Кіріспе
Даниялық ботаник Крисстен Кристенсен Раункияр (29 наурыз 1860 – 11 наурыз 1938) – даниялық ботаник, өсімдік экологиясының негізін қалаушылардың бірі. Ол ең алдымен, қолайсыз маусымды өткеру үшін өсімдіктердің стратегияларын жіктеу схемасы ("өмір формалары") және флорадағы стратегиялардың салыстырмалы мөлшері Жердің климаттық аймақтарына сәйкес келетінін көрсеткені үшін танымал. Бұл схема, Раункияр жүйесі, бүгінге дейін кеңінен қолданылады және қазіргі заманғы өсімдік стратегиялары схемаларының, мысалы, Дж. Филип Граймның CSR жүйесінің алға басушысы ретінде қарастырылуы мүмкін.
Christen Christensen Raunkiær (29 March 1860 – 11 March 1938) was a Danish botanist, who was a pioneer of plant ecology. He is mainly remembered for his scheme of plant strategies to survive an unfavourable season ("life forms") and his demonstration that the relative abundance of strategies in floras largely corresponded to the Earth's climatic zones. This scheme, the Raunkiær system, is still widely used today and may be seen as a precursor of modern plant strategy schemes, e. g. J. Philip Grime's CSR system.
Өмір
Ол Данияның батыс Ютландиядағы Лыне приходындағы Раункияр деген шағын сортал шаруашылығында дүниеге келген. Кейіннен ол өзінің тегін осыдан алды. Ол Юджин Уормингтің орнын басып, Копенгаген университетінің ботаника профессоры және Копенгаген ботаникалық бағының директоры болды, бұл лауазымды 1912 жылдан 1923 жылға дейін атқарды. Ол жазушы және суретші Ингеборг Раункиярмен (1863–1921) үйленген. Ол оны Батыс Үндістан мен Жерорта теңізіне саяхаттарына қатыстырды және оның ботаникалық еңбектері үшін сызықтар жасады. Олар 1915 жылы ажырасып, сол жылы жалғыз ұлы Барклей Раункиэр қайтыс болды. Кейін Раункиэр ботаник Агнет Сейделинге (1874–1956) үйленді. Раункиэрдің зерттеу аксиомасы табиғатта санауға болатын барлық нәрсе сандық талдауға жатады, мысалы, екі үйлі өсімдіктердегі аталық және аналық гүлшошақтардың саны және екіжарлы өсімдіктердегі аталық және аналық жеке тұлғалардың саны. Раункиэр гүлді өсімдіктерде апомиксисті және гибридтік популяцияларды ерте зерттеген. Сонымен қатар, ол топырақтың pH-ының өсімдіктерге және өсімдіктердің топырақтың pH-ына әсерін зерттеді, бұл жұмысты оның шәкірті Карстен Олсен жалғастырды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін К. Раункиэр әдебиеттегі өсімдіктер мен флораны сандық тұрғыдан зерттеді ("Флора және сортал ақындары", "Дания поэзиясындағы бақбақ", "Псалмдардағы өсімдіктер"). Бұл зерттеулерде ол экологиялық зерттеулеріндегідей қатаң сандық критерийлерді қолданды. Мысалы, ол ақынды кемінде 1000 тармақ өлең жазған адам деп анықтады.
Өмір түрлерінің спектрлері
Раункиэр түрлерді тіршілік нысаны бойынша жіктеу жүйесін жасады, бұл түрлер мен өсімдіктерді әртүрлі флорасы бар аймақтарда экологиялық мағынада салыстырудың бір жолы болды. Раункиэр жергілікті тіршілік нысандары спектрлерін (салыстырмалы молықтығы) әлемдік орташамен статистикалық түрде салыстырды, оны ол "қалыпты спектр" деп атады (Раункиэр 1918 – төменде қараңыз). Осылайша ол экология тарихындағы алғашқы нөлдік модельді құрды. Раункиэр – Дания, Виргин аралдары, Тунис және басқа да елдердің флорасы мен саңырауқұлақтарын сипаттаған белсенді табиғатты зерттеуші болды. Дегенмен, көптеген замандас натуралистерінен өзгеше, ол сандық тәсілдерді, есептеулерді және тәжірибелерді ынталы түрде қолдады. Ол өсімдіктердің өсімдік қауымдастығындағы молықтығын субплоттардағы жиілік арқылы анықтау әдісін жасады және оны түрлі өсімдік қауымдастықтарын сандық зерттеу үшін пайдаланды.
