Кіріспе

Либерализмдегі тарихи саяси қозғалыс. Радикализм (француз тілінен – radical) – 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында либерализмнің сол қанатын ұсынған саяси қозғалыс және әлеуметтік либерализмге, әлеуметтік демократияға, азаматтық либертариандыққа және қазіргі прогрессивизмге балама болған. Бұл идеология көбінесе «радикализм» деп аталады, бірақ оны радикалдық саясаттан ажырату үшін кейде «радикалдық либерализм» немесе «классикалық радикализм» деп те атайды. Оның бастаулары Англия азаматтық соғысы кезінде левеллермен, кейіннен радикалды вигтермен байланысты. 19-шы ғасырда Ұлыбританияда, континенттік Еуропада және Латын Америкасында «радикализм» термині француз революциясынан шабыт алған прогрессивті либералды идеологияны білдірді. Радикализм 1830-шы жылдары Ұлыбританияда чартистермен, Бельгияда 1830 жылғы революциямен, содан кейін 1840-1850 жылдардағы 1848 жылғы революциялар кезінде Еуропа бойынша кеңінен таралды. Қазіргі либералды саясаттың әлеуметтік консерватизміне қарсы, радикализм сайлау жүйесін түбегейлі реформалау және сайлау құқығын кеңейту үшін саяси қолдау іздеді. Ол либерализм, солшыл саясат, республикашылдық, модернизм, зайырлы гуманизм, антимилитаризм, азаматтық ұлтшылдық, титулдарды жою, рационализм, зайырлылық, мүлікті қайта бөлу және баспасөз бостандығы сияқты түрлі идеологиялар мен саясаттармен байланысты болды. 19-шы ғасырдағы Францияда радикализм сол кездегі ең солшыл күш болды, орташа республикашылдар мен орлеанист монархистердің әлеуметтік консервативті либерализмінен және легитимистер мен бонапартистердің парламентке қарсылығынан өзгеше болды. Ғасыр соңына дейін радикалдар біртұтас саяси партия ретінде ұйымдаспады, бірақ парламентте маңызды күшке айналды. 1901 жылы олар өз күштерін біріктіріп, елдегі алғашқы ірі парламенттік емес саяси партияны – Республикалық, Радикалды және Радикалды Социалистік партияны құрды. Бұл партия француздық үшінші республикасының екінші жартысында (1940 жылға дейін) басқарушы партияға айналды. Француз радикалдарының табысы басқа елдердегі радикалдарды 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында ресми партиялар құруға ынталандырды. Радикалды демократиялық партия (Болгария), Венстре (Дания), прогрессивті халық партиясы және неміс демократиялық партиясы (Германия), Жаңа партия және Либералды партия (Греция), Республикалық партия, Радикалды партия, Әлеуметтік демократия және Либералды демократиялық партия (Италия), Радикалды лига және еркін ойлаушы демократиялық лига (Нидерланды), Республикалық партия (Португалия), Ұлттық либералды партия (Румыния), Трудовиктер (Ресей), Халықтық радикалды партия (Сербия), Реформаторлар партиясы, Радикалды республикалық партия, Республикалық әрекет, Радикалды социалистік республикалық партия және Республикалық сол (Испания), еркін ойлы ұлттық қауымдастық, Либералды партия және Либералды халық партиясы (Швеция), еркін демократиялық партия (Швейцария) және Республикалық халық партиясы (Түркия) сияқты партиялар құрылды. Соғыс аралық кезеңде еуропалық радикалды партиялар Радикалды Антантаны, өздерінің саяси интернационалын құрды. Социализм негізгі саяси идеология ретінде пайда болғанға дейін радикализм либерализмнің сол қанатын ұсынды, демек, саяси спектрдің сол жағында болды. Социал-демократия солшыл ортаға үстемдік етіп, социализмді ығыстырғаннан кейін, радикалдар консервативті либералдар ретінде қайта бағдарланды немесе социал-демократтармен бірікті. Сондықтан еуропалық радикалды партиялар бөлінді (Данияда Венстре консервативті либералды брендті жаңартты, ал Radikale Venstre радикалды дәстүрді сақтады), жаңа бағыт алды (Францияда Радикалды партия оң орталыққа қарай бұрылды, кейіннен солшыл Радикалды партияның бөлінуіне себеп болды) немесе таратылды (Грецияда Венезелизмнің мұрагерлері бірнеше партияға қосылды). Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін еуропалық радикалдар Дания, Франция, Италия (Радикалды партия) және Нидерланды (Демократтар 66) елдерін қоспағанда, маңызды саяси күш ретінде жойылды. Латын Америкасында әлі де ерекше жергілікті радикалды дәстүр сақталған, мысалы, Аргентинада (Радикалды азаматтық одақ) және Чилиде (Радикалды партия).

