Кіріспе

Ионотроптық глутамат рецепторларының класы

Каинат рецепторлары, немесе каин қышқылы рецепторлары (KAR) – нейротрансмиттер глутаматқа жауап беретін ионотроптық рецепторлар. Олар алғаш рет Digenea simplex балдырынан бөліп алынған каинат препаратының селективті әсері арқылы ерекше рецептор түрі ретінде анықталды. Олар дәстүрлі түрде АМРА рецепторымен бірге NMDA емес типтегі рецепторларға жатады. KAR рецепторлары AMPA және NMDA рецепторларына қарағанда жақсы зерттелмеген, олар да ионотроптық глутамат рецепторларының қатарына жатады. Постсинаптикалық каинат рецепторлары қоздырғыш нейротрансмиссияға қатысады. Пресинаптикалық каинат рецепторлары пресинаптикалық механизм арқылы ингибиторлық нейротрансмиттер GABA-ның бөлінуін реттеу арқылы ингибиторлық нейротрансмиссияға қатысады.

Құрылымы

Каинатты рецептордың бес түрі бар (GluR5, GluR6, GluR7, KA1 және KA2), олар AMPA және NMDA рецепторларының суббұрыштарына ұқсас және төрт суббұрыштан тұратын тетрамерді құру үшін әртүрлі комбинацияларда жинала алады. GluR5-7 гомомерлерді (мысалы, толығымен GluR5-тен құралған рецептор) және гетеромерлерді (мысалы, GluR5 және GluR6 рецепторларынан құралған) құрай алады, бірақ KA1 және KA2 функционалды рецепторларды құру үшін тек GluR5-7 суббұрыштарының біреуімен ғана біріге алады. 2009 жылдан бастап каинатты рецепторлардың суббұрыштары олардың гендерінің атауларына сәйкес қайта аталды. Сондықтан GluR5-7 енді GluK1-3, ал KA1 және KA2 тиісінше GluK4 және GluK5 болып табылады. Әрбір KAR суббұрышы құрастыруда маңызды рөл атқаратын 400 аминқышқылдық қалдықтан тұратын клеткадан тыс N-терминалды доменмен басталады, одан кейін S1 деп аталатын нейротрансмиттер байланысатын орынның бірінші сегменті орналасқан. Бұл сегмент жасуша мембранасы арқылы өтіп, үш мембраналық аймақтың біріншісін – M1 құрайды. M2 сегменті мембрананың цитоплазмалық жағынан басталып, жасуша мембранасына жартылай еніп, содан кейін цитоплазмаға қайта оралады. Бұл сегмент "p-циклы" деп аталады және рецептордың кальций өткізгіштігін анықтайды. M2, M3-ге айналады, ол тағы бір трансмембраналық сегмент, ол нейротрансмиттер байланысатын орынды (S2 деп аталатын бөлік) аяқтау үшін клеткадан тыс жағына шығады. M4 клеткадан тыс басталып, қайтадан мембрана арқылы цитоплазмаға өтеді, белоктың C-терминалын құрайды. Лиганд байланысатын қуыстағы айырмашылықтар каинатты рецепторлардың суббұрышқа шамалы селективті агонисттері мен антагонисттерін жасауға мүмкіндік береді.

Жүріс-тұрысы

Каинатты рецепторлармен қалыптасқан иондық арна натрий және калий иондарына өткізгіш. Каинатты рецепторлардың бір арналы өткізгіштігі шамамен 20 пС және AMPA арналарына ұқсас. Дегенмен, KAR-лар тудырған постсинаптикалық потенциалдардың өсу және ыдырау жылдамдығы AMPA постсинаптикалық потенциалдарына қарағанда баяулайды. Олардың Ca2+ иондарына өткізгіштігі көбінесе өте төмен, бірақ p циклдің ұшындағы суббөлімдерге және РНК өңдеуіне байланысты өзгеріп отырады.

Гетеромерлер

Көптеген кайнат рецепторлары гетеромерлер түрінде кездеседі. "Жоғары сәйкестілікке" ие GluK4 және GluK5 кішібірліктері функционалды каналдарды тек "төмен сәйкестілікке" ие кішібірліктермен (GluK1-3) бірігіп қана құрай алады.

Рөлдер

Каинатты рецепторлардың пресинаптикалық және постсинаптикалық әсерлері бар. Олардың мидағы таралуы AMPA және NMDA рецепторларына қарағанда біршама шектеулі, ал олардың функциясы толыққанды анықталмаған. Конвульсивті кайниктік қышқыл ұстамаларды ішінара GluK2 суббөлімшесін қамтитын каинат рецепторларын белсендіру арқылы, сондай-ақ, ықтимал AMPA рецепторлары арқылы тудырады. GluK1 суббөлімшесін қамтитын каинат рецепторларын белсендіру де ұстамаларды тудыруы мүмкін, бірақ осы суббөлімшені жою каинатқа немесе басқа ұстама модельдерінде ұстамаға бейімділікті азайта қоймайды. GluK1 немесе GluK2 жойылғанда, тұтандыру эпилептогенезі немесе тұтандырылған ұстамалардың көрінісі өзгермейді. Жақында жүргізілген зерттеулер, кернеуді өлшеу арқылы, каинат рецепторларының нейрондарда ионотроптық (яғни, мембрананың өткізгіштігін тікелей өзгертетін) ғана емес, басқа да рөлдері бар екенін көрсетті. Метаботроптық (яғни, екіншілік ақуыз жолдары арқылы жанама) әсері көптеген қосымша ақуыздар және G ақуыз каскадтары арқылы тұрақты ток арқылы расталған. Бұл жолдың нақты байланысы әлі анықталмаған, сондай-ақ, нейрондар мен ми аймақтарында KAR-дың поляризациясы мен таралуының неліктен соншалықты әртүрлі екені түсіндірілмейді.

Пластикалық қасиет

АМФА рецепторларынан өзгеше, каинат рецепторлары синапстарда сигнал беруде шамалы ғана рөл атқарады. Каинат рецепторлары синапты пластикалық өзгерістерде азғыр рөлде болады, болашақ стимуляцияға жауап ретінде постсинаптикалық жасушаның оқуға бейімділігіне әсер етеді. Пресинаптикалық жасушада каинат рецепторларын белсендіру нейротрансмиттерлердің мөлшеріне әсер ете алады. Бұл әсер жылдам пайда болып, ұзаққа созылуы мүмкін, ал КАR-дың қайталама стимуляциясының әсері уақыт өте келе күшейе түсуі мүмкін.