Раукиньер заңы
Өсімдік қауымдастығындағы түрлердің әрбір 20 пайыздық жиілік класына – ең көп кездесетіндерден (яғни, сандық басымдыққа ие) ең сирек кездесетіндерге дейін – түсу санын графиктік түрде көрсету кезінде Раункиар көптеген түрлердің өте көп немесе өте сирек кездесетінін анықтады. Бұл жағдай "Раункиар заңы" деп аталды және Р. А. Фишердің логсериялық таралуымен және Фрэнк В. Престонның бір қауымдастықтағы әр түрдің жеке дарақтарының санының логнормальді таралуымен байланысты. Дегенмен, оның идеясының маңыздылығын оның кейбір замандастары әлдеқашан күмәндандырған.
Өсімдік географиясындағы жапырақ мөлшері
Өсімдік қауымдастықтарын сипаттау бойынша тағы бір тәжірибе ретінде Раункиер жапырақ мөлшерінің санаттары мен жапырақ түріне (жасыл немесе күрделі) негізделген сандық жүйені құрастырды, оны Л. Дж. Вебб одан әрі дамытты. Бұл жүйе орман түрлерін құрамына кіретін түрлердің тізімінен гөрі қарапайымдау жолмен жіктеуге пайдаланылады.
Халыққа танымал сілтемелер
Фарли Моват өзінің "Ешқашан қасқыр жылама" кітабында әртүрлі өсімдіктердің бір-біріне арақатынасын анықтау үшін Раукиер шеңберімен "жамылу дәрежесін" зерттеуді сипаттады. Ол оны "тозақта ойластырылған құрал" деп айтты.
Ғылыми жарияланымдар
Раункияр, К. (1887) Frøskallens Bygning og Udviklingshistorie hos [[Geraniaceae Botanisk Tidsskrift 16, 152–167]]. Раункияр, К. (1888–89) [[Mycetozoa Botanisk Tidsskrift 17, 20 105. Ботаникалық журнал 17, 106–110. Раункияр, К. (1889) Солтүстік Фризия аралдарының өсімдіктері туралы жазбалар және осы аралдардың болашақ флорасына үлес қосу. Ботаникалық журнал 17, 179–196. Раункияр, К. (1893) Вегетациялық ағзалар морфологиясы мен биологиясы. Ботаникалық журнал 18, 19–23. Раункияр, К. (1895) De danske Blomsterplanters Naturhistorie. l. Enkimbladede. Gyldendalske Boghandels Forlag, Копенгаген. Раункияр, К. (1901) Deschampsia cespitosa-ның папила қалыптасуы туралы. Ботаникалық журнал 24, 223–238. Раункияр, К. (1902) Alnus түрлеріндегі аталық және аналық раклер арасындағы қатынас туралы статистикалық зерттеу. Ботаникалық журнал 24, 289–296. Раункияр, К. (1903) Potamogeton анатомиялық зерттеулері және Potamogeton fluitans. Ботаникалық журнал 25, 253–280. Ostenfeld, C. H. & Raunkiær, C. (1903) Hieracium және басқа Cichorieae түрлерімен кастрация тәжірибелері [Ағылшын тіліндегі түйіндеме]. Ботаникалық журнал 25, 409–413. Раункияр, К. (1904) Rhizoma-сы бар геофиттердің rhizoma-лары орналасқан тереңдікті қалай бағалайтыны туралы. Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskabs Forhandlinger-дің шолу, 1904, 330–349. Раункияр, К. (1904) Өсімдіктердің қолайсыз жыл мезгілдерінде тірі қалуға бейімделуіне қатысты биологиялық типтер туралы. Ботаникалық журнал 26, XIV. Бұл бетте осы тақырыптағы Раункиердің мақаласы немесе бүкіл том жоқ. Raunkiær (1934): Өсімдіктердің қолайсыз маусымнан аман қалу үшін бейімделуіне қатысты биологиялық типтер, 1-бет. Раункияр, К. (1905) Ботаникалық география үшін биологиялық типтер. Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskabs Forhandlinger-дің шолу, 1905, 347–438. Бұл беттің нөмірі күмәнді болып көрінеді, бірақ ол көптеген онлайн беттерде қайталанады. Раункияр, К. (1905) Екі үйлі өсімдіктердегі жыныстар арасындағы қатынас және аналық өсімділер мен екі жынысты өсімділердің ұрпақтарындағы аталық және аналық жеке тұлғалар арасындағы қатынас туралы. Ботаникалық журнал 26, 86–88. Раункияр, К. (1906) Өрмекшілер және гүлге келетін жәндіктер. Ботаникалық журнал 27, 313–316. Раункияр, К. (1906) Гетероморфты түрлердегі мұрагерлік арқылы берілу туралы. Данияның білім беру ұйымдарының басқарушысының шолу, 1906, 31–39. Раункияр, К. (1907) Өсімдіктер әлемінің өмірлік формалары және олардың география үшін маңызы. Gyldendalske Boghandel Nordisk Forlag, Копенгаген және Кристиания. 132 б. Raunkiær (1934): Өсімдіктердің өмірлік формалары және олардың географияға әсері, 2 104. Раункияр, К. (1907) Tussilago farfara-ның өмірлік формасы туралы. Ботаникалық журнал 28, 210. Raunkiær (1934): Tussilago farfarus тіршілік түрі, 105 110-б. Раункияр, К. (1908) Өмірлік формалар статистикасы биологиялық өсімдік географиясының негізі ретінде. Ботаникалық журнал 29, 42–43. Неміс тілінен аударған: Statistik der Lebensformen als Grundlage für die biologische Pflanzengeographie. Beiheft zum Bot. Centralbl., 27 (2), 171 206 (1910). Raunkiær (1924): Өмір формаларының статистикасы биологиялық өсімдік географиясының негізі ретінде, 111 147. Раункияр, К. (1908) Данияның Батыс Үнді аралдарынан 1905–1906 жылдары жиналған саңырауқұлақтар. Ботаникалық журнал 29, 1–3. Раункияр, К. (1909) Жаңа жердегі өсімдіктердің өмірлік формалары. Данияның білім беру ұйымдарының табиғат ғылымдары мен математикалық бөлімдерінің кеңсесі, 7. Рк., 8, 1 70. Raunkiær (1934): Жаңа топырақтағы өсімдіктердің өмір формалары, 148 200-бет. Раункияр, К. (1909a) Формацияны зерттеу және формация статистикасы. Ботаникалық журнал 30, 20–132. Raunkiær (1934): Өсімдік формацияларын зерттеу және статистика, 201 282-бет. Раункияр, К. (1911) Арктикалық және антарктикалық хамефит климаты. Biologiske Arbejder tilegnede Eug. 70 жылдығына арналған жылыту күні 3. қараша 1911. Кёбенхавен. Raunkiær (1934): Арктикалық және Антарктикалық хамефит климаты, 283 302-бет. Раункияр, К. (1912) Өсімдік формацияларын статистикалық зерттеуге арналған өлшеу аппараты. Ботаникалық журнал 33, 45–48. Раункияр, К. (1913) Skagens Odde-дегі формациялық статистикалық зерттеулер. Ботаникалық журнал 33, 197–243. Raunkiær (1934): Skagens Odde (The Skaw) өсімдік формацияларының статистикалық зерттеулері, 303 342-бет. Раункияр, К. (1914) Француздық Жерорталық аллювийлердің өсімдігі туралы. Mindeskrift i Anledning af Hundredeaaret for Japetus Steenstrups Fødsel (ред. H. F. E. Jungersen & E. Warming), 1–33-беттер. Копенгаген. Raunkiær (1934): Француздық Жерорталық аллювийлердің