Радикализм мен либерализм

Ағартушылық дәуірінің либерализм мен радикализм философиясы адамзатты дәстүрліліктен азат ету мақсатын ортақтастырды. Дегенмен, либералдар жеке адамды қорғайтын жеке құқықтарды орнатуды жеткілікті деп есептеді, ал радикалдар институционалдық, әлеуметтік/экономикалық, әсіресе мәдени/білім беру реформасын қалап, әрбір азаматқа осы құқықтарды іс жүзінде қолдануға мүмкіндік беруді көздеді. Осы себепті радикализм тек еркіндік талабымен шектеліп қалмай, теңдікті, яғни жалпыға бірдейлік принципін – Liberté, Égalité, Fraternité сияқты ұстанымдарды да іздестірді. Кейбір елдерде радикализм Либералды саяси отбасының кішігірім қанатын құрады, мысалы, Англиядағы Радикалды вигтер. Кейде либералдардың радикалды қанаты қатал немесе догматик болды, ал кейде орташа және прагматикалық көзқарастарды ұстанды. Басқа елдерде радикализмнің өзі, немесе тиімді сайлау жүйесі немесе коалициялық серіктестердің болуы Швейцария мен Германияда (Freisinn), Болгарияда, Данияда, Италияда, Испанияда және Нидерландыда, сондай-ақ Аргентинада (Радикалды азаматтық одақ), Чилиде және Парагвайда сияқты ерекше радикалды партиялардың құрылуына жеткілікті қолдау көрсетті. Виктория дәуіріндегі Ұлыбританияда екі үрдіс те байқалды: Англияда радикалдар Либералды коалицияның сол қанатын құрады, бірақ коалицияның әлеуметтік консервативті вигтері демократиялық реформаларға қарсылық көрсеткенде олар жиі наразылық білдірді. Ал Ирландияда радикалдар парламенттік реформалардың теңдік пен демократияны қамтамасыз етуге қабілетсіздігіне көз жеткізіп, либералдардың негізгі құрамынан бөлініп, сепаратизм мен бүлік арқылы радикалды демократиялық парламенттік республиканы құруға ұмтылды. Бұл барлық радикалды партиялар солшыл либералдардың күшімен құрылған дегенді білдірмейді. Француз саяси әдебиетінде радикализмді либерализмнің сол жағында, бірақ социализмнің оң жағында тұрған жеке саяси күш ретінде ажырату қалыпты жағдай. Уақыт өте келе, жаңа әлеуметтік мәселелерді шешу үшін жаңа солшыл партиялар құрылғанда, радикалдардың оң қанаты негізгі радикалды отбасымен келіспеушілікке ұшырап, Ұлыбритания мен Бельгиядағыдай, керісінше емес, либералды отбасының сол қанатына сіңірілді. Радикалдар мен либералдардың арасындағы айырмашылықты ХХ ғасырдың ортасында орталықтандырылған демократиялық партиялар үшін халықаралық ұйым құруға жасалған екі әрекет нақты көрсетті. 1923–1924 жылдары француз радикалдары Entente Internationale des Partis Radicaux et des Partis Démocratiques ұйымын құрды: оған Еуропаның солшыл радикалды партиялары қосылды, ал демократиялық елдерде оған теңдес ұйым болмаған – Ұлыбритания мен Бельгияда – либералды партияға қатысуға рұқсат берілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Радикалдық интернационал қайта құрылмады; оның орнына консервативті либерализмді ұстанатын британдық және бельгиялық либералды партияларға жақын оңшыл либералды интернационал құрылды. Бұл Еуропада радикализмнің тәуелсіз саяси күш ретінде аяқталуын білдірді, бірақ Франция мен Швейцария сияқты кейбір елдер 1950–1960 жылдарға дейін саяси маңызға ие радикалды партияларды сақтап қалды. Қазіргі кезде әлеуметтік либералды партиялар тобына жатқызылатын көптеген еуропалық партиялар радикализммен тарихи байланыста және сондықтан «либералды радикал» деп аталуы мүмкін.

Ұлыбритания

Британ энциклопедиясына сәйкес, «радикал» терминінің саяси мағынада алғаш рет қолданылуы ағылшын парламентарийі Чарльз Джеймс Фоксқа жатқызылады. Ол Виг партиясының сол қанатының жетекшісі болған, партияның консервативті либерализміне қарсы шығып, француз республикашылдары жүзеге асырып жатқан радикалды реформаларды, мысалы, жалпы еркек сайлау құқығын жақсы көріп, қолдаған. 1797 жылы Фокс сайлау жүйесінің «радикалды реформасын» жариялады. Бұл парламенттік реформа қозғалысын қолдаушылардың барлығын анықтау үшін терминнің кеңінен қолданылуына әкелді. Бастапқыда жоғарғы және орта таптармен шектелген «халық радикалдары» 19-шы ғасырдың басында қолөнершілер мен «еңбекші таптарды» қатал үкіметтік репрессияға қарсы кең ауқымды агитацияға тартты. Ал «философиялық радикалдар» Джереми Бентамның утилитаризм философиясын ұстанды және парламенттік реформаны ынталандырып қолдады, бірақ «халық радикалдарының» аргументтері мен тактикасына қарсы болды. Ғасырдың ортасына қарай парламенттік радикалдар Ұлыбритания Парламентіндегі басқалармен бірігіп, Либералдық партияны құрды және сайлау жүйесін реформалауға қол жеткізді.

