшетраның 48 кос парикрамасының құрамына кіреді.

Видкяр Тирт (Вридх Кедар)

Вридх Кедар немесе Видкяр, индустар үшін маңызды діни орын. Бұл – Курукшетраның 48 кос парикрамасындағы қажырлы сапарлардың бірі. Бұл қажылық туралы ежелгі Вамана Пурана да айтады. Ваман Пуранада делінген: "Каписталети вихьятам сарвапатаканашанам ясмина схитаха свайам девоврида кедара самгжижитаха" (2) (Аудармасы: Барлық жамандықтарды жоятын, атақты Капистала киелі орны осында, себебі онда Ием Вридахкедараның өзі тұрады.) Вридахкедара киелі орны «мухасукха», яғни сөйлеудің жеңілдігі филологиялық қағидасының нәтижесінде «Видкяр» деп өзгерді. Гурдувара Топион Вала Қаланың ортасында орналасқан, бұл жалғыз Гурдувара/ғибадатхана, онда Гуру Грант Сахиб пен Рамаяна бірге оқылады – сикхизм мен индуизмнің бірегей үйлесімі. Гурдувара Манжи Сахиб Гурдувара Манжи Сахиб Сетан Мохаллада, Хинд кинотеатрының жанында орналасқан. Бұл Гита Бхаванның жанында. Бұл Гурдувара тоғызыншы Гуру – Тег Бахадурға арналған. Мальва аймағының халқын азат еткеннен кейін Гуру Тег Бахадур Бахерден осы жерге келді. Гуру Бахирден келген ағаш шебері Маллаға ол Кайталға баруды қалап, онда сикхтердің ізбасарлары бар ма деп сұрады. Малла оған екі үй Банияларға, ал біреуі сикхке тиесілі екенін айтты. Кайталға жеткенде Малла Гурудан қай үйге бірінші баруды қалағанын сұрады. Гуру «Ең жақын үйге» деп жауап берді. Малла Гуруды өзінің әріптес ағаш шебері Малланың үйіне алып барды, ол Гуруға зор ықыласпен қызмет етті. Оның адалдығына риза болған Гуру оған 40 күн бойы шам жағып, Гурудың дәрінің құрметіне баланың тууына бата берді. Ағаш шебер ұзақ уақыттан соң ұл тауып, осы жерді Гурдувараға сыйлады. Баниялардың өтінішімен Гуру олардың үйіне түскі асқа барды. Ол бұл жерге киртан (ғибадаттық әндер) ән салудың дәстүрге айналуына бата берді. Осы жерде Гурдувара Манжи Сахиб орналасқан. Гуру үш күн бойы осы жерде сикх дінінің қағидаларын уағыздап, содан кейін Барне ауылына кетті. Гуру Нанак Дев пен Гуру Гобинд Сингхтің туған күндері осы жерде зор құрметпен тойланады. Гурдувара Сахиб Бұл Гурдувара Кайталдың Нанд Сингх Вала ауылында орналасқан. Бұл ауыл Пәкістан шекарасында орналасқан.

Исламның діни орындары

Шейх Таябтың қабірі: XVI ғасырдағы қабір Каитал қаласында теміржол сызығына жақын орналасқан. «Шейх» және «Таяб» сөздері «факир» (әулие) және «таза» деген мағынаны білдіреді. Суфи ғалымы Шах Камал Бағдаттан Каиталға келді. Шейх Таяб – Баба Шах Камалдың шәкірті және халифасы болған. Шейх Таяб біздің заманымыздың XVI ғасырының соңында қайтыс болды. Бұл қабірді Шах Камалдың немересі Шах Сикандар салған деседі. Қабір шаршы пішінде салынған, бұл патан сәулетінің танымал стилі. Шатыры дөңгелек күмбезбен жабылған, ал сегізбұрышты негізде лотос гүлінен жасалған әшекей орнатылған. Шейх Таябтың нағыз аты Лала Майдни Мал болған және ол Моғол императоры Акбардың кеңесшілерінің бірі болды. Ол Шах Камал Қадридің қолынан Ислам дініне кірді. Оның индус әйелінен тараған ұрпақтары «Қанұго» деп аталады, ал олар тұрған жер Каиталдағы «Қанұгоян» ауданы деп белгіленген. Қанұгодан біреу үйленген кезде, бір құмыра тәтті сусынды (шербет) Шейх Таяб мешітіне (айналар мешіті деп те аталады) және бір құмыраны Шах Камал қасиетті орнына жіберу дәстүрі болған. Шах Камал Қадри мен Шах Сикандер Қадридің (Баба Шах Камал Лал Даяль) қабірі: Гол базарының жанында орналасқан, зияратшылар оны Пир Баба деп біледі. Шах Камал Қадридің қасиетті орны 450 жылдан бері субконтинентте кеңінен танымал. Ол Моғол императоры Акбардың тұсында Бағдаттан келген. Шах Камалдың заманында ашаршылық болған. Ол осы туралы білген соң, екі үлкен қазан арнайы тағам (Далия) дайындауды өтінген. Бір қазанды мұсылман, екіншісі индус брахман дайындаған. Қаланың барлық жерінен адамдар күндіз-түн келіп, осы Далияны жеп, үйлеріне алып кетуге рұхсат етілгені жарияланды. Мыңдаған адам осы лангардан тамақтанғанмен, қазанның толып тұрғаны таң қалдырды. Ашаршылық аяқталған соң, бұл тағам дайындау тоқтатылды. Осы оқиғадан кейін, әр жылғы «саван» айында, яғни жаңбыр маусымының төрт бейсенбісінде, әр діннің өкілдері арнайы «далия» тағамдарын дайындап, Баба Шах Камалдың дәрғасына мұқтаждарға тарату үшін жіберетін болды.

Темір жол

Қалада екі теміржол станциясы бар: Кайтал (KLE) және Жаңа Кайтал Хальт (NKLE). Бұрын қаланың Курукшетра мен Нарванаға теміржол байланысы болды, ол 2014 жылға дейін тек жергілікті пойызбен Джиндке дейін созылды. 2014 жылы үкімет Дели мен Курукшетра арасында Кайтал арқылы теміржол қызметін іске қосты. Бұл бастаманы Курукшетраның бұрынғы депутаты Навин Жиндал халыққа елордаға қолайлы жолмен жетуге мүмкіндік беру мақсатында көтеріп, қолдады. Бұрын олар Курукшетра теміржол станциясынан пойызға мінгіше болған. 2015 жылы Кайтал арқылы Чандигарх пен Джайпурды байланыстыратын жаңа экспресс-поезд іске қосылды.

Жол

Қала 152-ші республикалық тас жол арқылы штаттың астанасы Чандигархпен байланысқан. SH 8 жолымен шығысқа қарай Пундриге дейін (NH 44 тас жолы Карналдан Делиге қарай жалғасады).