өсімдігі туралы, 343 367-бет. Раункияр, К. (1916) Жапырақ мөлшерін биологиялық өсімдік географиясында қолдану туралы. Ботаникалық журнал 34, 1–13. Raunkiær (1934): Жапырақ мөлшерін биологиялық өсімдік географиясында қолдану, 368 378-бет. Раункияр, К. (1916) Валенс әдісі туралы. Ботаникалық журнал 34, 289–311. Раункияр, К. (1918) Әртүрлі жапырақ түсірілетін шағалақтардың ұрпақтарында жапырақ түсіру уақыты туралы [Ағылшын тіліндегі түйіндеме]: Жапырақ түсіру уақыты туралы. Ботаникалық журнал 36, 197–203. Раункияр, К. (1918) Өсімдік формациялары бойынша статистикалық зерттеулер. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 1 (3), 1 80. Raunkiær (1934): Өсімдік формациялары бойынша статистикалық зерттеулер, 379 424-бет. Раункияр, К. (1918) Über das biologische Normalspektrum. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 1 (4), 1–17. Raunkiær (1934): Биологиялық норма спектрі туралы, 425 434-бет. Раункияр, К. (1918) Rumex thyrsiflorus Fingerh. түрлеріндегі аталық және аналық жеке тұлғалардың салыстырмалы саны туралы. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 1 (7), 1–17. Børgesen, F. & Raunkiær, C. (1918) Данияның бұрынғы Батыс Үнді аралдарынан жиналған мүктер мен лишайниктер. Dansk Botanisk Arkiv 2 (9): 1–18. Раункияр, К. (1919) Poaceae-дегі гомодромия және антидромия туралы. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 1 (12), 1 22. Раункияр, К. (1920) Ақырғы, тышқан және шырша конустары. Табиғаттанулық зерттеу. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 2 (4), 1 90. Раункияр, К. (1920) Көпжылдық өсімдіктердің климатын сипаттауда криптогамдардың маңызы туралы. Ботаникалық журнал 37, 151–158. Raunkiær (1934): Өсімдік климатын сипаттауда криптогамдардың маңызы, 435 442-бет. Раункияр, К. (1922) Әртүрлі вегетациялық типтердің топырақ қышқылдығына (сутек иондық концентрациясы) әсері. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 3 (10), 1 74. Raunkiær (1934): Әртүрлі вегетациялық типтердің топырақ қышқылдығына (сутек иондық концентрациясы) әсері, 443 487-бет. Раункияр, К. (1926) Әртүрлі жерлердегі Anemone nemorosa-ның нитрат құрамы. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 5 (5), 1 47. Raunkiær (1934): Әртүрлі жерлердегі Anemone nemorosa-ның нитрат құрамы, 488 516-бет. Раункияр, К. (1926) Даниялық Agropyrum түрлері туралы. (Isoreagent Studier II). Ботаникалық журнал 39, 329–347. Раункияр, К. (1926) Maglehøj (Arresø-дан батысқа қарай) және жалпы біздің алып қабірлер флорасының вегетациясы туралы. Ботаникалық журнал 39, 348–356. Раункияр, К. (1928) Доминантты аудан, түрлердің тығыздығы және формациялық доминанттар. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 7 (1), 1 47. Raunkiær (1934): Доминантты аудан, түрлердің тығыздығы және формациялық доминанттар, 517 546-бет. Раункияр, К. (1928) Батыс Үнді аралдарынан (Сент-Круа, Сент-Томас...) жиналған миксомицеттер. Ботаникалық журнал 29, 1–3.