Шығу тегі

Радикалдық қозғалыстың бастауы Америка колониялары мен Ұлыбритания арасындағы шиеленіс кезінде болды. Алғашқы радикалдар, Өкілдер палатасының жағдайына наразы болып, Левеллер дәстүріне сүйене отырып, парламенттік өкілдікті жақсартуды талап етті. Демократиялық және тіпті теңдік реформасының осы ерте идеялары Англия азамат соғысының қайнаған кезеңінде және «Левеллерлер» деп белгілі болған белгісіз саяси топтардың арасында Англия республикалық үкіметінің қысқа мерзімді құрылуында пайда болды. Бірақ монархияның қайта орнатылуымен мұндай идеялар күмәндіге тоналды. 1688 жылғы Даңқты революция конституциялық монархиямен парламенттік билікті күшейтіп, Англия мен Шотландияны біріктіргенімен, 18 ғасырдың соңында монархтың Ұлыбритания Парламентіне әлі де маңызды ықпалы болды. Парламентке кандидаттар вигтер немесе торилер ретінде түсті, бірақ сайланғаннан кейін партиялық бағыттар бойынша емес, мүдделердің өзгермелі коалицияларын құрды. Жалпы сайлауларда дауыс беру құқығы меншік иелерімен шектелді, сайлау округтері ескірген және өндіріс орталықтарының немесе халықтың қозғалысының маңыздылығын көрсетпеді. Сондықтан көптеген «өлі» округтерде орындар бай жер иелерімен сатып алынды немесе олардың бақылауында болды, ал ірі қалалар өкілсіз қалды. Осы теңсіздіктерге наразылық білдіргендер кейін «радикалды вигтер» деп аталды. Уильям Бекфорд Лондон аймағында реформаға қызығушылықты ерте дамытты. «Мидлсекс радикалдарын» саясаткер Джон Уилкс басқарды, ол колониялармен соғысқа қарсы болды және 1764 жылы «The North Briton» атты апталық басылымын шығарды. Екі жыл ішінде ол бүлікшіл жала жабумен айыпталды және Өкілдер палатасынан қуылды. Ол 1769 жылы қайта сайлануын қолдау үшін құрған Құқықтар жарлығын қорғау қоғамы, әр адамның дауыс беру құқығы бар және саяси мәселелерді дұрыс бағалауға қабілетті «табиғи ақылға» ие екенін қабылдады. Бостандық жиі сайлауларда болды және алғаш рет орта таптың радикалдары Лондон «халық» қоғдамының қолдауын алды. Мидлсекс және Вестминстер көптеген қолөнершілерді, сондай-ақ орта тапты және аристократияны қамтитын үлкен және әлеуметтік жағынан әртүрлі сайлау округтерінің қатарында болды. Йоркшир округының ресми өкілі, пастор Кристофер Уивиллмен бірге, олар реформалық қозғалыстың алдыңғы қатарында болды. «Радикалды вигтер» деп белгілі болғандардың жазбалары Америка революциясына әсер етті. Майор Джон Картрайт та колонистерді қолдады, тіпті Америка революциялық соғысы басталғанда да, 1776 жылы «Реформаның әкесі» атағын алды, ол «Өзіңнің таңдауыңды жаса!» атты памфлетін жариялады, онда жыл сайынғы парламенттерді, құпия дауыс беруді және еркектерге дауыс беру құқығын жақтады. 1780 жылы Чарльз Джеймс Фокс және Томас Брэнд Холлис реформа бағдарламасының жобасын жасады және Вестминстер сайлаушыларының кіші комитеті ұсынды. Бұл Халық хартиясында кейін қабылданған алты тармаққа қатысты талаптарды қамтыды. Америка революциялық соғысы король Георг III ынтамен қорғаған саясаттың жеңілісімен аяқталды және 1782 жылдың наурыз айында король өзінің қарсыластары бастаған үкіметті тағайындауға мәжбүр болды, ол корольтік қамқорлықты шектеуге тырысты. 1783 жылдың қарашасында ол мүмкіндігін пайдаланып, Лордтар палатасындағы ықпалын пайдаланып, Британдық Шығыс Үндістан компаниясын реформалау туралы заң жобасын жеңді, үкіметті таратып, Уильям Питт кішіні премьер-министр етіп тағайындады. Питт бұрын Парламентті өзін-өзі реформалауға шақырған болатын, бірақ король ұнатпаған реформалар үшін ұзақ талпынбады. 1785 жылдың сәуір айында Питт «өлі» округтерден Лондонға және округтерге орындарды қайта бөлу туралы ұсыныстарын Төменгі палатада 248 дауысқа қарсы 174 дауыспен жеңіліске ұшыратты.

Халықтық агитация

1789 жылғы Француз революциясының нәтижесінде Томас Пэйн 1791 жылы «Адам құқықтары» атты еңбегін Эдмунд Берктің «Франциядағы революция туралы ойлар» (1790) атты контрреволюциялық эссесіне жауап ретінде жазды, ал бұл эссе Ричард Прайстың уағызына жасалған шабуыл еді, ол «революциялық дау» деп аталатын «жазбаша соғысты» бастады. Прайстың тағы бір қолдаушысы Мэри Уолстонкрафт жақын арада «Әйел құқықтарының қорғалуы» атты еңбегін жариялады. Олар монархияны, аристократияны және барлық түрдегі жеңілдіктерді қабылдамаумен қатар демократиялық реформаларды жаппай қолдауға шақырды. Қозғалыстың әртүрлі бағыттары қалыптасты: орта таптық «реформаторлар» коммерциялық және өнеркәсіптік мүдделерді, сондай-ақ парламенттік өкілдігі жоқ қалаларды ұсыну үшін сайлау құқығын кеңейтуді мақсат етті, ал орта таптан және шеберлерден шыққан «Халықтық радикалдар» қиындықтарды жеңілдетуді қоса алғанда, кеңірек құқықтарды талап етті. Сайлау реформасының теориялық негізін Джереми Бентамның утилитаризм философиясын ұстанған, парламенттік реформаны ынталы түрде қолдаған, бірақ «халықтық радикалдардың» аргументтері мен тактикасына қарсы болған «философиялық радикалдар» берді. Ирландияда Біріккен ирландтар қозғалысы басқа бағытқа бұрылып, Америка және Франция республикалық революцияларынан шабыт алған зайырлы және парламенттік республика доктринасына, француз революциясының тағы бір доктринасын қосты: азаматтық ұлтшылдық. Британдық парламентаризмнің қалаған демократиялық реформаларды енгізе алмауына көңілі толмаған ирландтық радикалдар өз қозғалысын теңдік пен бостандықты қамтамасыз ететін республикалық ұлтшылдыққа бағыттап, қарулы революция арқылы оны жүзеге асыруға тырысты, көбінесе XVIII және XIX ғасырлардың соңында француздық көмекке сүйенді. «Халықтық радикалдар» Пэйннен де әрі баруға асықты, Ньюкасл мектеп мұғалімі Томас Спенс Берктің «қорықтай көпшілік» деген сөзін еске түсіріп, «Шүйгін еті» деп атаған бір пенилік мерзімді басылымда байлықты қайта бөлу үшін жерді мемлекеттендіруді талап етті. 1792 жылдың қаңтарында аяқ киім жасаушы Томас Хардидің басшылығымен Лондондық шеберлер қоғамы сияқты радикалдық ұйымдар пайда болды. Олардың бірі – Шотландиялық халық достары қоғамы, ол 1793 жылдың қазан айында Эдинбургте кейбір ағылшын қоғамдарының өкілдерімен британдық конвенция өткізді. Олар жалпы еркек сайлау құқығын жыл сайынғы сайлаулармен талап ететін және француз революциясының принциптерін қолдайтынын білдіретін манифест жариялады. Бұл қозғалыстарға қатысқандардың саны аз болды және көпшілігі революция емес, реформаны қалады, бірақ жұмысшылар саяси өзгерістер үшін бірінші рет ұйымдасты. Үкімет бұған қатаң жауап беріп, Шотландияның жетекші радикалдарын түрмеге жапты, Англияда Habeas Corpus-ты уақытша тоқтатты және 1795 жылы «Қастық жиналыстар туралы заңды» қабылдады, ол елу немесе одан да көп адамнан тұратын қоғамдық орындағы кез келген жиналысқа лицензия қажет екенін білдірді. Наполеон соғыстары кезінде үкімет ішкі тәртіпсіздікке қарсы қатаң шаралар қолданды. Бұл қоғамдар таратылды, бірақ кейбір радикалдар жасырын түрде әрекет етуін жалғастырды, әсіресе ирландтық жақтастар үкіметті құлату және бүлік шығару үшін құпия қоғамдар құрды. 1812 жылы майор Джон Картрайт ағылшын азаматтық соғысының парламенттік көшбасшысы Джон Хэмпденнің құрметіне аталған бірінші Хэмпден клубын құрды, оның мақсаты орта таптық модераторлар мен төменгі таптық радикалдарды біріктіру еді. Наполеон соғыстарынан кейін, дәнді-дақылдарды қорғау туралы заңдар (1815-1846 жылдар аралығында қолданылған) және нашар өнімдер наразылықты күшейтті. Уильям Коббеттің жарияланымдары ықпалды болды және саяси жиналыстарда Генри Хант сияқты спикерлер жүзден тек үш адамның дауыс беретініне шағымданды. Уильям Хоун мен Томас Джонатан Вуллер сияқты радикал жазушылар саяси әдебиеттің таралуын шектеуге бағытталған бірқатар үкіметтік актілерге қарсылық білдіріп, «Қара жұлдыз» сияқты жарияланымдармен наразылық білдірді. 1816 және 1817 жылдардағы радикалдық тәртіпсіздіктерден кейін 1819 жылғы Питерлоо қырғыны Ричард Карлильдің жариялауымен жалғасты, ол түрмеден баспасөз бостандығы үшін күресті жалғастырды. 1819 жылғы алты акт демонстрациялар өткізу немесе қоғамдық жиналыстар ұйымдастыру құқығын шектеді. Шотландияда үш жылға созылған агитация жалпы ереуілге ұмтылумен және 1820 жылғы «радикалды соғыста» үкіметтік әскерлер таратып жіберген сәтсіз жұмысшылардың көтерілісімен аяқталды. Әкімшілік биліктер демонстрацияларды басу және радикалды луддиттердің әрекеттерін тоқтату үшін күшейтілді. Аристократиялық әлеуметтік тәртіптің құдай тарапынан белгіленгенін дәлелдеуге тырысқан Англиялық шіркеудің доктринасына қарсы радикалдар Ламарк эволюциясын қолдады, бұл тақырып көшедегі агитаторлардың да, Роберт Эдмунд Грант сияқты белгілі ғалымдардың да айтуынша, кеңінен таралды.