Raunkiær, C. (1916) Om Valensmetoden. Botanisk Tidsskrift 34, 289–311. Raunkiær, C. (1918) Om Løvspringstiden hos Afkommet af Bøge med forskellig Løvspringstid [English summary]: On leaftime in the descendants from beeches with different leaftimes]. Botanisk Tidsskrift 36, 197–203. Raunkiær, C. (1918) Recherches statistiques sur les formations végétales. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 1 (3), 1 80. Ch 11 in Raunkiær (1934): Statistical researches on plant formations, p. 379 424. Raunkiær, C. (1918) Über das biologische Normalspektrum. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 1 (4), 1–17. Ch. 12 in Raunkiær (1934): On the biological normal spectrum, p. 425 434. Raunkiær, C. (1918) Über die verhältnismässige Anzahl männlicher und weiblicher Individuen bei Rumex thyrsiflorus Fingerh. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 1 (7), 1–17. Børgesen, F. & Raunkiær, C. (1918) Mosses and Lichens collected in the former Danish West Indies. Dansk Botanisk Arkiv 2 (9): 1–18. Raunkiær, C. (1919) Über Homodromie und Antidromie insbesondere bei [[Poaceae Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 1 (12), 1 22. Raunkiær, C. (1920) Egern, Mus, og Grankogler. En naturhistorisk Studie. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 2 (4), 1 90. Raunkiær, C. (1920) Om Kryptogamernes Betydning for Karakteriseringen af Planteklimaterne. Botanisk Tidsskrift 37, 151–158. Ch. 13 in Raunkiær (1934): On the significance of Cryptogams for characterizing Plant climates, p. 435 442. Raunkiær, C. (1922) Forskellige Vegetationstypers forskellige Indflydelse paa Jordbundens Surhedsgrad (Brintionkoncentration). Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 3 (10), 1 74. Ch. 14 in Raunkiær (1934): The different influence exercised by various types of vegetation on the degree of acidity (Hydrogen ion concentration), p. 443 487. Raunkiær, C. (1926) Nitratindholdet hos Anemone nemorosa paa forskellige Standpladser. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 5 (5), 1 47. Ch. 15 in Raunkiær (1934): The Nitrate content of Anemone nemorosa growing in various localities, p. 488 516. Raunkiær, C. (1926) Om danske Agropyrum Arter. (Isoreagent Studier II). Botanisk Tidsskrift 39, 329–347. Raunkiær, C. (1926) Vegetationen paa Maglehøj (vest for Arresø) og lidt om vore Kaempehøjes Flora i det hele taget. Botanisk Tidsskrift 39, 348–356. Raunkiær, C. (1928) Dominansareal, Artstaethed og Formationsdominanter. Biologiske Meddelelser / Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 7 (1), 1 47. Ch 16 in Raunkiær (1934): The area of dominance, species density, and formation dominants, p. 517 546. Raunkiær, C. (1928) Myxomycetes from the West Indian Islands St. Croix, St. Thomas and St. Jan. Dansk Botanisk Arkiv 5 (16), 1–9. Raunkiær, C. (1930) Variation hos [[Tussilago farfara Botanisk Tidsskrift 41, 257–258. Raunkiær, C. (1934) Om de danske Arter af Stellaria media Gruppen. Botaniske Studier, 1. haefte (ed C. Raunkiær), pp. 3–30. J. H. Schultz Forlag, København. Raunkiær, C. (1934) The Life Forms of Plants and Statistical Plant Geography. Introduction by A. G. Tansley. Oxford University Press, Oxford. 632 pp. Collection of 16 of Raunkiær's publications plus one new. Raunkiær, C. (1934) Botanical studies in the Mediterranean region. Ch. 17 in The Life Forms of Plants and Statistical Plant Geography, pp. 547–620. Raunkiær, C. (1935) The vegetation of the sand dunes north of Sousse. Botaniske Studier, 3. haefte (ed C. Raunkiær), pp. 244–248. J. H. Schultz Forlag, København. Raunkiær, C. (1936) The life form spectrum of some Atlantic islands. Botaniske Studier, 4. haefte (ed C. Raunkiær), pp. 249–328. J. H. Schultz Forlag, København. Raunkiær, C. (1937) Artstal, Artstaethed og Praedominanter i danske Plantesamfund. Botaniske Studier, 5. haefte (ed C. Raunkiær), pp. 357–382. J. H. Schultz Forlag, København. Raunkiær, C. (1937) Hudcellepapiller hos Carex arenaria. Botaniske Studier, 5. haefte (ed C. Raunkiær), pp. 329–336. J. H. Schultz Forlag, København. Raunkiær, C. (1937) Life form, genus area, and number of species. Botaniske Studier, 5. haefte (ed C. Raunkiær), pp. 343–356. J. H. Schultz Forlag, København. Raunkiær, C. (1937) [[Plantago major Botaniske Studier, 5. haefte (ed C. Raunkiær), pp. 337–342. J. H. Schultz Forlag, København.
Шолулар мен өмірбаяндар
О. Г. Петерсеннің өмірбаяны: Dansk Biografisk Lexikon, 1-ші басылым 1887–1905 (ред. Карл Фредерик Брика).
Карл Кристенсеннің өмірбаяны: Dansk Biografisk Leksikon, 3-ші басылым 1979–1984 (ред. Свенд Седергрин Бек).
Biography by Carl Christensen in: Dansk Biografisk Leksikon, 3rd edn 1979 1984 (ed. Svend Cedergreen Bech).