Саяси реформа

Экономикалық жағдай 1821 жылдан кейін жақсарды және Ұлыбритания үкіметі экономикалық және қылмыстық құқықтарды жетілдіріп, репрессия саясатын тоқтатты. 1823 жылы Джереми Бентам Джеймс Миллмен бірлесіп "Вестминстерлік шолу" журналын құрды, ол "философиялық радикалдар" үшін арналған журнал болды. Онда утилитарлық философия баяндалды, яғни дұрыс әрекеттер олардың ең көп адамға жеткізген ең үлкен пайдасына пропорционалды түрде өлшенуі керек. Вестминстер 1820 жылдары парламентке екі радикалды сайлады. Вигтер билікке келді және Төменгі палата мен Лордтар палатасындағы жеңілістерге қарамастан, 1832 жылғы реформа заңы қоғамдық наразылық, "саяси одақтардың" жаппай жиналыстары және кейбір қалалардағы тәртіпсіздіктердің арқасында қабылданды. Бұл орта тапқа сайлау құқығын берді, бірақ радикалдардың талаптарын толыққанды қанағаттандыра алмады. Вигтер философиялық радикалдардың идеяларына негізделген реформалық шараларды енгізді, құлдықты жойды және 1834 жылы Малтустың кедейлер заңы бойынша реформаларды жүзеге асырды, оған "халық радикалдары" және Томас Карлайл сияқты жазушылар қарсылық көрсетті. 1832 жылғы реформадан кейін, Аймақ палатасындағы негізінен аристократ вигтерге парламенттік радикалдардың шағын тобы және орта тап вигтердің саны көбейіп қосылды. 1839 жылға қарай олар бұл топ "Либералдық партия" деп атала бастады.

Картистер

1836 жылдан бастап жұмысшы табының радикалдары сайлау реформасының чартистік қозғалысы айналасында бірікті, ол Парламент мүшелері мен Лондон жұмысшыларының қауымдастығынан (Оуэннің утопиялық социализмімен байланысты) алты адам дайындаған Халық хартиясында баяндалған. Хартияда алты талап қойылды: жалпыға бірдей сайлау құқығы, тең аумақты сайлау округтері, құпия дауыс беру, Парламентке өту үшін мүлік талабын жою, Парламент мүшелеріне жалақы төлеу және жыл сайын жаңа Парламент сайлау. Чартистер экономикалық шағымдарын да білдірді, бірақ олардың жаппай демонстрациялары мен Парламентке ұсынған петициялары нәтижесіз аяқталды. Бастапқыда келіспеушіліктер болғанымен, олардың талпынысы сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1839 жылы Ричард Кобден мен Джон Брайт құрған орта тапқа жататын Анти-Корн-Лой лигасы импортталған астыққа салынатын салыққа қарсы күресті, себебі бұл азық-түлік бағасын көтеріп, қарапайым халықтың есебінен жер иелеріне пайда келтірді.

Либералды реформалар

Парламент радикалдары вигтермен және протекционизмге қарсы тори пейлиттермен бірігіп, 1859 жылы Либералдық партияны құрды. Парламент реформасына деген талап 1864 жылы Джон Брайт пен Реформа лигасының үгіт-насихаты арқасында күшейді. Лорд Рассел мен Уильям Эварт Гладстон басқарған либералдық үкімет парламенттік реформаға қатысты шағын заң жобасын ұсынғанда, оны торилер де, реформашыл либералдар да жеңіп, үкіметті отставкаға кесуге мәжбүр етті. Лорд Дерби мен Бенджамин Дизраэли басқарып отырған торилер билікке келді, ал жаңа үкімет реформаның еңбегін өздеріне иелену үшін "вигтерді жеңіп" және "көзі жоқ секіруді" жөн санады. Азшылық үкімет болғандықтан, олар радикалдық түзетулерді қабылдауға мәжбүр болды, ал Дизраэлидің 1867 жылғы реформалық заңы сайлаушылар санын шамамен екі есеге арттырып, тіпті жұмысшыларға да дауыс беру құқығын берді. Жұмысшы табының мүддесі үшін күшпен еңбек еткен радикалдар 1874 жылдан 1892 жылға дейін британдық кәсіподақ мүшелерінен терең адалдыққа ие болды. Парламентке сайланғаннан кейін олар өздерін тек радикалдар деп санады және "Либ-Лаб" кандидаттары деп аталды. Радикалды кәсіподақ мүшелері кейіннен Еңбек партиясының негізін қалады.

Бельгия

Қазіргі Бельгия аумақтары 1815 жылы Нидерланд Корольдігіне біріктірілді. Голландияның солтүстігі мен протобельгиялық оңтүстік арасындағы түрлі діни және әлеуметтік-экономикалық шиеленістерден бөлек, 1820 жылдары француз ағартушылық идеяларының күшті ықпалында болған бельгиялық жас буын голландиялық монархияны автократиялық деп сынады. Монарх кең жеке биліктерге ие болды, оның министрлері парламент алдында жауапты болмады; биліктердің бөлінуі минималды болды; баспасөз және құрастыру бостандығы шектелді; жалпыға бірдей сайлау құқығы қағидаты, халықтың үштен екі бөлігін құраған, көбінесе католик оңтүстік, Эстаттар Генералдығында (парламентте) кішкентай протестанттық солтүстікке қарағанда аз орын алды; сондай-ақ голландиялық билік католиктерге протестантизмді күштеп таңуға тырысқан деген күдік болды. Бұл алаңдаушылықтардың жиынтығы Францияның антиклерикалдық радикализмінен және голландиялық солтүстіктің протестанттық либерализмінен ерекшеленетін католиктік радикализмді құрады. 1829 жылғы саяси дағдарыстан кейін, тәж мұрагері премьер-министр болып тағайындалды, Францияның автократиялық қалпына келтіру монархиясының құқықтар хартасына ұқсас конституциялық құқықтарды орнатуға бағытталған шектеулі реформа жүргізілді; бельгиялық радикалдар, француз әріптестері сияқты, мұндай құқықтар хартасын монархтың қалауынша қайтарып алуға болатын жеткіліксіз деп есептеді. Бельгиялық радикалдар 1830 жылдың 26 шілдесінен 1 тамызына дейін консервативті либералды революцияның автократиялық монархияны құлатып, либералды конституциялық монархияны орнатуы кезінде Франциядағы жағдайды жақыннан қадағалады. Бір ай ішінде Брюссельде көтеріліс басталып, Бельгияның басқа провинцияларына тарады. Бельгия тәуелсіздік алғаннан кейін 1831 жылғы Конституция конституциялық монархия және парламенттік жүйені орнатып, француз Адам құқықтары декларациясынан шабыттанған негізгі азаматтық құқықтар тізімін ұсынды. Ұлыбританиядағыдай, Бельгиядағы радикалдар Либералдық партияның құрамында жұмыс істеуді жалғастырды, 19 ғасыр бойы мүліктік цензді сайлау құқығын кеңейту үшін күресті. Бұл 1883 жылы бірінші рет кеңейтілді, ал 1893 жылы жалпы ерлер сайлау құқығына қол жеткізілді (әйтеуір әйелдердің сайлау құқығы 1919 жылға дейін күтуге мәжбүр болды). Осыдан кейін радикализм Бельгиядағы маңызды емес саяси күшке айналды, оның орнын күшті социал-демократиялық партияның пайда болуы басты.

Франция

Тоғызыншы ғасырда Франциядағы радикалдар – солшыл саяси топ болды, олар орталық-солшыл "опортюнистерден" (Гамбетта: консервативті либерал және республикашыл), орталық-оң Орлеанистерден (консервативті либерал және монархист), оңшыл Легитимистерден (либералды монархияға қарсы) және республикалық әскери диктатураны қолдаушылар – Бонапартистерден солға қарайтын. Наполеон соғыстарынан кейін және 1848 жылға дейін республикашылдықты ашық түрде жақтау заңсыз болды. Кейбір республикашылар либерализмді әлеуметтік консервативті монархия арқылы – "опортюнистер" арқылы ілгерілетуге бейімделді. Француз революциясын парламенттік демократия және жалпы сайлау құқығы негізіндегі республикалық режим арқылы аяқтау қажет деп санағандар өздерін "радикалдар" деп атады – бұл термин "тазалықты сақтаушылар" дегенді білдіреді. Екінші республика (1848–1852) кезінде радикалдар "әлеуметтік және демократиялық республика" құру платформасымен парламентте "Тау" деп аталатын топта отырды. Луи Наполеон Бонапарт әскери төңкерісін бастағанда, Францияның түкпір-түкпіріндегі радикалдар демократиялық республиканы қорғау үшін көтеріліске шықты. Бұл тәжірибе француз радикализмін келесі ғасырға белгіледі, маршал Мак-Махоннан генерал де Голльге дейін конституциялық парламенттік режимді құлатуға тырысқандарға қарсы тұрақты сақтық күшейді. 1871 жылы парламенттік демократияға оралғаннан кейін радикалдар маңызды саяси күшке айналды: Жорж Клемансо басшылығымен олар Леон Гамбетта мен Жюль Ферридің әлеуметтік консервативті либералды республикашылдығы француз революциясының идеалдарынан алшақтағанын және радикалдар 1791 жылдың нағыз мұрагерлері екенін мәлімдеді. 1881 жылы олар кең ауқымды әлеуметтік реформалар бағдарламасын ұсынды: содан бері негізгі Радикалдық партияның тактикасы – Республиканың "сол жағында жаулары жоқ" болуы, парламенттік республиканың заңдылығын қабылдап, әлеуметтік реформаны іздеген кез келген топпен одақтасу болды. Радикалдар әлі саяси партия болып құрылмаған, олар парламентте туыстық байланыс негізінде бірге отырды, бірақ парламенттен тыс ұйымдары нашар дамыған еді. Үшінші Республиканың бірінші жартысында Луи Наполеон сияқты демократияны жоятын парламенттің оңшылдардың басып алуынан қаушады, мысалы, маршал Мак-Махонның 1876 жылғы төңкеріс талпынысы, 1880 жылдардағы генерал Буланжер дағдарысы, 1890 жылдардағы Дрейфус ісі. Радикалдар алдымен коалициялық үкіметте (1899), содан кейін 1902 жылдан бастап өз үкіметтерінде билікке келді. Олар, ақыры, шіркеу мен мемлекетті ажырату сияқты ұзақ жылдар бойы жүзеге асыруға тырысқан реформалар бағдарламасын іске асырды. Мұраларын сақтап қалу үшін жергілікті Радикалдық комитеттерді сайлау партиясына біріктірді: Радикалдық Социалистік партия, Франция тарихындағы алғашқы ірі заманауи саяси партия. Зиялы қауым олардың ісінде маңызды рөл атқарды. Радикализмнің көрнекті өкілі – "Ален" псевдонімімен жазған Эмиль Шартье (1868–1951). Ол радикализмнің жетекші теоретигі болды, оның ықпалы үшінші және төртінші республикаларға дейін созылды. Ол жеке тұлғаны мемлекеттен қорғауға ұмтылды. Ол әскери, діни және экономикалық биліктің барлық түрлеріне қарсы ескертті. Оларға қарсы тұру үшін шағын фермерді, шағын дүкен иесін, шағын қаланы және қарапайым адамды жоғары қойды. Ол ауыл өмірін идеалдап, Парижді қауіпті билік ошағы ретінде қарастырды. Радикалдық-социалистік партия 1901–1919 жылдар аралығында үшінші республиканың негізгі үкіметтік партиясы болды және 1924–1926 жылдар аралығында, 1932–1933 және 1937–1940 жылдар аралығында қайтадан үкіметте билік етті. Консервативті либералды оң орталықтың үкіметтері көбінесе радикалдарға портфель берді, олар кабинетке ең солшыл министр ретінде жеке құзырлы түрде кірді. Партия 1940 жылдан кейін беделсізденді, себебі оның көптеген парламентарийлері (барлығы емес) Виши режимін орнатуға дауыс берді. Диктатура кезінде бірнеше көрнекті радикалдар, мысалы, жас солшыл бұрынғы білім министрі Жан Зей және ықпалды редактор Морис Сарро (танымал Радикалдық партияның жетекшісі Альберттің інісі) режимнің жарымәскери полициясымен өлтірілді, ал басқалары, атап айтқанда Жан Мулен, Республиканы қалпына келтіру үшін қарсылық қозғалысына қатысты. Соғыстан кейін Франциядағы радикализм саясатын және қарсылық қозғалысындағы мүшелерінің белсенділігінен беделін арттырған Демократиялық және Социалистік Біріккен Ұйым құрылды. 1950 жылдары Пьер Мендес Франция Радикалдық партияны христиан демократиялық МРП-ға және деголлизмге балама ретінде қайта құруға тырысты, оны тағы бір оңшыл төңкеріс деп қауіптенді. Осы кезеңде радикалдар көбінесе социалистерден христиан демократтарына дейінгі орталық партиялар коалициясының құрамында үкімет құрды. 1958 жылы Бесінші Республиканың құрылуы және социалистер мен деголлистер негізіндегі екі партиялық жүйенің пайда болуы автономды Радикалдық партияға орын қалдырмады. Радикалдық партия түрлі бағыттарға бөлінді. Оның жетекші тұлғасы – Мендес Франция 1961 жылы партияның де Гольдің әскери төңкерісін қабылдауына наразылық білдіріп, партиядан шығып, кішігірім социал-демократиялық Біріккен Социалистік партиясына қосылды. Он жылдан кейін екінші фракция социалистер басымдығымен одақтасуды сақтауды жақтады; 1972 жылы олар социалистік партиямен тығыз байланыста болатын Радикалдық партияның сол қанатын құру үшін бөлінді. Алғашқы Радикалдық партияның қалған бөлігі де-факто оң орталықтың либералды консервативті партиясына айналды: "Валуазен" Радикалдық партиясы деп аталды, либералды оң орталықтың қалған бөлігімен одақтасуды жақтады, алдымен Жискар д'Эстеннің Франция үшін демократиялық одағына (1972), содан кейін консервативті Халық қозғалысы одағына (2002) қатысты.

Ирландия

Ирландиялық республикашылдық француз радикализмінің ықпалында болды. Осы классикалық радикалдардың мысалдары 19 ғасырдағы 1790 жылдардағы Біріккен ирландтар, 1840 жылдардағы Жас ирландтар, 1880 жылдардағы Фениан бауырластығы, сондай-ақ Синн Фэйн және 1920 жылдардағы Фианна Фейл сияқты ұйымдарды қамтиды.

Жапония

Жапон империясы кезінде Жапонияның радикалды либерализмі диссиденттік болды, себебі ол үкіметтің республикашылдыққа қарсы саяси қысымына қарсы тұрды. Риккен Минсейто сол кезде Жапон империясының жүйесін қолдағандықтан "консервативті" деп есептелді. Сондықтан, Жапон империясы кезіндегі радикалды либералдық қозғалыс, сол кездегі Батыстағыдай, социализм мен анархизмнен бөлінбеді. Котоку Шусуи – көрнекті жапон радикалды либералы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияда солшыл либерализм "бейбітшілік қозғалысы" ретінде пайда болды және оны көбінесе Жапон социалистік партиясы жетекшілік етті. Жапон консервативізмі синтоизмнің ықпалында болғандықтан, Жапонияның радикалды либерализмі және оған қарсы демократиялық социализм христиандық идеологияның ықпалында қалыптасты.

Америка Құрама Штаттары

Америкалық радикалды қозғалыстың бір бағыты – ақ нәсілді ерлер арасындағы саяси теңдікті жақтаған Джексон демократиясы болды. Радикализмді Радикалдық республикашылар, әсіресе Сталварттар, көбінесе Радикалдық республикашыл деп атады. Бұл, аболиционистер мен демократиялық реформаторлардың жиынтығы еді, олардың кейбіреулері, Бенджамин Уэйд сияқты, кәсіподақтарды ынтамен қолдап, жалақылы еңбекке қарсы болды. Классикалық радикализмнің кейінгі саяси көріністері батыс және оңтүстік аймақтарының шаруаларынан құралған Популистік партия төңірегінде қалыптасты. Олар теміржолдарды мемлекеттік меншікке алу, күмістің бағасын еркін реттеу, дауыс беру құқығын кеңейту және еңбек реформасы сияқты саясатты қолдады.

Сербия және Черногория

Радикализм парламентаризмнің тууы мен дамуында, сондай-ақ Югославия бірігуіне әкелген қазіргі Сербия мемлекетінің құрылуында шешуші рөл атқарды. 1881 жылы құрылған Халықтық радикалдық партия Сербия Корольдігіндегі ең күшті саяси партия болды және барлық басқа партиялардан гөрі ұзақ уақыт билікте болды. Сербия Корольдігінің 1888 жылғы Конституциясы, оны тәуелсіз мемлекет деп жариялап, парламенттік демократияны заңдастырды. Радикалдардың үлесі арқасында ол бүкіл әлемдегі ең прогрессивті Конституциялардың бірі саналды және «Радикалдық Конституция» деп белгілі болды. 1902 жылы жарылыс болды, нәтижесінде Тәуелсіз радикалдық партия бөлініп шықты, ал «Ескі» партияда қалды. Бұл түпнұсқалық Халықтық радикалдық партияның прогрессивизмнен алыстап, оңшыл ұлтшылдық пен консерватизмге бет бұруына әкелді. Югославия Корольдігінде Тәуелсіз радикалдар Сербия оппозициясының қалған бөлігімен, сондай-ақ жаңа мемлекеттің қалған бөлігіндегі либералдық және азаматтық топтармен бірігіп, Югославия демократиялық партиясын құрды. Ал бірқатар республикалық диссиденттер Республикалық партияны құрды. НРС серб ұлтшылдығын жандандырып, серб ұлттық мүдделерін қорғаушы ретінде өзін көрсетті. Демократтар мен радикалдар, әсіресе коммунистер шеттетілгеннен кейін, үстем саяси күштерге айналды. Кейін Югослав радикалдық одағы және Сербия радикалдық партиясы сияқты оңшыл партиялар НРС-ге сілтеме жасай отырып, «радикал» атауын қабылдады. Черногорияда 1907 жылы елдің алғашқы саяси партиясы – Халық партиясы құрылды және Югославия бірігуіне дейін елдің парламенттік тарихындағы ең ірі партия болып қала берді. Кейін «Нағыз халық партиясы» құрылды, ол кең қолдау таппады және оның көп бөлігі бастапқы НС-ке қосылды. Айырмашылық идеологиялық емес, патшаға қарсылық немесе қолдау және кейде Сербиямен сыртқы қатынастарда болды (клубшылар патшаның диссиденттері және халықты қолдаушылар, сондай-ақ Сербияны аймақтық үстемдік пен бауырлас одақтас ретінде қарастырды, ал оңшылдар көбінесе демократияға қарсы және автократиялық монархистер болды, сондай-ақ Сербия үкіметінің ұлттық жоспардағы әрекеттеріне сенімсіздік танытты).